Khi nét vẽ Himalaya tái sinh trong sơn mài Việt

Chuyển thể những nét vẽ mang tính tỉ lệ kiến trúc nghiêm ngặt của tranh Thangka sang chất liệu sơn mài là một thử thách chế tác đỉnh cao. Sơn mài mang tính tự hình và ngẫu nhiên khi mài. Nếu không kiểm soát chính xác từng nét vẽ chìm và lớp sơn phủ dày, nét vẽ Thangka chuẩn mực rất dễ bị nhạt mờ hoặc biến dạng. Đối với những pho tượng có cấu trúc cực kỳ phức tạp như Thiên Thủ Thiên Nhãn (Quan Âm nghìn mắt nghìn tay), SonMani đã kết hợp một giải pháp duy mỹ độc bản: Khảm ốc xà cừ trên nền vóc sơn mài.

Để hoàn thành một tác phẩm khảm ốc tinh xảo như Thiên Thủ Thiên Nhãn hay Tara Xanh, các nghệ nhân phải mất từ chín tháng đến gần một năm làm việc liên tục. Đó là sự hợp tác thấu hiểu giữa nghệ nhân sơn mài Đỗ Duy Hiền (làng nghề sơn mài Hạ Thái) và nghệ nhân cẩn ốc trẻ Nguyễn Văn Thanh (làng khảm trai ốc Chuôn Ngọ). Khảm ốc trên vóc sơn mài khó hơn rất nhiều so với trên gỗ trắc truyền thống. Đục khảm không cẩn thận sẽ làm bở lớp bó vóc, khiến nước ngấm làm bong tróc lớp sơn. Mỗi chi tiết ốc dù nhỏ như hạt gạo đều phải gọt giũa, cẩn tỉa và dặm bả tỉ mỉ như “tô son điểm phấn”.

Dấu ấn Sáng tạo: Khi điển tích cổ viết tiếp ngôn ngữ hội họa

Một điểm đặc sắc tạo nên chiều sâu riêng cho các tác phẩm của SonMani chính là sự kết hợp nhịp nhàng giữa nét vẽ bản tôn gốc và tư duy sáng tạo phông nền của hai nhà sáng lập. Trong khi hình tướng bản tôn trung tâm được tôn trọng tuyệt đối 100% theo bản nét chuẩn mực, nghiêm cẩn của họa sĩ Robert Beer, thì không gian xung quanh, phông nền và các họa tiết bổ trợ chính là “mảnh đất” nơi Trung và Quỳnh gửi gắm kết quả của những tháng ngày đào sâu nghiên cứu lịch sử mỹ thuật và điển tích điển cố Phật giáo.

Chẳng hạn, ở tác phẩm Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi, bản nét gốc của Robert Beer chỉ thể hiện hình tướng ngài an tọa trên bệ sen cùng các pháp khí. Qua quá trình khảo cứu các thư tịch cổ, hai vợ chồng đã quyết định lồng ghép vầng lửa hừng hực đằng sau ngài. Chi tiết này tái hiện lại điển tích cổ tại thung lũng Kathmandu (Nepal): Trên mặt hồ nước hiện lên hoa sen kỳ diệu, trên đài hoa có 1 ngọn lửa. Đức Văn Thù đến chiêm bái sau đó mới dùng kiếm cắt đứt những ngọn đèo xung quanh để nước hồ rút đi. Khi rút đi xuất hiện lên ngọn đồi Swayambhu. Về sau chính nơi này xây dựng ngọn đồi Swayambhunath nổi tiếng.

Bên cạnh đó, hàng loạt các biểu tượng di sản Việt và triết học phương Đông cũng được hai nhà sáng lập tinh tế “gài cắm” vào tác phẩm, từ biểu tượng Nhật - Nguyệt (mặt trăng mang hình con thỏ, mặt trời mang hình con chim ba chân linh thiêng theo tích cổ), họa tiết mây Hổ Phù đặc trưng trong kiến trúc chùa chiền Việt Nam, đến hình ảnh đôi chim hạc biểu tượng cho sự hòa hợp âm dương viên mãn. Sự sáng tạo này đã nâng tầm mỗi bức tranh sơn mài trở thành một tập tài liệu khảo cứu di sản sống động.

Khi nhìn thấy những bản nét đen trắng của mình tái sinh rực rỡ và lộng lẫy qua bàn tay tài hoa của người thợ thủ công Việt Nam, chính họa sĩ Robert Beer đã không giấu được sự xúc động và bật khóc ngay tại triển lãm. Ông nói đi nói lại với Quỳnh - Trung, hai nhà sáng lập của SonMani rằng “các bạn thật là dũng cảm!”.

Đốm lửa bền bỉ của cặp đôi sáng tạo

Đằng sau những tác phẩm độc bản ấy là hành trình lặng lẽ kéo dài tròn 3 năm (từ 2022) của hai nhà sáng lập SonMani: Đỗ Trung và Đỗ Như Quỳnh.

Trung vốn là một chuyên gia về công nghệ IT và AI, người dành nhiều đêm tự học, dịch thuật và nghiên cứu sâu sắc về lịch sử mỹ thuật Phật giáo. Trong khi đó, Quỳnh là một nhà nghiên cứu văn hóa di sản, sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm sơn mài tại làng nghề Hạ Thái. Sự kết hợp giữa tư duy học thuật khắt khe, công nghệ đương đại và tình yêu di sản sâu sắc đã biến họ thành một “cặp đôi sáng tạo” đầy bản lĩnh.

Thực hiện một dự án sơn mài thủ công theo đuổi chuẩn mực Fine Art mà không có sự tài trợ thương mại là thử thách hiện sinh khắc nghiệt. Vợ chồng Trung và Quỳnh dồn toàn bộ thu nhập từ công việc chính để nuôi dưỡng dự án. Có những thời điểm giá vàng quỳ và nguyên liệu đỉnh điểm, cả hai nhìn nhau không còn một đồng trong túi. Họ từng trải qua những nghi hoặc: Liệu ta làm cái này để làm gì, tranh làm ra có ai xem không? Liệu một dự án ngoại đạo có bước đi đúng pháp?

Cú hích tinh thần đến khi họ diện kiến vị Thầy Viện trưởng Học viện Phật học Biện chứng IBD (do Đức Đạt Lai Lạt Ma sáng lập). Nhìn ngắm các bức tranh sơn mài của SonMani, thầy khẳng định: “Cốt lõi nhất khi vẽ tranh Mật tạng là tỉ lệ chính xác và vẽ bằng một tâm sáng”, điều mà Trung và Quỳnh đã làm được.

Giữ vững động cơ ban đầu là làm nghệ thuật để tri ân những người thợ Việt Nam và danh họa Robert Beer cặp đôi đã kiên trì đi từng bước. Bên cạnh các tác phẩm sơn mài, họ gây dựng một hệ sinh thái di sản phi lợi nhuận: từ website khảo cứu mở, nền tảng lưu trữ di sản tibetanart.com, đến ứng dụng trì tụng Mālā trên điện thoại giúp công chúng tìm kiếm sự an yên giữa nhịp sống hiện đại. Đúng như lời ví von của vị Thầy học viện, hành trình của họ như “một đốm lửa nhỏ nhưng bền bỉ”.

Triển lãm “Ngọc Sáng trong Son”: Lời mời đối thoại nội tâm

Triển lãm sơn mài truyền thống “Ngọc Sáng trong Son” (Jewel Beneath the Vermilion) đánh dấu cột mốc quan trọng trong hành trình của SonMani:

• Thời gian: Từ ngày 12/09 đến 22/09/2026
• Địa điểm: Artera Space, số 115 Nguyễn Thái Học, P. Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội.

Quỳnh và Trung chia sẻ về tên gọi chứa đựng nhiều tầng ẩn dụ mỹ học của triển lãm. “Ngọc” đại diện cho viên ngọc báu của Chính Pháp, biểu trưng cho trí tuệ và lòng từ bi sẵn có trong mỗi con người. “Son” chính là bột son tạo ra từ khoáng chất quý trong truyền thống sơn mài Việt Nam, khi hòa quyện cùng sơn ta sẽ tạo nên các lớp màu huyền ảo, thâm trầm theo thời gian.

Không gian triển lãm không phô trương nghi lễ rườm rà mà hướng tới sự giản dị và lắng đọng. Ở trung tâm không gian là biểu tượng một chiếc chuông, nơi ghi lại những câu hỏi hiện sinh về hạnh phúc, sợ hãi, tha thứ và cái chết. Tiếng chuông như một lời thức tỉnh, mời gọi người xem chậm lại, lắng nghe và bước vào cuộc đối thoại chân thật với chính tâm mình.

Đặc biệt, triển lãm trân trọng ghi nhận tên tuổi của toàn bộ những người thợ, nghệ nhân làng nghề Hạ Thái và Chuôn Ngọ đã tham gia chế tác như một lời tri ân sâu sắc hướng về những con người đang âm thầm giữ lửa cho di sản thủ công Việt Nam.

Chú thích:

• Bản tôn: là vị chủ tôn căn bản hoặc vị Phật, Bồ tát chính mà một người tu tập nương tựa, quán tưởng và thực hành thiền định.
  
• Thangka (còn được viết là Tangka hay Thanka) là loại tranh vẽ (hay thêu) treo ở các tự viện hay nơi thờ Phật tại gia đình

ĐỌC NGAY

Những phòng trưng bày nghệ thuật nào đang có mặt tại triển lãm Arte Fare - Chillala House of Art?

Triển lãm Arte Fare - Chillala House of Art: Danh sách những nghệ sĩ góp mặt vào vòng luân chuyển 2-3-4

Đỗ Mạnh Cường ra mắt triển lãm đầu tay “Những mùa hoa trong ký ức”