Nghệ thuật Origami và hai thập kỷ nở rộ giữa những nếp gấp mang hồn Việt

Nghệ sĩ Nguyễn Xuân Tùng, quản trị viên VOG không phải người hoạt ngôn, thậm chí kiệm lời. Nhưng khi nhắc về những sáng tạo với Origami, đôi mắt anh sáng lên, những ngôn từ gọi nhau trở về. Trong câu chuyện của anh, có những đoạn liền mạch lại có khi đứt gãy, tựa như lúc anh trăn trở gấp vào, tháo ra một nếp giấy. Nhưng đến cuối cùng, Xuân Tùng vẫn luôn xoay sở bằng được để kể cho trọn ý về niềm đam mê gần hai thập kỷ của mình: “Triển lãm Giao điểm lấy ý tưởng từ sự tụ hội của những đường thẳng - hình ảnh quen thuộc với các nghệ sĩ gấp giấy Origami chúng tôi. Những nếp gấp lồi, lõm và nếp gấp hoàn thiện được thể hiện lần lượt bởi nét chấm gạch, nét đứt đoạn và cuối cùng là một đường kẻ thẳng tắp.” 

Nghệ sĩ Nguyễn Xuân Tùng, quản trị viên VOG không phải người hoạt ngôn, thậm chí kiệm lời. Nhưng khi nhắc về những sáng tạo với Origami, đôi mắt anh sáng lên, những ngôn từ gọi nhau trở về. Trong câu chuyện của anh, có những đoạn liền mạch lại có khi đứt gãy, tựa như lúc anh trăn trở gấp vào, tháo ra một nếp giấy. Nhưng đến cuối cùng, Xuân Tùng vẫn luôn xoay sở bằng được để kể cho trọn ý về niềm đam mê gần hai thập kỷ của mình: “Triển lãm Giao điểm lấy ý tưởng từ sự tụ hội của những đường thẳng - hình ảnh quen thuộc với các nghệ sĩ gấp giấy Origami chúng tôi. Những nếp gấp lồi, lõm và nếp gấp hoàn thiện được thể hiện lần lượt bởi nét chấm gạch, nét đứt đoạn và cuối cùng là một đường kẻ thẳng tắp.”

Những năm 2004-2005, hầu hết người chơi Origami ở Việt Nam âm thầm miết tờ giấy đơn độc của riêng mình, đắm chìm trong thế giới riêng tư. Không ít người hẳn đã nghĩ rằng mình là một đường kẻ cô đơn giữa muôn vàn ngã rẽ cuộc đời. Hiba - một người đam mê nghệ thuật gấp giấy Origami ở TP.HCM đã đứng lên kêu gọi tập hợp thành viên khắp hai miền Bắc - Nam, xây dựng Việt Nam Origami Group (VOG) hay Hội Gấp giấy Việt Nam. 

Hai mươi năm trôi qua từ những ngày đầu sơ khai, có người từng gặp Hiba, cũng có người không… Không ai biết chính xác danh tính, đời sống của anh. Họ chỉ biết rằng, “giáo chủ truyền thuyết” ấy là người gieo nền móng cho Origami Việt Nam. Từ giao điểm đầu tiên ấy, những đường thẳng có cả hội tụ, có cả phân kỳ - không ngừng lan toả, đưa sức sống của Origami đi xa hơn trên khắp Việt Nam và ra thế giới, rồi kéo mọi người lại gần nhau cùng những giá trị vô hạn của niềm vui, niềm đam mê từ nghệ thuật gấp giấy.

Tĩnh và Động - đó là sự hiện diện song hành của hai thái cực tưởng chừng khác biệt nhưng thực ra bổ trợ cho nhau. Cùng với đó là vô vàn trạng thái của giao cảm, những dòng chảy đan xen trong Origami. Ở Giao điểm, có những tác phẩm phức tạp, tinh kỳ tới từng chi tiết như Minotaur của nghệ sĩ Hoàng Trung Thành; như Ma Cà Rồng, Thiên Thần… của nghệ sĩ Đào Cương Quyết. Nhưng chỉ cách đó vài bước chân, chúng ta đã có cơ hội chiêm ngưỡng những mẫu gấp giấy chắt lọc đường nét, tối giản chi tiết, chỉ lấy tinh thần, ý niệm làm trọng. Đó là tác phẩm Gà, Cờ Việt Nam của nghệ sĩ Nguyễn Xuân Tùng hay Cầu nguyện của tác giả Đinh Trường Giang. Giữa sự lặng im của những nếp giấy tưởng chừng vô tri, có màn đối thoại không lời giữa những quan niệm mà ở đó, việc nghệ sĩ thêm vào hay bớt đi phản ánh triết lý sáng tạo và thế giới quan riêng có của họ.

“Để hoàn thành mẫu Ma Cà Rồng, tôi dùng tới kỹ thuật gấp phân tử 22,5 độ. Theo đó, mỗi hình tam giác được gọi là một phân tử của tờ giấy và mỗi góc đều là bội số của 22,5 độ. Người gấp giấy sử dụng các đường chéo và sơ đồ hạt để tạo nên hình ảnh mà mình mong muốn”, nghệ sĩ gấp giấy Đào Cương Quyết hào hứng chia sẻ về tác phẩm có mức độ hoàn thiện phức tạp cao của mình. Nhiều thuật ngữ anh nói còn xa lạ với số đông nhưng khơi gợi một sự hiếu kỳ khám phá cao độ bởi chỉ thoáng nghe cũng đã thấy mức độ chỉn chu, kỹ càng: Không phải 22, 23, 25 mà là bội số của 22,5 độ!

Nguồn cảm hứng sáng tạo dồi dào của Đào Cương Quyết tới từ những đề tài giả tưởng, thần thoại, mà theo anh: “không có thật nhưng là miền đất bao la khơi gợi sức sáng tạo vô cùng”. Thiên Thần được sáng tác sau khi tác giả đắm chìm trong cuốn sách Thiên thần và Ác quỷ (Dan Brown). Để khắc hoạ hình tượng của Thiên Thần, tờ giấy được gấp nếp, chia cắt thành nhiều phân tử hình vuông theo kỹ thuật box pleating, rồi được nắn chỉnh kỹ lưỡng bằng bàn tay tinh tế và óc sáng tạo nghệ thuật, tư duy tiếp cận đặc sắc của người nghệ sĩ. Thành phẩm là một tác phẩm Origami tinh tế tới từng chi tiết, từ bàn tay, mái tóc cho tới đôi cánh…

Tác phẩm của Đào Cương Quyết có thể nói là “khù khoằm” giống như con người, cá tính nổi bật của anh. Nhưng thật đáng ngạc nhiên, để tạo ra sự bùng nổ như thế, người nghệ sĩ phải ngồi yên một chỗ hàng giờ liền, gấp đi gấp lại, tỉ mỉ tinh kỳ. “Tôi không nhận tôi… bình thường (cười) nhưng cũng không hẳn là điên. Tôi quyết liệt trong sáng tác, đã làm là phải khác. Sự ‘điên’ trong nghệ thuật và sự cầu kỳ tỉ mỉ nó không ‘đè’ nhau đâu. Tỉ mỉ như thế, đến khi ra thành phẩm thì mới thấy vui, thấy phiêu, thấy thăng hoa. Đó là một sự hưởng thụ”. 

Công việc chính của Quyết không chỉ là gấp giấy Origami mà còn là kinh doanh đa lĩnh vực. Anh đồng thời là stylist của ca sĩ Tùng Dương. “Bản thân anh Tùng Dương cũng là một người nghệ sĩ rất kỹ tính. Mỗi buổi diễn, anh đều muốn tôi thiết kế cho anh một loại chân micro riêng. Tôi ứng dụng chính những nếp gấp giấy Origami vào các thiết kế này và chúng được triển khai từ những buổi biểu diễn năm 2016 cho tới ngày nay. Mỗi mẫu đều độc bản, phù hợp với concept, trang phục của ca sĩ”.  Chất nghệ sĩ nhưng vẫn tỉ mỉ của Đào Cương Quyết dường như tìm được giao điểm với nét cá tính nhưng cũng vô cùng cẩn trọng của ca sĩ Tùng Dương. Và Origami tìm được một phương thức tiếp cận mới mẻ, một chỗ đứng riêng không tĩnh lặng: Trên sân khấu, dưới ánh hào quang rực cháy của ánh đèn và không gian rung động cùng âm nhạc. 

Ngay cạnh khu trưng bày tác phẩm của những nghệ sĩ theo trường phái tỉ mỉ, phức tạp, người xem lại có cơ hội bước vào một thế giới tĩnh tại khác biệt. Nổi bật theo một cách riêng, tạo nên một trường năng lượng yên, thanh, nhẹ - đó là hai tác phẩm Cầu nguyện của tác giả Đinh Trường Giang và Nguyễn Tú Tuấn, mang cảm thức “Tĩnh” đậm chất thiền. 

Thoạt nhìn, Cầu nguyện chưa gây ấn tượng choáng ngợp như những tác phẩm cầu kỳ tới từng nếp gấp. Nhưng khi chiêm ngưỡng đủ lâu, ta mới càng cảm nhận được nguồn nội lực tiềm ẩn trong những sáng tác đó. Mẫu Origami có độ đăng đối nhất định, với tạo hình khơi gợi nhiều suy tưởng. Đó có thể là hình ảnh một người ngồi thiền trong tĩnh lặng, nếp áo buông rủ, cũng có thể mường tượng tới một đài sen mềm mại chỉ qua một vài nét gợi. Có nếp gấp cứng cáp, có nếp gấp mềm mại, ít chi tiết nhưng tinh. Đáng chú ý, kỹ thuật tạo hình không hề đơn giản như biểu hiện.

Theo Quản trị viên VOG: “Tác giả Đinh Trường Giang không có mặt tại Việt Nam thời điểm này, nhưng bác đã đồng hành cùng VOG từ lâu. Mẫu sáng tác của người nghệ sĩ này thường mang tính ý niệm nhiều. Để thực hiện mẫu, trước hết, nghệ sĩ cần làm ẩm giấy đến một độ nhất định, vì vậy, giấy sử dụng cũng phải dày và cao cấp hơn. Khi giấy mềm, người nghệ sĩ mới có thể uốn, nắn tạo hình tác phẩm theo ý riêng của mình. Giấy khô đi sẽ bảo toàn, giữ nguyên được tạo hình mà nghệ sĩ mong muốn”.

Mang tính ý niệm, thể hiện thế giới quan, nhân sinh quan của tác giả, những mẫu sáng tác Origami đã vượt lên lằn ranh của thủ công thuần túy để trở thành các tác phẩm nghệ thuật có sức sống riêng biệt. “Trong Origami, đôi khi người ta khó phân biệt đâu là món đồ thủ công ra đời từ sở thích, đâu là tác phẩm nghệ thuật. Cá nhân tôi cho rằng, bất cứ cái gì mình làm chuyên tâm, coi nó là cuộc sống thì trước hết nó là nghệ thuật của bản thân mình. Quan trọng hơn, khi ta đặt để tình cảm, cảm hứng vào mẫu gấp, mỗi tác phẩm kể câu chuyện riêng của mình, cái nào cũng là duy nhất, khác biệt”, anh Nguyễn Xuân Tùng bày tỏ quan điểm. 

“Là một - là riêng - là thứ nhất” - Nghệ sĩ Đào Cương Quyết cũng đồng ý với quan điểm đó: “Công nghệ, AI đang lên rất mạnh mẽ, nhưng AI không thể thay cho con người trong những địa hạt cần đến nét tinh tế của cảm xúc như Origami. Mỗi mẫu giấy gấp là một sáng tạo độc bản, gói trọn cảm xúc mà lần thứ hai làm sẽ không giống lần đầu tiên. Không một lần nào giống nhau hoàn toàn. Đó là giá trị riêng có của nghệ thuật”.

Triển lãm Giao điểm là sự kết hợp giữa các tác giả Việt Nam và thế giới. Sự khác biệt về thể tài và cách thức tiếp cận Origami cũng cho thấy sự khác biệt rõ nét. Nếu như các nghệ sĩ Việt thường hướng vào bên trong, tâm tình, tự sự với chính mình thì tác phẩm của các nghệ sĩ quốc tế tại sự kiện cho thấy tinh thần hướng ra bên ngoài, với tính ứng dụng cao.

Đọc thêm: Nhà thơ Trần Lê Sơn Ý: “Thơ như người thân và cuộc đời vang tiếng cười”

Người nghệ sĩ Việt Nam không từ chối cơ hội giao thoa với những thể nghiệm mới mẻ từ bên ngoài. Nhiều nghệ sĩ đã và đang hướng tới lối tư duy ứng dụng Origami vào thực tiễn. Nhưng song hành, họ vẫn không ngừng tìm kiếm phương cách lưu giữ bản sắc riêng của dân tộc mình. Đó là con đường mà nghệ sĩ Xuân Tùng, Đào Cương Quyết… mong muốn hướng tới trong tương lai. Origami là một bộ môn du nhập từ nước ngoài nhưng hồn giấy Việt vẫn phải mang nét riêng khác biệt, không thể trộn lẫn.

Chất liệu là câu trả lời đầu tiên cho con đường định vị Việt Nam trên “sơ đồ nếp gấp Origami” thế giới. Ở Giao điểm, không ít tác phẩm được thể hiện bằng chất liệu Việt, đặc biệt là giấy dó. “Chúng tôi ưu tiên giấy dó và các chất liệu được sản xuất tại Việt Nam. Trong tương lai, chúng tôi cũng nghĩ tới những dự án tự sản xuất giấy dó để phục vụ tốt hơn cho việc trải nghiệm”, quản trị viên website VOG chia sẻ.

Nghệ sĩ Việt trăn trở tìm về với những thể tài mang đậm bản sắc Việt Nam. Từ ngày đầu thành lập, những người “gấp giấc mơ từ giấy” đã cho ra mắt những mẫu rồng bên trống đồng, mang đậm tinh thần Việt Nam. Tác phẩm Gà trống hay Cờ Việt Nam mà anh Nguyễn Xuân Tùng mang tới sự kiện lần này cũng không phải ngoại lệ.

Hai tác phẩm mang một nét hồn hậu, giản dị tựa như con người anh, cũng là nét gần gũi, thân thương rất Việt Nam. Gà là tác phẩm được sáng tác dựa trên cảm hứng: “Tôi gấp mẫu Gà trống vào năm Dậu bởi đó là linh vật của năm”. Chỉ đơn giản như vậy, không cầu kỳ ý tứ, không nghĩ ngợi sâu xa, nhưng Gà trống của Nguyễn Xuân Tùng tỏa sáng dung dị trong tủ kính, lập tức gợi nhắc tới một ký ức tươi sáng và hồn nhiên rất đỗi Việt Nam. Ở một vùng quê nắng gió nào đó, một chú gà trống màu cam đang vươn mình lên đón ánh mặt trời, một hình ảnh thật nguyên sơ nhưng đủ sức lay động lòng người.

Trong khi đó, Cờ Việt Nam - đúng như tên gọi - là hình ảnh của lá cờ Tổ Quốc thân quen nhưng gợi thật nhiều cảm xúc. Mẫu Origami được hoàn thành vào dịp quốc khánh năm 2007 với mong muốn nói lên cảm xúc, tình yêu quê hương, đất nước thông qua nghệ thuật gấp giấy. 

Tình yêu thuần khiết và tinh thần tìm về nguồn cội, thể hiện chất Việt Nam ấy đã tìm thấy tần số chung với nhiều người yêu Origami khác. Cứ mỗi dịp lễ, anh cảm nhận được trọn vẹn niềm vui mỗi khi ai đó liên hệ để xin hướng dẫn gấp lại mẫu Cờ Việt Nam như một cách để tuyên truyền, hưởng ứng niềm tự hào dân tộc thông qua Origami. 

Tâm niệm theo đuổi và tôn vinh những giá trị nguồn cội cũng được gieo vào tâm tưởng Đào Cương Quyết - một nghệ sĩ mà thoạt trông ai cũng nghĩ “chất nghệ và có nét… Tây” trong ngôn ngữ thể hiện. Từng theo đuổi những đề tài mang đậm tính thần thoại, sử thi, những câu chuyện ly kỳ từ phương Tây, nhưng người nghệ sĩ này cũng cho biết, anh đã và đang trên hành trình tìm về những sáng tác mang màu sắc Việt Nam. “Khi mới bắt đầu, chúng ta thường hướng ra bên ngoài. Nhưng khi đã lĩnh hội đủ, tôi muốn tìm về với văn hóa nguồn cội, hướng vào bên trong. Tôi định hướng sử dụng giấy dó, cũng muốn tiếp cận chất liệu tranh Đông Hồ trong tương lai”.

Thể nghiệm về chất liệu, sáng tạo trong đề tài, trăn trở về ý niệm Tĩnh - Động, hướng ra bên ngoài hay tìm về cội nguồn… Dù biết bao nhiêu “đường gấp” cùng cảm xúc như thế đã - đang - sẽ đan cài qua lại, dù bao nhiêu giao điểm hội tụ rồi tỏa ra; đến cuối cùng, thứ gắn kết họ với nhau, hay giúp họ đối thoại với chính bản thân mình vẫn là sức sáng tạo vô bờ từ giấy. 

“Điều kỳ diệu không bao giờ đến một cách dễ dàng, con phải học cách kiểm soát, và tập trung vào điều mà mình đang làm” - Đó là lời thoại đáng nhớ mà người mẹ trong bộ phim dạy cho cậu con trai Kubo về cách thức kiểm soát “ma thuật” của cậu với những tờ giấy gấp. Tâm niệm ấy luôn đúng với Origami - nơi con người ta học cách tập trung tâm trí, luyện tỉ mỉ bàn tay, kiên trì mỗi ngày để rồi được chiêm ngắm điều kỳ diệu đầy hấp lực. 

Và dù điều kỳ diệu ấy đến một cách không dễ dàng, người yêu Origami vẫn miệt mài miết - gấp - nắn - chỉnh bằng sự kiên trì, tinh tế và một tình yêu bất tận. 

ĐỌC NGAY

Tilda Swinton và một cuộc đời dành tặng cho nghệ thuật

Tia Thuỷ Nguyễn: “Nghệ thuật hồi sinh những ký ức mất mát của Hà Nội”

Dịch giả, họa sỹ Trịnh Lữ: “Gia đình là ngôi trường đầu tiên để học hỏi những giá trị cốt lõi”