Tia Thuỷ Nguyễn: “Nghệ thuật hồi sinh những ký ức mất mát của Hà Nội”

Trong nhiều năm qua, các đô thị Việt Nam còn vắng bóng các tác phẩm sắp đặt điêu khắc cho các không gian công cộng? 

Tôi nghĩ rằng Việt Nam đã có một số tác phẩm điêu khắc và sắp đặt hiện diện trong không gian công cộng, nhưng con số đó vẫn còn khá khiêm tốn và chưa đủ để tạo nên dấu ấn mạnh mẽ. Để nâng tầm cảnh quan thành phố cũng như khả năng “thẩm thấu” nghệ thuật đương đại của công chúng, chúng ta cần đầu tư nhiều hơn – không chỉ về số lượng tác phẩm mà còn về cách thức thực hiện. Sự gắn kết giữa nghệ sĩ, nhà quản lý, cộng đồng và không gian văn hóa đặc thù của mỗi địa phương là điều rất quan trọng. Chỉ khi nghệ thuật được sống giữa lòng đô thị, trở thành một phần tự nhiên trong đời sống người dân, thì nghệ thuật công cộng mới thật sự có sức lan tỏa và ý nghĩa thực sự.

Là một nghệ sĩ làm việc ở nhiều nước trên thế giới, theo chị làm thế nào để thành phố có thêm nhiều tác phẩm nghệ thuật công cộng như chiếc cây “Hồi sinh” cho các đô thị tại Việt Nam? 

Theo tôi, để hiện thực hóa thêm nhiều tác phẩm nghệ thuật công cộng tại Việt Nam, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa ba yếu tố quyết định: chính quyền, nhà đầu tư, và nghệ sĩ. Đây là một mối quan hệ tương hỗ, trong đó mỗi bên đều đóng vai trò quan trọng và không thể thiếu. Nếu ba yếu tố này có thể tìm thấy tiếng nói chung, tôi tin rằng Việt Nam hoàn toàn có thể sở hữu những không gian công cộng giàu tính nghệ thuật, gắn kết và đầy cảm hứng. Sự đầu tư vào nghệ thuật công cộng không chỉ làm đẹp cho đô thị mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống, tạo ra nhiều câu chuyện và tương tác phong phú cho khán giả. Nghệ thuật sẽ trở thành cầu nối, khơi dậy cảm xúc và tạo nên những trải nghiệm văn hóa độc đáo cho cộng đồng.

Tia Thuỷ Nguyễn ra mắt các dự án nghệ thuật và sắp đặt của mình ở nhiều nơi trên thế giới:  “Silver Room” (2018) và “Hoa đời” (2023), Chateau La Coste, Pháp, “Drops of the Sun” (2024) Monaco , “Sparkle in the Vastness” (2024), Paris, Pháp.., tới 2025, chị mới trở về quê hương mình Hà Nội với “Hồi sinh”. Vì sao phải chờ đợi lâu đến vậy mới trở về Việt Nam? Chị có thể chia sẻ về việc hình thành ý tưởng, và những câu chuyện thú vị sau những tác phẩm này không? 

Các thị trường nghệ thuật quốc tế, đặc biệt ở châu Âu, có nền tảng phát triển lâu đời về nghệ thuật đương đại. Việc sáng tạo và triển lãm ở đó thường được khuyến khích và đón nhận nồng nhiệt bởi cả giới chuyên môn lẫn công chúng. Nghệ thuật đương đại tại Việt Nam hiện vẫn đang trên con đường tìm chỗ đứng vững chắc hơn trong lòng công chúng, và tôi hiểu rằng mọi sự trở về cần phải đúng thời điểm.

Khi nhìn thấy hàng nghìn cây bị đổ sau cơn bão trên những con đường thân thuộc của mình, tôi và những người bạn đã lập tức hợp thành một ekip, liên hệ với các cơ quan quản lý, với hy vọng mong manh rằng mình có thể gìn giữ lại phần ký ức ấy qua nghệ thuật. May mắn thay, tôi đã nhận được sự thấu hiểu và đồng hành từ phía các cơ quan chức năng lẫn nhà đầu tư. Chính nhờ sự chung tay đó, tác phẩm “Hồi Sinh” mới có thể được hình thành – không chỉ như một tác phẩm sắp đặt, mà còn như một hành động gợi nhắc, kết nối mong mỏi trong lòng người dân Thủ đô. Mỗi tác phẩm đều mang một câu chuyện riêng, và tôi hy vọng rằng “Hồi Sinh” sẽ trở thành một phần ký ức sống động, giúp mọi người nhớ về sức mạnh của thiên nhiên và khả năng hồi phục của cuộc sống.

Một nghệ sĩ Việt Nam debut tác phẩm ở Pháp, Monaco, Mỹ rồi trở lại Hà Nội, hành trình của chị phản ánh điều gì về một thế hệ nghệ sĩ đang bứt phá khỏi biên giới và chuẩn mực cũ? 

Tôi nghĩ hành trình của mình là phần trong bức tranh lớn của một thế hệ nghệ sĩ Việt Nam đang chủ động bước ra thế giới, mang theo bản sắc văn hóa riêng để đối thoại với nghệ thuật toàn cầu. Việc debut ở Pháp, Monaco, Mỹ… giúp tôi nhìn thấy những chuẩn mực mới, cách vận hành chuyên nghiệp của thị trường nghệ thuật quốc tế, và cũng cho tôi sự tự tin để quay về Việt Nam – nơi vẫn còn nhiều rào cản, nhưng cũng là nơi chất liệu sáng tạo luôn hiện hữu. Qua tác phẩm “Hồi sinh”, có thể khơi dậy tinh thần của một thế hệ: dấn thân, kết nối, và bứt khỏi các giới hạn cũ – cả trong cách nghĩ lẫn cách làm nghệ thuật.

Quá trình làm nghệ thuật tại Pháp, Mỹ, Monaco, chị đã học hỏi được điều gì từ các dự án này? Kinh nghiệm làm việc ở môi trường quốc tế có ảnh hưởng gì đến phong cách, quan điểm hay phương thức phát triển các dự án nghệ thuật của mình? 

Quá trình làm nghệ thuật tại Pháp, Mỹ, Monaco đã mang lại cho tôi nhiều bài học quý giá. Bên cạnh việc là một nghệ sĩ tự do, tôi còn là nhà sáng lập của Trung tâm Mỹ thuật Đương đại the Factory. Những trải nghiệm làm việc với các tổ chức quốc tế giúp tôi hiểu rõ hơn về nhu cầu và mục đích của họ. Từ các dự án mà tôi đã thực hiện, tôi nhận ra rằng một tác phẩm nghệ thuật không chỉ là câu chuyện thị giác mà còn là một công trình tổng hợp, nơi nghệ thuật phải đi cùng với kỹ thuật, tính an toàn, khả năng bảo trì và độ bền vững. Các đối tác và khách hàng quốc tế rất khắt khe trong việc đảm bảo tiến độ và chất lượng, điều này đã giúp tôi học hỏi được tác phong làm việc nghiêm túc và kỷ luật. Mỗi dự án đều là một quá trình tương tác sâu sắc giữa nghệ sĩ, kiến trúc sư, kỹ sư và các đơn vị thi công. 

Tôi cũng học được cách mà các nền văn hóa khác nhau lắng nghe và tôn trọng giá trị bản địa, điều này khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về vai trò của tác phẩm đối với cộng đồng và không gian văn hóa nơi nó hiện diện. Những trải nghiệm đó đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách tôi phát triển các dự án nghệ thuật của mình. Tôi thường đặt ra những câu hỏi như: “Tác phẩm này không chỉ đẹp, mà có tạo được kết nối sâu sắc với con người và nơi đó không?” hay “Nó có đứng vững với thời gian, thời tiết hay các tác động ngoại cảnh không?” Những câu hỏi này giúp tôi áp dụng những gì đã học vào các dự án tại quê hương, tạo nên những tác phẩm không chỉ mang tính nghệ thuật mà còn gắn kết với cộng đồng.

Nghệ sĩ Tia Thuỷ Nguyễn trong hội hoạ và sắp đặt khác với NTK Thuỷ Nguyễn trong thời trang như thế nào? Hãy mô tả chân dung nghệ sĩ Tia Thuỷ Nguyễn và NTK Thuỷ Nguyễn một cách ngắn gọn và ấn tượng. 

Điểm chung của cả hai vai trò – NTK Thuỷ Nguyễn và nghệ sĩ Tia-Thủy Nguyễn – là khát vọng kể những câu chuyện cá nhân, văn hoá và ký ức nơi tôi từng sống và đi qua. Khác biệt nằm ở cách thể hiện và độ “chạm” với công chúng. Trong thời trang, NTK Thuỷ Nguyễn là người kết nối trực tiếp với khán giả, ứng dụng nghệ thuật vào đời sống, lắng nghe xu hướng, kết hợp âm nhạc, sân khấu, điện ảnh… để truyền tải văn hoá Việt Nam một cách sống động và đương đại. Còn trong hội hoạ và nghệ thuật sắp đặt, Tia-Thủy Nguyễn lắng sâu vào nội tâm, để cái tôi nghệ sĩ dẫn dắt. Tác phẩm không cần “phục vụ”, mà tồn tại độc lập như một thực thể cảm xúc. Nếu NTK Thuỷ Nguyễn hướng về người Việt, thì Tia-Thủy Nguyễn lại đưa văn hoá thủ công Việt ra thế giới.

Từ hành trình của tà áo dài trong dự án thời trang “Mộng Bình Thường” của Thuỷ Nguyễn cho tới hình ảnh cách điệu của nhà rông Tây Nguyên trong “Silver Room” tại Chateau La Coste, có thể thấy những ký ức tuổi thơ, văn hoá dân gian, truyền thống Việt Nam là phần quan trọng trong nghệ thuật của chị. Những yếu tố văn hoá độc đáo của Việt Nam được đón nhận ra sao tại thị trường quốc tế? 

Tôi không thực sự tìm cách đong đếm hay “định lượng” mức độ quan tâm của khán giả quốc tế đối với văn hoá Việt Nam. Bởi nếu cứ mải đo lường, phân tích, thì nghệ thuật sẽ dễ bị rơi vào cái bẫy của sự “chiều lòng” đám đông và đánh mất bản năng sáng tạo vốn rất bản sắc và nguyên bản. Với tôi, những yếu tố văn hoá dân gian, ký ức tuổi thơ hay hình ảnh truyền thống Việt Nam không phải là chất liệu mang tính “trang trí”, mà là máu thịt, là nơi tôi thuộc về. Khi tôi đưa tà áo dài vào Mộng Bình Thường, hay tái hiện hình ảnh nhà rông trong Silver Room, đó không phải là thông điệp, mà là một phần căn tính của mình được chuyển hoá thành nghệ thuật. Khi mình thật sự chân thành với văn hoá của mình, thì khán giả quốc tế – dù khác ngôn ngữ, khác trải nghiệm – vẫn có thể cảm nhận được. Không cần hiểu hết, họ vẫn được chạm tới.

Đọc thêm: Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng: “Văn chương là biện pháp giúp ta kháng cự ảo tưởng”

Tia Thuỷ Nguyễn sáng tạo nghệ thuật đa chất liệu, từ sơn dầu,  mix technique đá, kim sa, thêu kim loại, thảm sợi thủ công, cho tới điêu khắc sắp đặt thạch anh, sơn mài, kim loại...Xin chị chia sẻ những  điều thú vị và khó khăn của một nghệ sĩ  khi thách thức bản thân và thử nghiệm với nhiều chất liệu khác nhau như vậy? 

Đầu tiên là tôi được nghịch ngợm, được vui chơi, được thí nghiệm mà không cần giới hạn bản thân với bất cứ chất liệu nào. Bài toán mix-and-match các chất liệu cũng trở nên thú vị hơn.  Tuy nhiên vẫn cần phải học hỏi, thách thức bản thân, chấp nhận sai, thất bại, từ bỏ. Từ đó mà trải nghiệm cuộc sống nhiều hơn, tôi được gặp gỡ với nhiều chuyên gia để hiểu sâu hơn về từng câu chuyện thăng trầm và đặc tính của từng chất liệu, mình làm cho chất liệu ấy được tình cảm hơn. 

Khi làm việc với nhiều chất liệu khác nhau, điều đầu tiên tôi cảm nhận được là sự tự do. Tôi được phép “nghịch ngợm”, vui chơi, thử nghiệm – mà không cần giới hạn mình trong bất kỳ khuôn khổ nào. Việc kết hợp đá, kim sa, thêu kim loại, sơn mài, thạch anh hay thảm sợi… giống như một trò chơi mix-and-match đầy thách thức nhưng cũng rất hấp dẫn, bởi mỗi chất liệu đều mang một đời sống riêng, một cảm xúc riêng.

Tuy nhiên, quá trình ấy không hề dễ dàng. Nghệ thuật đa chất liệu buộc tôi phải học không ngừng, chấp nhận sai lầm, đôi khi thất bại và từ bỏ để bắt đầu lại. Tôi phải tiếp xúc với rất nhiều chuyên gia, nghệ nhân, thợ thủ công để thực sự hiểu được đặc tính, tinh thần và giới hạn của từng loại vật liệu. Khi hiểu được chúng, tôi bắt đầu làm việc với chất liệu bằng sự trân trọng và cảm xúc – như đang nuôi dưỡng một mối quan hệ tình cảm vậy. Và chính những mối quan hệ ấy làm dày thêm câu chuyện của tác phẩm.

Có thể nói chị là người tiên phong, có sức ảnh hưởng lớn đối với thế hệ nghệ sĩ trẻ Gen.T hôm nay với tư duy sáng tạo, tinh thần thử nghiệm và dẫn đầu. Hình dung của chị về tương lai nghệ thuật Việt Nam sẽ thay đổi ra sao với thế hệ nghệ sĩ trẻ Gen.T và những “tiền bối” mở đường cho nghệ thuật đương đại như chị?

Tôi tin rằng chúng ta đang bước vào một kỷ nguyên mới – nơi nghệ thuật Việt Nam có cơ hội vươn mình mạnh mẽ hơn. Những rào cản trước kia về tư duy, tiếp cận hay thực hành nghệ thuật đương đại đang dần được tháo gỡ. Cánh cửa từ phía công chúng, giới chuyên môn và cả hệ thống quản lý đang dần được mở ra. Thế hệ nghệ sĩ trẻ Gen.T lớn lên cùng sự phát triển của công nghệ, với khả năng kết nối toàn cầu và một kho tri thức mở, sẽ có nhiều điều kiện thuận lợi hơn.

Tôi và những nghệ sĩ đi trước có thể coi như người đi mở đường, để hôm nay, các bạn trẻ có thể bước đi trên những nền tảng vững chắc hơn: có nơi học hỏi, có nơi triển lãm, có người đầu tư và có công chúng quan tâm. Tôi mong các bạn luôn giữ tinh thần can đảm, dám dấn thân, và đừng ngại kể câu chuyện của riêng mình.

Gen.T nói nhiều đến “Kiến tạo tương lai”, theo chị, các tác phẩm nghệ thuật có thể kiến tạo điều gì cho cộng đồng trong bối cảnh hôm nay? 

Tôi tin rằng nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật công cộng, có thể kiến tạo sự kết nối – điều cần thiết cho sự phát triển của xã hội. Đó là sự kết nối liên ngành: để một tác phẩm ra đời, không chỉ có nghệ sĩ mà còn cần đến kỹ sư, nhà nghiên cứu vật liệu, chuyên gia ánh sáng, cơ quan quản lý, nhà tài trợ… Mỗi người một thế mạnh, một góc nhìn – khi cùng ngồi lại, nghệ thuật trở thành điểm giao thoa của rất nhiều lĩnh vực, mở ra những cách làm mới cho xã hội. Đó cũng là kết nối giữa các thế hệ: khi nghệ thuật có thể khơi gợi ký ức, truyền cảm hứng và mở ra đối thoại giữa người trẻ và người đi trước. Và sau cùng, là kết nối cảm xúc: đù bạn là ai, đến từ đâu, thì một tác phẩm chạm đến cảm xúc luôn có khả năng khiến con người xích lại gần nhau hơn.

Trong tương lai, chị có ý định collab hay có dự án nào cho các nghệ sĩ thế hệ Gen.T không? 

Trên cương vị là người sáng lập Trung tâm Nghệ thuật Đương đại The Factory, tôi luôn sẵn sàng mở cánh cửa hợp tác, đồng hành cũng như tạo ra không gian cho thế hệ nghệ sĩ trẻ – không chỉ ở Hà Nội mà còn ở nhiều tỉnh thành khác trên cả nước. Để kiến tạo một kỷ nguyên mới cho nghệ thuật Việt Nam, chúng ta cần một “sân chơi” giữa nghệ sĩ, nhà đầu tư, giám tuyển và công chúng. Đó cũng chính là sứ mệnh của The Factory mà tôi đặt ra từ đầu.

Nếu được chọn một thông điệp để gửi tới thế hệ Gen.T, chị sẽ nói điều gì?

Đây là thời điểm chín muồi của các bạn. Tôi và các nghệ sĩ đi trước đã phần nào mở đường – bây giờ, thế hệ Gen.T hãy dám dấn thân, sáng tạo và đi thật xa bằng chính tiếng nói của mình. Hãy quyết liệt, hãy tin tưởng vào giá trị cá nhân, và đừng ngần ngại kết nối với những người đi trước – chúng tôi luôn sẵn sàng đồng hành. Và nếu cần một không gian để bắt đầu, The Factory luôn ở đây để lắng nghe và hỗ trợ các bạn.

ĐỌC NGAY

Đọc “Thế giới không hồi kết” – Một khảo sát bằng hình vẽ về lịch sử tiêu thụ và ảo vọng phát triển

Montblanc Masters of Art: Khi hội họa truyền cảm hứng cho nghệ thuật chế tác bút máy

AI sẽ giúp bảo tồn di sản văn hóa - nghệ thuật và phát triển du lịch bền vững?