Tilda Swinton và một cuộc đời dành tặng cho nghệ thuật

“Derek là một họa sĩ, vì vậy ông ấy hiểu sự đơn độc trong sáng tạo. Nhưng ông ấy làm phim để kết nối với mọi người - với ông ấy, điện ảnh là một hoạt động tập thể. Mỗi khi cần thêm nguồn năng lượng cộng đồng, ông ấy lại khởi động một bộ phim mới. Đó là cách ông ấy trao quyền cho tất cả chúng tôi.”

Swinton tin rằng sự tự do sáng tạo và niềm tin tuyệt đối trong tập thể nghệ sĩ xung quanh Jarman chính là yếu tố quyết định sự nghiệp của cô và những người đồng hành. “Hầu hết chúng tôi đều xuất thân từ các trường nghệ thuật. Chúng tôi không đến từ thế giới điện ảnh kịch nghệ truyền thống, mà từ một lối đi khác - một cánh cửa bên. Và Derek đã trao cho chúng tôi trách nhiệm hoàn toàn với những gì mình làm.”

Những thách thức tài chính mà họ đối mặt cũng góp phần tạo nên tinh thần độc lập nghệ thuật của Swinton. “Trước hết, điều quan trọng nhất là chúng tôi không có tiền - và thậm chí không nghĩ đến việc kiếm tiền. Tôi còn có thể nói rằng chúng tôi chẳng hề quan tâm đến chuyện đó. Chúng tôi chỉ muốn phim của mình được nhìn thấy. Chúng tôi đủ tự tin để tin rằng khán giả sẽ muốn xem những thước phim Super 8 được phóng to lên 35mm suốt 40 năm tới.”

Không có gì ngạc nhiên khi Swinton không xem mình là một diễn viên chuyên nghiệp vào thời điểm đó - và đến tận bây giờ, quan điểm ấy vẫn không thay đổi. “Sau chín năm làm nghệ thuật, tôi biết đây là cách tôi cần làm việc - không phải như một chuyên gia, mà như một người tận hiến. Tôi hiểu rằng mình phải tìm kiếm những môi trường khác, nơi tôi có thể tiếp tục làm việc theo cách này.”

Những “môi trường khác” đó hóa ra chính là những đạo diễn vĩ đại mà cô đã hợp tác sau này. Orlando (1992) của Sally Potter đưa Swinton đến với ánh đèn sân khấu, trong khi Michael Clayton (2007) của Tony Gilroy giúp cô giành giải Oscar Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất. Những bộ phim như The Curious Case of Benjamin Button (2008) của David Fincher, I Am Love (2009) của Luca Guadagnino, Only Lovers Left Alive (2013) của Jim Jarmusch và Doctor Strange (2016) của Scott Derrickson không chỉ củng cố vị thế của cô mà còn khiến cái tên Swinton trở nên quen thuộc với khán giả toàn cầu.

Khả năng dịch chuyển giữa dòng phim thương mại và phim độc lập một cách tự nhiên đã giúp Swinton có một vị trí đặc biệt trong nền điện ảnh đương đại: mang hơi thở nghệ thuật vào các tác phẩm thương mại, đồng thời khiến phim độc lập trở nên dễ tiếp cận hơn với công chúng. “Khi các nhà làm phim lớn tìm đến tôi - như Francis Lawrence với Constantine, Andrew Adamson với Narnia hay David Fincher - tôi nhận thấy họ đều có tinh thần thử nghiệm. Họ không chỉ làm phim bom tấn mà còn coi đó là những cuộc phiêu lưu sáng tạo. Đó là lý do tôi cảm thấy thoải mái khi bước vào thế giới của họ,” Swinton chia sẻ.

Yếu tố con người, theo Swinton, là điều quan trọng nhất khi cô quyết định nhận một vai diễn. Việc bộ phim trở thành bom tấn hay chỉ là một tác phẩm nghệ thuật kén người xem chưa bao giờ là mối bận tâm của cô. “Derek Jarman luôn nói rằng điều quan trọng là quá trình làm phim, chứ không phải bộ phim. Là hành trình, chứ không phải sản phẩm cuối cùng - hãy tận hưởng nó và để kết quả có thể khác với những gì ta dự định ban đầu.”

Sau 40 năm kể từ ngày đầu bước vào diễn xuất và vô tình trở thành một biểu tượng toàn cầu, Swinton nhận ra rằng môi trường sáng tạo ngày nay đã thay đổi đáng kể. “Một điều tôi nhận thấy ở các nghệ sĩ trẻ là họ có xu hướng cảm thấy cô lập,” cô nói. “Có một cơ chế kỳ lạ trong văn hóa đương đại: một khi bạn bắt đầu có danh tiếng, dường như mọi thứ xung quanh lại khuyến khích bạn tách biệt, dù hầu hết mọi người đều khởi đầu trong một cộng đồng sáng tạo. Tôi nghĩ điều quan trọng là phải giúp các nghệ sĩ hiểu rằng đó không phải là con đường duy nhất. Và rằng, nếu ai đó không muốn trở thành một nghệ sĩ đơn độc, họ vẫn có thể tiếp tục con đường của mình.”

Có lẽ đó cũng là lý do Swinton không ngừng mở rộng ranh giới nghệ thuật của mình, dấn thân vào nhiều lĩnh vực khác nhau, nơi sự giao thoa sáng tạo không chỉ nảy nở mà còn nuôi dưỡng một cộng đồng nghệ thuật sâu sắc hơn. Một trong những dự án nghệ thuật đáng nhớ nhất của cô là The Maybe (1995), hợp tác cùng nghệ sĩ người Anh Cornelia Parker tại Serpentine Gallery. Trong tác phẩm này, Swinton dành tám giờ nằm ngủ bên trong một chiếc hộp kính, biến sự hiện diện của bản thân thành một phần của tác phẩm sắp đặt.

Tinh thần tiên phong đó tiếp tục được duy trì qua những năm gần đây, đặc biệt là với Embodying Pasolini, một tác phẩm nghệ thuật trình diễn của Olivier Saillard. Ra mắt tại Rome vào năm 2021 và sau đó được mang đến Đài Bắc vào năm ngoái, dự án này một lần nữa khẳng định cách Swinton xem nghệ thuật như một không gian mở để thử nghiệm và khám phá.

“Chúng tôi tìm thấy rất nhiều niềm vui trong cách tiếp cận liên ngành này, nơi kiến trúc, thiết kế, hình ảnh động và nghệ thuật thị giác có thể hòa quyện với nhau,” Swinton chia sẻ. “Những cộng tác nghệ thuật thường xuất phát từ mong muốn được sẻ chia, được cởi mở, sẵn sàng mạo hiểm và để người khác bước vào thế giới của mình. Bạn không thể kiểm soát hoàn toàn, nhưng đó cũng là điều khiến nó lớn hơn chính bạn.”

Dù luôn hướng về những dự án mới mẻ, tư duy nghệ thuật của Swinton vẫn được nuôi dưỡng sâu sắc từ lịch sử điện ảnh. “Tôi vô cùng may mắn khi có mặt tại London vào tháng 11 năm ngoái, trong khuôn khổ Liên hoan phim BFI,” cô hồi tưởng. “Ở đó có một chương trình hồi tưởng về Michael Powell và Emeric Pressburger - hai nhà làm phim mà tôi vô cùng yêu mến. Họ đã trình chiếu một bản in bạc nitrat của bộ phim Black Narcissus (1947). Đó là một trải nghiệm choáng ngợp. Giống như có một con hổ trong phòng vậy - vừa nguy hiểm, vừa mong manh, lại vô cùng quý giá. Một tác phẩm đến từ kho lưu trữ, nhưng vẫn mới mẻ như thể vừa được tạo ra ngày hôm qua.”

Sự tôn kính của Swinton dành cho lịch sử điện ảnh cũng chính là nền tảng định hình góc nhìn rộng mở của cô về tương lai của bộ môn nghệ thuật này. Cô tin tưởng vào mọi phương pháp làm phim, từ những kỹ thuật có niên đại hàng thế kỷ đến các định dạng kỹ thuật số hiện đại.

“Người ta nói rằng một số định dạng phim đang trở nên lỗi thời, nhưng thực tế chưa có chiếc máy quay nào thực sự tuyệt chủng,” cô chia sẻ. “Chúng ta vẫn có thể làm việc với Bolex - một thương hiệu máy quay phổ biến từ cuối những năm 1920. Chúng ta vẫn có thể sử dụng kỹ thuật vẽ trên kính - glass painting - nơi nghệ sĩ tạo ra các bối cảnh vẽ tay để hòa trộn với cảnh quay thực tế, tái hiện những không gian tưởng chừng không thể có ngoài đời thật. Nếu thực sự cố gắng, chúng ta vẫn có thể sử dụng Technicolor ba dải màu [một trong những quy trình tạo màu sớm nhất của điện ảnh. Không có gì cần phải biến mất hoàn toàn.”

Với Swinton, sự tiến hóa của điện ảnh không phải là sự đào thải mà là quá trình không ngừng mở rộng. “Chúng ta chỉ đang thêm vào giỏ nhiều lựa chọn hơn, và tôi nghĩ điều đó thực sự tuyệt vời đối với bất kỳ ai đam mê chính quá trình làm phim - yêu thích kết cấu của phim. Càng nhiều lựa chọn, chúng ta càng giàu có về mặt sáng tạo.”

Là một người từng tốt nghiệp ngành khoa học xã hội và chính trị, không ngạc nhiên khi Swinton đưa ra góc nhìn vượt xa những mối quan tâm nghệ thuật đơn thuần khi nói về tương lai của điện ảnh và sáng tạo. “Nghe có vẻ lạ lùng, nhưng tôi phải nói điều này, tôi nghĩ giờ đây chúng ta cần tỉnh táo hơn,” cô trầm ngâm. “Chúng ta phải đối diện với thực tại, phải trân trọng những gì thực sự quan trọng. Và điều đó khiến tôi phấn khích. Giống như không còn chỗ cho những điều vô nghĩa nữa. Chúng ta không thể lãng phí thêm thời gian, năng lượng hay tài nguyên vào những thứ không nuôi dưỡng tinh thần và tâm hồn mình.”

Dù vậy, Swinton vẫn lạc quan về tương lai, đặc biệt là khi nhìn vào thế hệ sáng tạo kế cận, bao gồm cả hai người con của cô - Honor và Xavier, hiện 27 tuổi. “Họ là một thế hệ phi thường. Có thể nghe hơi cường điệu khi nói về cả một thế hệ như vậy, nhưng họ thực sự có tư duy sắc bén và rất vững vàng. Tôi hoàn toàn đặt niềm tin vào họ, và tôi rất mong chờ những gì họ sẽ tạo ra trong tương lai.”

ĐỌC NGAY:

Tilda Swinton nói về tình bạn, mối liên hệ của cô với Chan el và các chủ đề trong 'The Room Next Door'

Edward Berger chia sẻ lý do khiến anh quyết định quay bộ phim 'The Ballad of a Small Player' của Netflix tại Ma Cao

Con trai của Ryuichi Sakamoto, Neo Sora nói về 'Happyend' và mặt trái của việc có cha mẹ nổi tiếng