Nghệ sĩ Yayoi Kusama: Avant-garde, chấm bi và những hồi ức phản chiếu bản ngã

Một trong những tác phẩm đáng chú ý tại M+ là Self Obliteration (1966-1974), sáng tác tiêu biểu cho giai đoạn chuyển tiếp trong sự nghiệp của Kusama. Tác phẩm kết hợp giữa điêu khắc và hội họa, gồm sáu hình nhân nữ với nhiều màu sắc, được phủ kín bởi những “mạng lưới vô tận” đặc trưng và đặt quanh một bàn ăn. Với Chong, tác phẩm đặc biệt ở chỗ đây là một trong số ít sáng tạo được Kusama mang theo từ New York trở về Nhật Bản.

Chong và Yoshitake đã sắp xếp triển lãm theo sáu chủ đề, bao hàm những mô típ và khái niệm vốn là yếu tố không thể thiếu và luôn hiện hữu trong suốt sự nghiệp của Kusama: vô cực, tích lũy, cái chết, sức mạnh của sự sống, sinh quyển và sự kết nối triệt để. Hơn 200 tác phẩm, bao gồm ba tác phẩm hoàn toàn mới, đã được chọn để trưng bày tại bảo tàng ở Hồng Kông.

New York của thập niên 1960 chứng kiến một Kusama đầy táo bạo. Giữa thời kỳ văn hóa hippie lên đến cao trào, bà thử nghiệm nghệ thuật trình diễn như một cách trực tiếp đưa cơ thể, chính trị và những vấn đề xã hội vào thực hành sáng tạo. Tư liệu về những hoạt động này được giới thiệu trong khu vực “sự kết nối triệt để” của triển lãm M+.

Kusama từng tham gia các cuộc biểu tình phản đối chiến tranh Việt Nam, thực hiện những màn trình diễn khỏa thân và phủ chấm bi lên cơ thể. Trong một số hoạt động, bà còn sử dụng những cơ quan sinh dục nam bằng vải như một cách chất vấn những quy chuẩn về giới tính và cơ thể. Những hành động ấy không đơn thuần nhằm gây chú ý. Chúng phản ánh một nghệ sĩ luôn tìm cách đưa nghệ thuật ra khỏi giới hạn của phòng triển lãm.

Những mô-típ lặp lại trong tác phẩm của Kusama, từ chấm bi, bí ngô đến hình ảnh cơ quan sinh dục nam, thường được diễn giải thông qua khái niệm “tự xóa bỏ”, hay sự từ bỏ cái tôi. Theo Yoshitake, khi cái tôi được loại bỏ, con người có thể nhìn nhau như những cá thể bình đẳng, bất kể giới tính, xu hướng tính dục hay màu da.

Đó cũng là một phần lý giải cho sự kiên định đặc biệt của Kusama. “Bà ấy là một phụ nữ châu Á nhỏ bé, biết mình giỏi và không ngần ngại khẳng định điều đó giữa thế giới nghệ thuật vốn bị thống trị bởi những nghệ sĩ nam da trắng”, Chong nhận xét. Với ông, sự tự tin mạnh mẽ ấy đã hiện diện trong tác phẩm của Kusama ngay từ những ngày đầu.

Năm 1966, tại Venice Biennale, niềm tin ấy được đẩy đến một trong những khoảnh khắc đáng nhớ nhất. Dù không được mời chính thức tham gia, Kusama vẫn tìm cách đưa Narcissus Garden vào khuôn viên sự kiện với sự hỗ trợ của nghệ sĩ Lucio Fontana.

Khoác lên mình bộ kimono vàng, Kusama đứng dưới tấm biển ghi “Your narcissism for sale” và bán 1.500 quả cầu gương với giá 2 USD mỗi quả. Hành động vừa mang tính trình diễn, vừa đặt câu hỏi về cách nghệ thuật bị biến thành một món hàng. Cuối cùng, cảnh sát được gọi đến để đưa bà rời khỏi khuôn viên.

Bộ kimono vàng cũng là một lựa chọn có chủ ý. Với tư cách một phụ nữ châu Á hoạt động giữa thế giới nghệ thuật phương Tây, Kusama chủ động nhấn mạnh sự “khác biệt” của mình thay vì tìm cách che giấu nó. Như Yoshitake nhận xét, bà hiểu rất rõ mình đang làm gì khi khoác lên người bộ trang phục ấy.

Sau những năm tháng gây tiếng vang tại nước ngoài, sự trở về Nhật Bản của Kusama trong thập niên 1970 lại diễn ra khá lặng lẽ. “Ai cũng trải qua khủng hoảng tuổi trung niên, nhưng những nghệ sĩ ở độ tuổi này, đặc biệt là phụ nữ, thường bị bỏ qua”, Chong nói. Đây cũng là giai đoạn Kusama chìm sâu vào trầm cảm. Cảm giác mình là người ngoài cuộc trong thế giới nghệ thuật Nhật Bản càng khiến bà thu mình. Thay vì tập trung vào hội họa và điêu khắc, Kusama bắt đầu viết nhiều hơn, đặc biệt là tiểu thuyết.

Những trang viết của bà mang theo nhiều hình ảnh u tối, những câu chuyện về cái chết, tình dục, giết người và tự sát. Yoshitake mô tả đó là một thế giới văn chương siêu thực, sâu sắc và đôi khi grotesque. Với Chong, viết lách trở thành một cách khác để Kusama đi sâu hơn vào thế giới tưởng tượng của chính mình.

Những trải nghiệm thời thơ ấu cũng để lại dấu vết rõ rệt trong đời sống và nghệ thuật của bà. Kusama từng được mẹ yêu cầu theo dõi cha trong những lần ông ngoại tình, trải nghiệm khiến bà hình thành sự mất lòng tin sâu sắc vào các mối quan hệ. Bà chưa từng muốn kết hôn hay bước vào một mối quan hệ tình dục.

Đừng bỏ lỡ: Độc quyền: Bên trong Bảo tàng M+ mới của Hồng Kông — Câu trả lời của châu Á cho Tate Modern và MoMA

Dù từng có những mối quan hệ thân thiết với đàn ông, trong đó có nghệ sĩ Joseph Cornell, Kusama dường như luôn giữ chúng ở trạng thái thuần khiết. Theo Yoshitake, bà không tìm kiếm một mối quan hệ dị tính theo cách thông thường.

Nghệ thuật vì thế dần trở thành một phương thức để Kusama đối diện với chính mình. Những hình khối mang tính tình dục giúp bà xử lý những ám ảnh về cơ thể, trong khi mạng lưới và chấm bi phản ánh cảm giác cưỡng chế, lặp lại vốn xuất hiện trong những trải nghiệm tâm lý của bà từ nhỏ.

“Bên trong bà tồn tại một thế giới hình ảnh lặp đi lặp lại mà bà cần đưa ra ngoài”, Yoshitake nói. Với Kusama, mỗi dấu chấm hay đường nét đều có ý nghĩa riêng. Hai chấm bi đứng cạnh nhau có thể gợi nên sự kết nối giữa hai con người, trong khi một chấm đơn lẻ lại nói về cảm giác cô lập.

Ngày nay, tác phẩm của Kusama thường xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội. Những căn phòng vô tận, chấm bi và bí ngô khiến nghệ thuật của bà trở thành một trong những hình ảnh được chia sẻ nhiều nhất trên Instagram, đồng thời đưa tên tuổi Kusama đến với một thế hệ khán giả mới. Nhưng chính mức độ phổ biến ấy đôi khi lại khiến tác phẩm của bà bị nhìn nhận quá đơn giản. “Chúng ta phải thừa nhận rằng phần lớn công chúng chỉ thấy chúng dễ thương”, Chong nói.

Nếu chỉ dừng lại ở sức hút thị giác, nghệ thuật Kusama khó có thể duy trì ảnh hưởng qua nhiều thập kỷ. Điều khiến những tác phẩm ấy bền bỉ nằm ở khả năng chạm đến những tầng sâu hơn của tâm lý con người.

Đọc thêm: Bí quyết thành công của “Thư tình gửi ngoại”

Một căn phòng gương có thể tạo cảm giác choáng ngợp, trong khi một không gian phủ đầy hình dương vật lại khiến người xem khó chịu. Dù phản ứng là thích thú, bất an hay kinh ngạc, tác phẩm của Kusama gần như luôn buộc người xem phải cảm nhận bằng cả cơ thể thay vì chỉ đứng ngoài quan sát.

Sự kết hợp giữa tính mong manh và táo bạo ấy cũng tạo nên một mối liên hệ đặc biệt với công chúng. Kusama chưa bao giờ che giấu những khó khăn của mình. “Ngay từ đầu, bà đã cởi mở và thành thật về những thử thách của bản thân”, Chong nói. Trong bối cảnh việc nói về sức khỏe tinh thần, đặc biệt tại châu Á, từng được xem là điều khó chia sẻ, sự thẳng thắn của Kusama mang một ý nghĩa riêng. Những tổn thương không bị giấu đi mà trở thành một phần trong ngôn ngữ sáng tạo của bà.

Kusama đã sống tại một cơ sở chăm sóc sức khỏe tâm thần từ năm 1977, nhưng vẫn duy trì thói quen đến xưởng vẽ mỗi ngày. Đối với bà, sáng tạo dường như chưa bao giờ là một lựa chọn nhất thời mà là cách để tiếp tục tồn tại. Đại dịch Covid-19 càng khiến khía cạnh này trong nghệ thuật Kusama trở nên rõ nét. Yoshitake, người từng nhiều lần làm việc cùng bà, nhận thấy cách mình nhìn nhận tác phẩm của Kusama cũng thay đổi trong những năm đó.

“Đại dịch thực sự tác động đến tư duy của bà. Những đau đớn và tổn thương về mặt cảm xúc mà bà từng trải qua không phải một chủ đề giả định hay trừu tượng. Đó là những gì bà cảm nhận trong từng ngày và những gì bà làm để tiếp tục tồn tại.” Theo Yoshitake, những sáng tạo của Kusama luôn chứa đựng ý niệm về sự tái sinh. Với bà, nghệ thuật có thể trở thành một hình thức chữa lành, một cách để con người đi qua tổn thương thay vì cố gắng phủ nhận nó.

“Cảm giác ấy rất gần với đời sống thường nhật của chúng ta”, Chong nói. Nghệ thuật Kusama vì thế không dừng lại ở câu chuyện cá nhân của một nữ nghệ sĩ và những tổn thương bà từng trải qua. Nó đặt ra một câu hỏi rộng hơn về khả năng của nghệ thuật trong việc giúp con người đối diện, kết nối và chữa lành.

Có lẽ đó cũng là lý do những chấm bi của Kusama vẫn tiếp tục xuất hiện trên khắp thế giới, nhiều thập kỷ sau khi chúng lần đầu xuất hiện trên những mặt toan. Phía sau vẻ ngoài rực rỡ và dễ nhận diện là một hành trình sáng tạo được xây dựng từ sự cô độc, ám ảnh, tổn thương và một ý chí gần như không thể lay chuyển. Yayoi Kusama đã ra đi, nhưng thế giới mà bà tạo nên vẫn ở đó. Một thế giới vô tận, nơi mỗi dấu chấm có thể là một cá thể, mỗi mạng lưới là một mối liên kết và mỗi tác phẩm là một cách để con người nhìn lại chính mình.

ĐỌC NGAY

Mathilde Favier: “Hậu phương” dịu dàng của Dior suốt hơn một thập kỷ

Vì sao nghệ sĩ trẻ vẫn chưa mặn mà với nghệ thuật đương đại?

Martin Ho: “Tôi mất 20 năm để hiểu mình thực sự muốn đi đâu”