Vincent Phan: Người lan tỏa văn hóa đọc của thế giới

Thể loại sách yêu thích của anh có thay đổi theo thời gian không? Nếu được, anh có thể tóm tắt cuộc đời mình qua những cuốn sách?

Nó thay đổi rất nhiều. Và tôi nghĩ sẽ thật thú vị nếu theo dõi cuộc đời một người thông qua những gì anh ta đọc. 

Ở tuổi thiếu niên, tôi bị hút vào những cuốn sách khoa học viễn tưởng của Asimov và Douglas Adams, hay sách giả tưởng của Tolkien, Pratchett và tiểu thuyết lịch sử. Ở tuổi đôi mươi, tôi bị thu hút bởi những cuốn sách về kinh doanh và phát triển cá nhân. Tôi đọc ngấu nghiến những tựa sách như The Lean Startup hay the Daily Stoic. Vào giữa những năm hai mươi đến đầu ba mươi, tôi bắt đầu đọc triết học và vật lý - Sapiens của Harari, Graber, The Dawn of Everything của Wengrow, A Brief History of Time của Hawking, Cosmo của Sagan,... Tôi cũng bị mê hoặc bởi các tác phẩm của Richard Feynman, Carl Sagan, Brian Greene, Michio Kaku và Chris Hadfield nữa.

Hiện tại, tôi bị cuốn hút bởi thơ ca lãng mạn. Tôi đọc Rumi và Neruda để học về sự tận tâm, Kahlil Gibran về sự thiêng liêng giữa những điều bình thường, Warsan Shire và Ocean Vương để hiểu nỗi khao khát và cảm  giác thuộc về. Và tôi đã phải lòng Austen cũng như García Márquez vì những thông điệp của họ, rằng tình yêu không phải thứ bên lề, mà là bản chất của mọi câu chuyện.

1000 Libraries đã bắt đầu như thế nào, và anh đã thiết lập nên tiêu chuẩn ra sao cho nó ngay từ ngày đầu?

Trước khi 1000 Libraries trở thành công ty truyền thông như bây giờ, nó đã từng là một dự án cá nhân. Tôi sáng tạo trang Instagram này vào năm 2020 để chia sẻ những bức ảnh về thư viện và hiệu sách mà tôi đã từng ghé thăm. Vì nhiều lý do mà đến giờ tôi vẫn chưa hiểu nổi, trang cá nhân này vô tình gây được tiếng vang với cộng đồng yêu sách. Có lẽ, khi mọi người bị cách ly, họ muốn tìm kiếm điều gì đó có ý nghĩa. Trang của tôi đã nhanh chóng tăng từ một người theo dõi (không ai khác ngoài mẹ tôi) lên 500.000 người vào năm 2023. Đó cũng là thời điểm tôi quyết định biến nó thành một công ty truyền thông và xuất bản về du lịch và văn hóa đọc sách.

Ngày nay, chúng tôi có khoảng 1,8 triệu lượt theo dõi trên các nền tảng , một tạp chí điện tử hàng tuần cùng nhiều cuốn sách và dự án thú vị khác. Tầm nhìn của tôi là tôn vinh những điểm đến đặc biệt trên khắp thế giới và củng cố sự hiện diện của những cửa hiệu, thư viện sách.

Từ sâu trong tim, tôi không nghĩ mình là một nhà kinh doanh. Tôi chỉ đơn giản là thích kể chuyện và là một giám đốc sáng tạo kiêm tổng biên tập. Đó là lý do mọi thứ chúng tôi làm đều phải cực kỳ đẹp mắt. 1000 Libraries luôn sở hữu các hình ảnh và thiết kế đẹp nhất. Các nghệ sĩ và nhà sáng tạo mà chúng tôi hợp tác đều là những người có cặp mắt tinh tường. 

Anh từng mô tả rằng mình là một người có hệ thần kinh khác biệt và luôn dứt khoát rời khỏi một điều mà anh thấy không phù hợp. Nhưng 1000 Libraries đã giữ chân anh hơn 5 năm. Điều gì khiến dự án này khác biệt đến thế?

Tôi được chẩn đoán mắc chứng ADHD và tự kỷ ở tuổi ba mươi. Nó lý giải cho những khuôn mẫu hành xử của tôi ở những năm trưởng thành: nhảy hết nghề này sang nghề khác để tìm kiếm không chỉ thành tựu, mà còn là nơi để tôi có thể đóng góp cho thế giới bằng những kỹ năng và năng khiếu của mình.

Tôi từng đọc một cuốn sách tên là “Ikigai”. Nó đã để lại trong tôi ấn tượng sâu sắc. Kể từ đó, tôi đã luôn đi tìm. Cuộc tìm kiếm không phải lúc nào cũng lãng mạn. Tôi đã sống rất tiết kiệm trong hơn 8 năm sau khi rời khỏi công sở, vật lộn để sống còn. Có khi nhiều ngày liền tôi chỉ ăn mì gói. Nhưng tôi đã làm được. Và bây giờ khi nhìn lại, tôi không muốn thay đổi bất kỳ điều gì.

Tôi nghĩ điều tuyệt vời nhất mình từng làm là trở thành một người bán sách. Nó mang lại cho tôi cơ hội kể chuyện, nói về những ý tưởng và tìm ra mối liên hệ giữa một cuốn sách với những gì đang trải qua với một người. Đó là sợi chỉ đỏ xuyên suốt. Khi 1000 Libraries ra mắt, tôi lập tức nhận ra đây chính là nó. Đây chính là ikigai của tôi. Không phải chỉ bán sách cho một khách hàng, mà là giữ cho các hiệu sách tồn tại bằng cách truyền cảm hứng để mọi người đến thăm chúng.

Có một khoảnh khắc đã chạm đến trái tim tôi và nó luôn luôn ở đó. Rằng một ngày nọ, có một vị khách tôi vừa cảm ơn vì đã chọn mua cuốn sách mà tôi gợi ý. Ông nhìn tôi và nói: “Không, tôi phải cảm ơn cậu mới phải. Cậu đang là người canh giữ cho văn hóa đấy”.

Đọc thêm: Lắng nghe lịch sử qua từng trang sách

Anh đã bắt đầu nhiều dự án về sách trước đây. Chúng mang lại cho anh những kinh nghiệm gì? Và điều gì đã khiến 1000 Libraries phát triển nhanh như vậy?

Tôi từng xuất bản hai cuốn sách. Đầu tiên là cuốn The Most Beautiful Book Places in the World. Câu chuyện của nó thực sự ngoạn mục. Tôi liên hệ với các nhà xuất bản và hầu hết đều từ chối. Chỉ một trong số đó đưa ra thỏa thuận, nhưng tôi lại thấy không thỏa đáng. Vậy nên tôi quyết định kêu gọi vốn bằng Kickstarter. Kết quả là chúng tôi huy động được 250.000 đô la - gấp năm lần con số cần thiết để xuất bản quyển sách. Đó là một trong những dự án xuất bản thành công nhất của chúng tôi. 

Từ đó, tôi lập nên nhóm xuất bản riêng và bắt đầu cuốn sách thứ hai - Protectors of the Written Word. Với cuốn này, tôi đã đi khắp thế giới để phỏng vấn những người đã cống hiến cả đời để truyền bá niềm vui đọc sách. Chiến dịch đó đã huy động được gấp mười lần mục tiêu ban đầu. 

Chúng tôi cũng xuất bản một cuốn sách tô màu dành cho người lớn và gần đây là dịch vụ gửi thư tay để truyền cảm hứng cho trẻ em yêu đọc sách. Nhóm chúng tôi từ một thành viên nay đã thành một đội ngũ có hơn mười người từ khắp nơi trên thế giới, trong đó 80% là phụ nữ và nhiều người đến từ các cộng đồng thiểu số.

Tôi nghĩ điều khiến 1000 Libraries thành công là vào thời điểm bắt đầu dự án, tôi đã tích lũy được kha khá kinh nghiệm về làm truyền thông, tiếp thị, xuất bản,... Tôi hiểu cộng đồng của mình và quan trọng nhất là hiểu điều tôi thực sự muốn nói. Lần này, mọi thứ đã bắt nhịp cùng nhau. 

Xem thêm: Ký ức quê hương trong tranh Trần Huy Oánh

Dường như bên trong anh luôn có một phần mơ mộng và tò mò, liệu phần con người này có được đáp ứng khi anh làm dự án này không? 

Tôi yêu những gì mình làm và tôi nghĩ đây là công việc tốt nhất thế giới. Tôi cũng nghĩ mình là một người học cả đời với tinh thần lạc quan. Mặc dù thế giới có lúc có vẻ đen tối, nhưng tôi vẫn giữ niềm tin sâu sắc vào những điều tốt đẹp. Một trong những triết lý biên tập của 1000 Libraries là dùng những câu chuyện cảm động để nhắc nhở về điều tử tế và những vẻ đẹp phi thường. Đó không phải là ngây thơ. Đó là lựa chọn để tập trung và lan tỏa những giá trị xứng đáng.

Điều khiến tôi vui nhất là công việc này cho phép tôi không chỉ mơ mà còn tác động đến hiện thực. 50% lợi nhuận xuất bản được chúng tôi dùng để hỗ trợ các chương trình xóa mù chữ. Năm ngoái, chúng tôi đã xây dựng một thư viện cho trường học ở Lào, hợp tác cùng tập đoàn KPMG, chính phủ Pháp và tổ chức IRD. Chúng tôi cũng quyên góp cho những người tiên phong mù chữ ở địa phương. Đó là những điều giúp tôi cảm thấy vững vàng và càng thêm tin rằng ước mơ của mình có sức nặng.

“Tầm ảnh hưởng” là một từ có thể mang nhiều ý nghĩa trái chiều. Với anh, tầm ảnh hưởng là gì và anh đang làm những gì để tạo ra nó theo cách mình tin tưởng?

Với tôi, tầm ảnh hưởng theo một nghĩa tích cực là giúp cho mọi người trở nên tốt hơn. 1000 Libraries theo đuổi sứ mệnh giản đơn, đó là truyền cảm hứng để mọi người đến thư viện, hiệu sách và quảng bá văn hóa đọc.

Gần đây, chúng tôi cũng suy nghĩ nghiêm túc về tác động của kỹ thuật số trong đời sống xã hội. Vì vậy, chiến lược nội dung của chúng tôi đang ngày càng tập trung vào việc cổ vũ văn hóa analog. Tôi luôn ấp ủ hy vọng rằng sau này, con cháu tôi vẫn có thể lớn lên trong một thế giới nơi sách giấy còn tồn tại và lòng tốt của con người vẫn là một loại tiền tệ có giá trị. Tôi muốn chúng biết rằng một sự nghiệp ý nghĩa bao gồm nhiều thứ hơn việc chỉ theo đuổi lợi ích kinh tế, rằng sống tốt nghĩa là đóng góp cho người khác nhiều hơn cả bản thân mình. 

Có rất nhiều doanh nghiệp phải đối mặt giữa theo đuổi thành công thương mại và lợi ích cộng đồng. Anh nghĩ sao về điều này?

Ở 1000 Libraries, chúng tôi không tách rời hai điều đó. Dự án này chưa bao giờ chỉ tập trung vào việc kiếm tiền, và tôi tin rằng đó là lý do tại sao nó thành công về mặt thương mại. 

Cộng đồng có thể truy cập miễn phí vào hầu hết những gì chúng tôi sản xuất ra. Chúng tôi được thúc đẩy bởi tình yêu, còn những thành công về mặt thương mại thường đến từ niềm tin và sự hỗ trợ của cộng đồng. Chúng càng khiến cho tôi tin vào triết lý: Hãy làm điều tử tế với tài nghệ xuất sắc. 

Tôi biết đây không phải là cách nghĩ thông thường trong kinh doanh, nhưng tôi tin có một sức mạnh phi thường trong việc xây nên một cộng đồng bằng sự trung thực và lòng tốt. Trong suốt nhiều năm, tôi đã từ chối nhiều người muốn thương mại hóa tệp khán giả của mình. Ưu tiên của chúng tôi luôn là làm hài lòng cộng đồng bằng những câu chuyện. Và doanh thu là hệ quả chứ không phải là mục tiêu.

Là một người rất quan tâm đến việc kể chuyện, anh nghĩ như thế nào về AI, đặc biệt khi chúng ta đang sống chung với chúng và nguy cơ chúng thêu dệt nên những câu chuyện ngày càng nhiều?

AI là chủ đề mà tôi đã dành rất nhiều thời gian nghiên cứu từ trước khi các công cụ như ChatGPT xuất hiện. Nơi chúng tôi làm việc không có nhiều sự xuất hiện của AI, vì chúng tôi muốn tôn vinh sự sáng tạo, tính tương tác và sự hiện diện của con người. Tôi tin khi AI được áp dụng rộng rãi, thì điều giá trị nhất sẽ là những thứ mà công nghệ không thể tái tạo: những bài viết hay từ những người đã thực sự sống; những thiết kế tuyệt vời thách thức xu hướng; và sự gắn kết giữa con người với con người.

Tôi thà bước vào hiệu sách và nói chuyện với người bán hàng về cuốn sách đã khiến họ cảm động, hơn là hỏi một thuật toán để tìm ra danh sách sách bán chạy nhất. Thực tế, các hiệu sách vẫn có đông người ghé thăm và nhiều cá nhân vẫn sẵn sàng nhận mức lương khiêm tốn để duy trì những công việc nhân văn như giáo viên, người bán sách hay thủ thư. Với tôi, đó là một trong những dấu hiệu đáng khích lệ và truyền cảm hứng nhất cho tương lai của nhân loại.

AI có thể giúp chúng ta trong một số việc nhất định, nhưng tôi không tin chúng có thể thay thế điều khiến chúng ta trở nên đặc biệt - trí tưởng tượng, sự sáng tạo và cách nhìn về thế giới riêng. Một trong những lý do khiến việc đọc trở nên hấp dẫn, là bởi vì tất cả các câu chuyện đều đến từ một tâm hồn sở hữu góc nhìn độc đáo. 

Đọc thêm: Nghệ thuật thời đại trí tuệ nhân tạo: Hoàn hảo là một lời nói dối

Nhắc đến storytelling và tầm ảnh hưởng, có lẽ chúng ta cũng nên đề cập một chút đến sức mạnh của truyền thông. Anh nghĩ gì về vai trò của truyền thông trong thời đại ngày nay? Làm thế nào để chúng ta có thể đảm bảo rằng những câu chuyện đúng đắn sẽ được lan tỏa?

Kể chuyện chính là nền tảng cho sự tồn tại. Đó là cách con người học hỏi từ thuở sơ khai. Truyền thông có thể lèo lái thế giới theo nhiều hướng - nỗi sợ hãi hay lòng trắc ẩn. Chúng tôi chọn cách thứ hai. Bởi trong một thế giới đang ngày càng chia rẽ, câu chuyện là cách chúng ta nuôi dưỡng sự đồng cảm và cùng nhau hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn.

Truyền thông có sức mạnh phi thường trong việc định hình văn hóa, và đó chính là điều mà chúng tôi đang cố gắng tạo nên. Chúng tôi muốn văn hóa đọc không chỉ tồn tại mà còn phát triển. Hóa ra, hầu hết những người đam mê đọc sách đều cực kỳ tốt bụng. Khi tôn vinh họ, chúng tôi thấy mình cũng được lây lan phần nào sự tử tế từ họ.

Chúng tôi cũng không vờ rằng mình đang làm được nhiều hơn như thế. Tôi chỉ nghĩ rằng thế giới cần một lời nhắc nhở nhẹ nhàng về những điều tốt đẹp ở bên trong mỗi người, và nếu chúng tôi có thể làm điều đó một cách nhất quán, thì tôi tin sứ mệnh của mình đã hoàn thành. 

“Rage-bait” được từ điển Oxford bình chọn là từ vựng của năm 2025, cho thấy sự giận dữ rất dễ bùng phát trong cuộc sống hiện đại. Tuy nhiên, khi nghe câu chuyện của anh về ông Mohamed Aziz, người bán sách với gần 50 năm kiên trì bền bỉ, tôi lại nghĩ về một cơn giận kiểu khác - một cơn giận xuất phát từ sự quan tâm và thôi thúc thay đổi. Anh có cảm thấy điều tương tự khi tạo nên 1000 Libraries không? Nếu có, anh nghĩ điều này sẽ đưa anh đi đến đâu trong tương lai?

Cuộc gặp với ông Mohamed Aziz đã thay đổi cuộc đời tôi. Câu chuyện về ông vẫn là một trong những điều ý nghĩa nhất mà chúng tôi từng kể, với gần một triệu người hưởng ứng. Những cuộc gặp như thế thức tỉnh một nhu cầu cấp bách. Nó không phải kiểu giận dữ ồn ào, mà là một sức mạnh thầm lặng nhưng bền bỉ hơn. Một mong muốn bảo vệ những gì là quý giá khỏi sự bất công…

Tôi nghĩ nhiều người trong chúng ta - những người quan tâm sâu sắc đến nhân loại và nền văn minh của hành tinh này - luôn được định hình bởi những khoảnh khắc như vậy. Sức mạnh của ông Aziz đến từ việc ông bị tước đoạt đi cơ hội giáo dục mà ông hằng mơ ước. Sức mạnh của tôi đến từ một nơi khác, nhưng cũng ít nhiều liên quan. 

Tôi có một sự khởi đầu khiêm tốn, lớn lên với một hệ thần kinh khác biệt, thường bị hiểu lầm, đôi khi bị phân biệt đối xử và thậm chí là bắt nạt. Trong phần lớn cuộc đời, sách là nơi trú ẩn của tôi, giữa một thế giới không biết phải làm gì với những người như tôi. Nhiều người trong cộng đồng cũng biết cảm giác đó. Họ có những nỗi buồn và cảm giác tức giận của việc không được nhìn thấy. Vậy nên, điều mà 1000 Libraries làm là tạo ra một nơi để những người như thế được thuộc về; nơi sự nhạy cảm, trí tò mò, tính mọt sách và sự tốt bụng không cần phải che đậy, mà còn xứng đáng được tôn vinh.

Và đúng vậy, có một loại “tức giận” ngầm bên dưới dự án này. Nhưng tôi hy vọng đó là cơn tức giận đã được chuyển hóa thành lòng tốt. Nó thúc đẩy tôi giúp đỡ những trẻ em thiếu thốn, xây dựng cộng đồng cho những người khác biệt, khuyến khích những người trẻ không mắc kẹt trong những cuộc đời không dành cho chúng,… Mục tiêu của tôi chưa bao giờ là đi tìm sự giàu có. Tôi chỉ muốn được làm một công việc lương thiện, nhỏ bé nhưng đầy ý nghĩa. Và nếu 1000 Libraries có thể tiếp tục chuyển hóa những nỗi đau, sự khác biệt và khao khát ấy thành những điều tử tế, đẹp đẽ và cảm giác thuộc về, thì đó là nơi tôi hy vọng mình sẽ tiếp tục hướng đến.

Xin cảm ơn anh về những chia sẻ đầy ý nghĩa này!

ĐỌC NGAY

Thịnh Phan – Tổng Quản lý Garrya Mù Cang Chải: “Rèn luyện như vận động viên, phục hồi như thiền sư”

Crystal Thảo Lâm và cam kết của nhà đấu giá Christie's với di sản mỹ thuật Việt Nam

Họa sĩ Hom Nguyễn: “Nét vẽ đó là đường đời, của tôi, của mọi người, của chúng ta…”