Cover “Nhân sinh kép: Sống hai cuộc đời” – tiểu thuyết trinh thám từng đoạt Giải thưởng Tác giả Trẻ năm 2023 của Hội Nhà văn Việt Nam
“Nhân sinh kép: Sống hai cuộc đời” – tiểu thuyết trinh thám từng đoạt Giải thưởng Tác giả Trẻ năm 2023 của Hội Nhà văn Việt Nam
1 / 1
Nhà văn Vũ Đức Anh đã nhìn lại quá trình sáng tác “Nhân sinh kép: Sống hai cuộc đời” – tiểu thuyết trinh thám từng đoạt Giải thưởng Tác giả Trẻ năm 2023 của Hội Nhà văn Việt Nam. Đức Anh chia sẻ mối tương quan giữa ý tưởng, cốt truyện và deadline, bản chất của yếu tố kỳ ảo trong văn chương, và những thử thách mà tiểu thuyết gặp phải trong thế kỷ XXI
Trích đoạn
“Chúng ta đang thấy Kiên trên chuyến xe khách, nép sát vào cửa kính, như kiểu níu lấy tấm rèm, để tránh sự ảnh hưởng xấu xí nào đấy từ người ở bên cạnh. Đường xấu, vỡ vụn sau trận mưa cuối đông. Trời tối dần trên từng mét hành trình. Hàng quán đã lên đèn bên những bụi cây ngoan cố, phản chiếu lên các biển quảng cáo vô duyên, nơi ta chỉ thấy nụ cười lạc lõng của cô người mẫu, giữa đồng hoang vu. Thi thoảng, trông vô cùng phản trắc, lại mọc ra một trung tâm mua sắm cỡ nhỏ.
Không gì buồn hơn một hoàng hôn của miền quê Bắc Bộ, khi mỗi ánh điện thoi thóp của mỗi hộ gia đình là một tâm tư riêng, kín đáo và đơn độc, cùng bị cuộc đời quên lãng.
Kiên đã đoán sẽ có ngày anh không thể kiểm soát được Vũ nữa: Kiên đã bỏ Vũ quá lâu, để mặc cái bản thể đó hoạt động bằng bản năng, như thả viên bi xuống rãnh nước dốc, rồi quay mặt, coi như không thấy.
Nhưng không ngờ kết cục của Vũ lại như vậy, chết vì bị giết, giữa đêm ven quốc lộ.
Thế là chấm hết cái trạng thái cùng một lúc phải sống hai cuộc đời! Đó chính là ý nghĩ đầu tiên đến với Kiên, cũng là ý nghĩ ở lại sau cùng, sau nhiều đắn đo.
Kiên thừa nhận với bản thân rằng việc phải mang thêm thân xác Vũ là quá vướng víu. Anh luôn thấy việc đóng vai Kiên này là đã đủ phức tạp rồi. Anh đã nỗ lực, đã chiến đấu để kiểm soát cả hai, và vào một thời điểm nào đó giữa những năm đôi mươi, Kiên nhận ra rằng dẫu sao thì những “người độc bản” cũng có cuộc sống phức tạp tương tự. Vậy thì, đằng nào chẳng thế, tại sao cứ phải mang vác mãi cả hai bản thể này?
Anh đã đưa ra một quyết định. Kiên - một người Đà Nẵng gốc, sớm nổi tiếng từ nhỏ với thành tích học tập chói lọi, với một cuộc đời rộng mở và tươi đẹp, đã vô cùng áy náy khi lựa chọn chăm chút nhiều hơn cho thân phận của mình thay vì Vũ. Không phải anh không thừa nhận rằng, ở trong thân xác Vũ cũng có những hạnh phúc riêng biệt: Vũ khoẻ khoắn, táo bạo lạ thường, thiếu kiềm chế một cách có chủ đích, Vũ có thể nói ra những điều anh không dám khi trong thân xác Kiên. Ở trong thân xác Vũ, anh được lêu lổng, được quyền đấm dập mũi bất cứ đứa nào. Nhưng con người không có nhiều thời gian để sống cùng lúc cả hai cuộc đời. Và ta phải chọn, Kiên nghĩ vậy.”
Above Nhà văn Vũ Đức Anh
Nhà văn Vũ Đức Anh
1 / 1
Ý tưởng
Ý tưởng nảy ra trước tiên là tình huống hư cấu trong truyện: một số người có một linh hồn tùy ý sử dụng hai cơ thể. Ý tưởng này xuất phát từ những ngột ngạt trong đời sống đô thị: nó khiến ai cũng muốn sống một cuộc đời khác, một cuộc đời dự bị thứ hai. Trong văn học, chuyện này không lạ, độc giả đã quen thuộc với ý tưởng về doppelganger – tức hai người có vẻ ngoài giống hệt nhau. Mình chỉ cải biên nó đi, lái nó sang một hướng khác lạ, để độc giả đại chúng chỉ đọc vài câu là thấy vừa quen thuộc, vừa hấp dẫn.
Khi viết, các nhà văn có thể đi rất sâu vào – hoặc xa khỏi – ý tưởng gốc của mình. Rất ít người chỉ giữ nguyên hướng ban đầu, trừ phi viết “trả bài” cho đơn đặt hàng của khách. Họ có thể đi sâu vào một tình tiết, hoặc biến một phần câu truyện thành những suy ngẫm có tính tiểu luận, hoặc đưa truyện sang hướng u ám như Walser hay Kafka, hoặc đi sâu vào các tuyến nhân vật phụ... Trong trường hợp của “Nhân sinh kép”, mình đã thỉnh thoảng tạt ngang vào những chủ đề mà mình thường quan tâm – như việc xây dựng một nhân vật viết sách self-help và chuyên nói giọng thuyết giảng, hoặc mô tả khung cảnh một bệnh viện, hoặc dựng chân dung của các nhân vật đại diện cho các kiểu người khác nhau…
Đọc thêm: Picasso – Sáng tạo và sao chép
Nhưng những cú tạt ngang này không phải là ưu tiên của mình trong thời điểm viết “Nhân sinh kép”. Do đã chọn viết tiểu thuyết trinh thám, mình phải chấp nhận các luật chơi của thể loại. Từ ý tưởng gốc, mình tập trung phát triển một cốt truyện khép kín, có mở, có kết, có đóng lại vấn đề; và hạn chế đẩy câu chuyện đi xa đến mức làm vỡ mạch truyện trung tâm. Việc khai thác ý tưởng theo những hướng vượt ngoài lằn ranh thể loại có thể để lần sau, chẳng hạn khi viết phần kế tiếp. Dù vậy, vài cú tạt ngang mình đưa vào truyện cũng mang lại một khoái cảm của việc viết, khi người viết tự làm mình bất ngờ bằng cách thỉnh thoảng đi lạc nhưng không quá xa. Có thể những cảnh như đám ma Bắc Bộ sẽ được độc giả nhớ lâu hơn là cốt truyện chính.
Nhân vật
Khi bắt tay vào viết, nhân vật đầu tiên mình có trong đầu không phải là Kiên, tức nhân vật chính có hai cơ thể, mà là mẹ của Kiên, tức người viết sách self-help. Mình đã bắt đầu bằng việc xây dựng khá nhiều tuyến truyện phụ, cho các nhân vật phụ được sống. Nếu mình đào sâu vào các tuyến truyện của nhân vật phụ, có thể “Nhân sinh kép” đã hay hơn nhiều, nhưng đây không phải là ưu tiên của mình trong thời điểm đó – khi cần viết một tiểu thuyết ngắn cho phù hợp với nhu cầu của thị trường sách và kỳ hạn của cuộc thi Văn học Tuổi 20. Cũng vì các yêu cầu của cuộc thi, mình đã chọn nhân vật chính là một người trẻ, dù phần truyện hay nhất thuộc về những nhân vật phụ lớn tuổi hơn Kiên, chẳng hạn như Ngọc và Tét.
Khi viết, mình ít khi dùng bảng dựng nhân vật, mà thường để nhân vật tự đến một cách ngẫu nhiên. Mỗi nhân vật của mình thường được dựng theo mẫu của một người mà mình đã gặp trong đời sống. Với mình, đặt bản thân vào vị trí của một người có thật để viết thì dễ hơn nhiều so với việc nặn người đó ra từ một cái bảng, dù việc lập bảng cũng có ưu điểm riêng. Trong trường hợp của “Nhân sinh kép”, những người mà mình chọn làm mẫu đều thuộc hẳn về đời sống đô thị, và việc đó mang đến nhiều thuận tiện khi viết.
Đọc thêm: Họa sĩ Tào Linh: Tranh là Người
1 / 1
Điều ấy không đồng nghĩa với việc các nhân vật trong tiểu thuyết nên đa chiều và phức tạp như người thật, theo cách nhiều bạn thường nghĩ. Mình chọn cách tiếp cận kiểu Balzac, là để mỗi nhân vật kết tụ quanh một hoặc hai đặc tính điển hình, thuộc về một vai diễn trên sân chơi, từ đó nhìn bao quát được sân chơi theo lối hiện thực. Cũng vì lý do này, tính cách của một nhân vật được giữ nguyên xuyên suốt tiểu thuyết, trừ phi được cốt truyện lái sang hướng khác.
Khảo cứu khi viết
Khi viết “Nhân sinh kép”, mình có khảo cứu tài liệu một chút, chủ yếu để xem ý tưởng mà mình chọn đã có ai khác dùng chưa – theo mình thấy thì đến giờ vẫn chưa. Còn các lý thuyết về tâm sinh lý của những người có hai cơ thể, thì mình chủ động bịa ra: có một khoái cảm nhất định khi bịa một lý thuyết, nhằm nhại theo những hoạt náo của con người khi xây dựng các khái niệm và hiểu biết.
Cảnh đám tang ở nông thôn Bắc Bộ được dựng dựa trên một đám tang có thật mà mình từng dự. Dù mình thường có cảm giác rằng chúng ta đang dự những đám tang cụ cố Hồng trong truyện Số Đỏ, thực ra đó vẫn còn là một đám tang tử tế. Nhìn những đám tang thời nay, mình thường thấy một sự qua quýt làm cả người đã khuất lẫn người còn sống dường như đáng thương. Trật tự của tang lễ không còn được dẫn đường bởi giá trị nào ngoài các deadline, tức một thứ hoàn toàn thế tục: ở đó không còn triết lý của một cõi siêu hình từng hiện diện nơi các đám tang trong văn chương Nguyễn Tuân hay các ghi chép của người Pháp.
1 / 1
Nhưng suy cho cùng, cả cảnh đám tang qua quýt, cảnh bán bảo hiểm lẫn cảnh kỳ thi đều che giấu, bên dưới lớp vỏ thế tục, một thứ siêu hình học phản ánh tinh thần của thời hiện đại. Vì vậy, mình chủ động đưa chúng vào truyện, và dùng chúng làm sân khấu để các nhân vật lên diễn rồi tự bộc lộ bản thân.
Quá trình viết
Để hoàn thành tiểu thuyết trước hạn chót của cuộc thi, mình đã xây dựng một cốt truyện hoàn chỉnh rồi đắp dần từng chi tiết lên, thay vì cứ bắt tay vào viết rồi để từng chương hình thành tự phát. Việc viết ngày nay đã khác thời xưa. Nếu người xưa có thời gian để đi lại, âu yếm, nói năng và thật sự thưởng thức cuộc sống, thì thời nay, nếu không lập dự án, người ta sẽ chẳng hoàn thành được việc gì. Một cốt truyện vững cũng tạo cơ hội cho các nhân vật tự tỏ lộ mình mà không cần tốn nhiều mô tả. Việc chủ định viết khi chưa chuẩn bị trước, viết để mày mò khảo cứu thì cũng hay, nhưng đó không phải là phương án mình đã chọn.
Thử thách lớn nhất, theo mình, là phải giữ “Nhân sinh kép” nhỉnh hơn một chút so với một tiểu thuyết giải trí thuần túy, nhưng chỉ một chút, không được vượt quá, không được mượn truyện trinh thám để tán những chuyện nhân văn. Với mình, việc rơi vào điều đó còn tệ hơn là chỉ viết một câu truyện trinh thám tử tế. Để giữ vững mạch truyện, mình phải đấu tranh nội tâm mỗi lần tìm được một chi tiết thôi thúc mình đào sâu hoặc bàn rộng ra.
Về trinh thám và kỳ ảo
Vào thời điểm đó, do thiếu kinh nghiệm sống, và do thói quen logic hóa thế giới của một người xuất phát từ nghề lập trình, tư duy văn chương của mình phân biệt quá rõ giữa cái thật và cái kỳ ảo – theo đó cái kỳ ảo chỉ là những quy ước về hư cấu mà tác giả giao hẹn với độc giả. Nhưng trong thực tại của một cuộc sống bình thường, không có phiêu lưu, thậm chí tẻ nhạt, ngay cả những việc nhà cũng ẩn chứa vô số yếu tố kỳ ảo, bí hiểm, thậm chí đáng sợ. Khi một người phân tích thế giới bằng logic, điều đáng nhìn vào hơn là cái bên dưới và bên trên của logic ấy, ba lớp ấy gộp lại mới tạo thành một bức tranh thực tại. Việc nhìn thấy điều này mở ra một cánh cửa để mình đọc các tác phẩm kinh điển một cách thuận lợi hơn, đồng thời viết sâu và linh hoạt hơn nếu có dịp viết lại hoặc viết tiếp “Nhân sinh kép”.
1 / 1
Nếu mình viết tiếp các tác phẩm khác trong tương lai, việc chọn hình thức trinh thám hay không có lẽ không còn là vấn đề chiến lược, mà chỉ là chiến thuật. Nhưng các yếu tố bí ẩn được tiết lộ dần trong truyện trinh thám, và gắn với đó là việc xây dựng rồi hé mở một thế giới hoàn thiện, vẫn sẽ là thứ ám ảnh mình, dù không còn ở mức nông của việc dàn xếp một kịch bản ba hồi như trước đây.
Là một biến thể của các câu truyện trong Kinh Thánh và truyện cổ tích cho thiếu nhi, truyện trinh thám là một hình thức văn chương hiếm hoi gắn với nỗ lực xây dựng một thế giới hoàn thiện, và trả lại nó cho người đọc sau các tình tiết khiến nó bị giấu đi. Nhìn lại, có thể thấy truyện trinh thám là sản phẩm của văn chương lãng mạn, thời mà mỗi nhà văn quan tâm đến việc xây dựng một thế giới riêng nơi mình có quyền tự quyết. Vừa chấp nhận lý trí của thời Khai Sáng, vừa thừa nhận rằng cuộc đời bị che phủ bởi rất nhiều bóng tối, họ đã mô tả những bí ẩn có tính trần tục của những thiên đường và địa ngục tồn tại xen giữa cõi con người. Dù truyện trinh thám rất coi trọng trí năng, cả sự vận hành của trí năng lẫn cuộc truy tìm trong truyện đều bị dẫn dắt bởi những gì bên ngoài lý trí. Chính những thứ bên ngoài ấy khiến trinh thám mang tính kỳ ảo ở mức bản thể. Hiểu điều này giúp mình đi sâu hơn trong văn chương. Trong tương lai, nếu muốn thử viết chỉ để nghĩ – cuộc sống thường nhật khiến chúng ta suy nghĩ rất vụn – mình có thể sẽ không đưa các yếu tố trinh thám vào. Nhưng nếu định viết một tiểu thuyết có chuẩn bị, chắc chắn mình sẽ dùng các yếu tố trinh thám, dù không chắc sẽ đưa nó vào cả quyển hay chỉ một vài khúc.
Về hình thức tiểu thuyết
Đọc lại, mình vẫn thích “Nhân sinh kép”, vì đây là một cuốn sách đạt đến sự bình thường và cân bằng. Phải gột rửa nhiều thứ trong đầu mới viết được một câu chuyện bình thường thay vì cố cài cắm vào đó quá nhiều thông điệp. Khát vọng của tiểu thuyết, được ấn định trong thời kỳ đỉnh cao của nó vào cuối thế kỷ XVIII và đầu XIX, là viết một câu chuyện thường ngày, để cho những người phàm có thể đọc được và sống ở trong. Nhưng trong thời đại này, sự bình thường thành ra không thể. Người ta phải đưa vào tiểu thuyết những yếu tố nghệ thuật về ngôn từ, trong khi không còn biết xử lý cốt truyện một cách cơ học, chủ động điều chỉnh chương này dở, chương kia hay như thời Balzac, Dickens hay tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc. Cần một tinh thần mạnh mẽ mới viết được những tiểu thuyết không cố truyền tải bất cứ điều gì, nhưng lại chứa đựng cả một thế giới hoàn thiện, để mỗi người đọc có thể diễn giải theo một cách khác nhau.
Theo mình thấy, cái bình thường trong tiểu thuyết đã mai một phần nào vì những diễn ngôn điều hướng văn học hiện nay. Đọc các bài viết về giải Nobel văn học, người ta thấy những khái niệm như chấn thương, bản sắc… xuất hiện ồ ạt, dù tác giả và tác phẩm thực ra không bị gói gọn trong những thứ đó. Suốt quãng đầu thế kỷ XXI, văn học đã bị gán quá nhiều chức năng xã hội mà ban đầu nó không có. Mình nghĩ không còn con đường nào để quay lại viết với khí chất như những tiểu thuyết gia kinh điển trước đây. Một số bạn viết theo bản năng có thể chạm đến điều đó, nhưng không dễ để duy trì cách viết ấy một khi họ đã dấn thân vào văn học. Đây cũng là một thực tại bình thường và tất yếu, đặc trưng cho thế kỷ XXI thôi.
