Cover Nghệ sĩ Phạm Khắc Quang

Với Phạm Khắc Quang, thiên chức của người nghệ sĩ là đi tìm và sáng tạo ngôn ngữ thị giác. Mỗi chặng đường đều đi cùng chất vấn và suy tư đến những vùng khám phá mới, từ đó hình thành những cấu trúc và biểu đạt khác nhau.

Trong lĩnh vực đồ họa đương đại tại Việt Nam, Phạm Khắc Quang là một trong những nghệ sĩ tiên phong trong nghiên cứu kỹ thuật và vật liệu. Gần ba thập niên thực hành nghệ thuật, anh không ngừng mở rộng giới hạn của đồ họa qua hàng loạt thử nghiệm với khắc gỗ, khắc cao su, in đóng dấu, ép nổi, và phương pháp khắc địa tầng (Strata). Điều tạo nên dấu ấn của Phạm Khắc Quang không chỉ là khối lượng tác phẩm hay các triển lãm trong và ngoài nước, mà còn là hành trình bền bỉ tìm kiếm những khả năng biểu đạt mới cho ngôn ngữ đồ họa. 

Đọc thêm: Nguyễn Huyền Trang: Thiết kế sách như đồng sáng tác

Tatler Asia

Những khuôn mặt

Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam năm 2002, Phạm Khắc Quang trải qua nhiều công việc khác nhau liên quan đến mỹ thuật. Cảm hứng sáng tác của anh đến từ những khuôn mặt, từ người lao động đến chân dung người thân trong gia đình. Tất cả đều toát lên sự mộc mạc, khắc khổ và hồn hậu đặc trưng của những người thôn quê bình dị. Anh chia sẻ: “Với những biểu cảm đó, tôi cảm thấy sự đồng điệu với ngôn ngữ biểu đạt khắc gỗ. Mỗi một nếp nhăn hay một vết hằn đều là một chỉ dấu của cuộc đời”.

Bên cạnh những quan sát đời sống, thế giới tạo hình của anh thời kì đầu còn được nuôi dưỡng bởi ký ức văn hóa dân gian. Anh lớn lên trong môi trường có truyền thống múa rối nước, nhiều nghệ nhân trong phường rối ở quê nhà Hải Dương là người thân trong gia đình anh. 

Tatler Asia
Above Tác phẩm "Chân dung cụ bà"
Tatler Asia
Above "Vốn cổ"
Tatler Asia
Above "Bà ngoại"

Những lần theo dõi các buổi biểu diễn, quan sát tích trò và cơ chế vận hành của con rối đã tạo cho anh sự tò mò về hình ảnh, chuyển động và các biểu tượng. Song song đó là quá trình tiếp cận nghệ thuật hiện đại phương Tây trong thời gian học tập tại Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Một bên là tinh thần hồn hậu, giàu ý niệm của văn hóa dân gian, một bên là tư duy cấu trúc của nghệ thuật hiện đại. Phạm Khắc Quang đã khéo léo khai thác và xử lý các yếu tố đó cho tác phẩm thuộc giai đoạn đầu.

Chú Tễu

Giai đoạn 2009–2011, Phạm Khắc Quang gây ấn tượng với loạt tác phẩm về chú Tễu – nhân vật quen thuộc của múa rối nước nhưng được anh cách tân bằng một ngôn ngữ tạo hình đương đại. Hình tượng Tễu là sự gợi ý để anh phản ánh đời sống nông thôn đương đại, về những biến đổi xã hội diễn ra sau quá trình đô thị hóa và hội nhập. Anh đặt ra câu hỏi: nếu những con rối được điều khiển bởi các nghệ nhân ẩn mình phía sau tấm phông, thì trong đời sống đương đại, liệu cũng tồn tại những “sân khấu” và những lực vô hình đang chi phối con người?

Tatler Asia
Above "Chợ vùng cao"
Tatler Asia
Above "Chợ quê"

Về tạo hình, loạt tác phẩm về Tễu cho thấy sự thay đổi trong kỹ thuật khắc phá bản trên ván MDF với bảng màu phong phú hơn các giai đoạn trước của Phạm Khắc Quang. Nghệ sĩ kế thừa bố cục phẳng và tính biểu tượng của tranh dân gian, đồng thời tiếp thu tinh thần siêu thực cùng cách nhìn hóm hỉnh, châm biếm để tạo nên những nhân vật vừa quen thuộc vừa kỳ lạ.

Những khuôn mặt cười được cường điệu, cơ thể được hình học hóa, kết hợp với hệ thống đường khắc liên tục xoáy, chồng, đan và cắt đã gợi cảm giác chuyển động cho tác phẩm. Bởi vậy, Tễu không chỉ là loạt tranh mượn hình tượng dân gian để phản ánh hiện thực, mà còn là cột mốc cho thấy Phạm Khắc Quang bắt đầu chuyển từ việc kể câu chuyện của đời sống sang nghiên cứu khả năng biểu đạt của chính ngôn ngữ đồ họa.

Mã vạch

Sau nhiều năm theo đuổi kỹ thuật đồ họa in nổi và khắc phá bản, Phạm Khắc Quang muốn tìm kiếm một phương thức biểu đạt mới. Bước ngoặt đến từ một chi tiết rất đời thường, khi anh nhìn thấy mã vạch in trên bao bì một hộp thuốc. Trong những vạch đen trắng tưởng như chỉ mang chức năng nhận diện hàng hóa, anh nhìn thấy một nguyên lý tổ chức hình ảnh hoàn toàn khác. Và anh bắt đầu tìm tòi thử nghiệm cho series mã vạch.

Tatler Asia
Above "Flow between street"

Về mặt kỹ thuật, mỗi tác phẩm đều được Phạm Khắc Quang khởi đầu bằng việc xử lý hình ảnh trên Photoshop để phân tích cấu trúc thị giác và phân bố điểm ảnh. Tuy nhiên, phần mềm chỉ đóng vai trò như một công cụ phân tích. Toàn bộ quá trình kiến tạo tác phẩm vẫn được thực hiện bằng ngôn ngữ của đồ họa in nổi.

Từ bản phác thảo, anh tổ chức hình ảnh bằng hệ thống các vạch thẳng đứng có cùng chiều cao nhưng thay đổi linh hoạt về độ rộng, khoảng cách và mật độ theo tương quan sáng – tối của đối tượng. Chính sự biến thiên của những đơn vị tạo hình tối giản này tạo nên chiều sâu, sắc độ và hình ảnh tổng thể. Qua đó, đồ họa được đưa trở về bản chất nguyên sơ nhất của mình – cuộc đối thoại giữa đen và trắng, giữa đặc và rỗng, giữa hiện và ẩn. 

Tatler Asia
Above "Sunset on the Red River"

Tác phẩm vì thế không áp đặt một cách nhìn cố định mà mở ra nhiều khả năng cảm nhận. Chỉ khi thay đổi khoảng cách quan sát, người xem mới dần nhận ra hình ảnh đang ẩn hiện sau cấu trúc của những dải vạch. Quá trình xem tranh cũng vì thế trở thành một hành động đối thoại, nơi mỗi người tự kiến tạo cách đọc và ý nghĩa của tác phẩm.

Khắc địa tầng (Strata)

Khắc địa tầng là phương pháp thực hành được Phạm Khắc Quang phát triển dựa trên kỹ thuật sơn khắc – nơi người nghệ sĩ khắc lên bề mặt vóc sơn mài rồi tô màu vào các phần lõm để tạo hình – và kỹ thuật khắc gỗ phá bản với nhiều lớp màu được in chồng lên nhau.

Từ hai phương pháp ấy, anh đặt ra câu hỏi: liệu có thể tạo nên một loại ván khắc mới, nơi chính vật liệu đã mang sẵn những lớp màu để người nghệ sĩ khai mở chúng từ bên trong lòng cấu trúc? Anh bắt đầu thử nghiệm với Epoxy và sau đó là Polyme. Hai chất liệu này đáp ứng phần lớn các tiêu chí kỹ thuật và tính biểu đạt, giúp anh hoàn thiện nhiều tác phẩm và dành gần ba năm miệt mài phát triển khắc địa tầng.

Tatler Asia
Above "Vũ công 2"
Tatler Asia
Above "Vũ công 3"

Ít ai biết rằng phía sau sự ra đời của phương pháp này là quãng thời gian đánh đổi không nhỏ. Nhiều năm nghiên cứu, tiếp xúc với Epoxy và Polyme đã ảnh hưởng đến sức khỏe, khiến Phạm Khắc Quang phải nhập viện và điều trị trong thời gian dài. Ngay cả khi kế hoạch triển lãm được triển khai với sự hỗ trợ của Work Room Four, anh vừa điều trị vừa hoàn thiện những công đoạn cuối cùng của một nghệ sĩ. Biến cố ấy không làm gián đoạn hành trình sáng tạo mà buộc anh chuyển hướng sang nghiên cứu các vật liệu gốc nước an toàn hơn. Mỗi khi nhắc lại, Phạm Khắc Quang cho rằng đó là cái giá phải trả của người nghệ sĩ khi tìm kiếm điều gì mới trong sáng tác.

Đọc thêm: Họa sĩ Tào Linh: Tranh là Người

 

Tatler Asia
Above "Xoắn xuýt 1"
Tatler Asia
Above "Nhấp nhổm"
Tatler Asia
Above "Nữ thần bê tông"

Theo anh, giá trị lớn nhất của khắc địa tầng không chỉ nằm ở việc tạo ra chất liệu mới, mà ở khả năng mở ra phương pháp thực hành mới cho nghệ thuật đồ họa. Nó mang đến hiệu quả biểu đạt riêng, đồng thời tạo điều kiện để mỗi nghệ sĩ phát triển ngôn ngữ tạo hình của mình trên cùng một nền tảng kỹ thuật.

“Tôi nghĩ rằng mỗi loại vật chất đều có năng lượng và tạo nên cuộc đối thoại riêng. Hơn nữa, phương pháp thực hành đi tìm những giá trị dưới lớp màu cũng tạo nên một biểu đạt mới”, Phạm Khắc Quang cho biết. “Hành động dùng con dao đào xuống tấm ván địa tầng để đi tìm màu sắc phù hợp và đúng giá trị với vị trí nó hiển thị đã là một câu chuyện mà tôi luôn thấy hấp dẫn và lôi cuốn”. 

Tatler Asia

Theo thời gian, tranh của anh ngày càng xuất hiện nhiều yếu tố hình học, mô thức lặp, mã vạch. Anh có nghĩ mình đang thoát khỏi tư duy kể chuyện để đi sâu hơn vào nghiên cứu hình ảnh? Hay đó là sự thay đổi về kỹ thuật đòi hỏi các hình ảnh cũng sẽ thay đổi theo?

Thời gian là quá trình tích lũy và trưởng thành. Mỗi chặng đường thực hành đều đi cùng những chất vấn và suy tư, đưa người nghệ sĩ đến những vùng khám phá mới, từ đó hình thành những cấu trúc và biểu đạt khác nhau. Có một cách tiếp cận là xác lập trước một mục tiêu hay một “chân lý”, rồi dùng kỹ thuật và họa phẩm để diễn đạt. Cách làm ấy dễ dẫn đến kể chuyện hoặc minh họa, đồng thời chỉ giúp khẳng định một số phương pháp đã có.

Với tôi, thiên chức của người nghệ sĩ là đi tìm và sáng tạo ngôn ngữ thị giác. Chính những chất vấn ấy đã đưa tôi ngày càng đi sâu vào các khái niệm thị giác và dần rời xa yếu tố nội dung. Khi khám phá biểu đạt thị giác, tôi cũng mở rộng việc nghiên cứu chất liệu, vật liệu, công cụ và kỹ thuật thực hành. Từ đó, cách tiếp cận đề tài, phác thảo và toàn bộ quá trình sáng tác cũng thay đổi theo.

Tatler Asia
Tatler Asia

Nhiều tác phẩm của anh tạo cảm giác như đang đứng giữa ranh giới giữa đồ họa, hội họa và điêu khắc. Anh nhìn nhận thế nào về các ranh giới ấy?

Hội họa, đồ họa hay điêu khắc là những quy ước nhìn nhận từ sự khác nhau của thực hành và không gian. Cũng là do con người đặt ra để phân biệt chuyên ngành cho chuyên nghiệp thôi. Tôi nghĩ với nhìn nhận là thực hành nghệ thuật thị giác thì cái ranh giới đó cũng nhòa dần. Bởi mục tiêu là tạo ra những cảm thức mới trong giao tiếp thị giác. Tôi là người họa sĩ với nền tảng đồ họa tạo hình, nên những mở rộng trải nghiệm của tôi cũng dễ nhận thấy là trên cái nền đó. Từ trạng thái thị giác mà nhìn nhau thì những thứ đó không phải là vấn đề, quan trọng là đi đến đâu và trải nghiệm như thế nào thôi, với tôi trải nghiệm là thứ quan trọng hơn cả.

Anh thường nhắc đến khái niệm "layer" trong sáng tác. Với anh, những layer ấy chỉ là giải pháp thị giác hay còn là một cách suy nghĩ về ký ức, thời gian và lịch sử?

Về nhận thức, “layer” là sự tích lũy của quá khứ, từ những kỷ niệm sống, từ nỗi đau, từ niềm vui hay là sự lớn lên về tri thức..., hiển nhiên trong đó có cả cách suy nghĩ về ký ức, thời gian hay là lịch sử. Chúng nặng hay nhẹ tùy thuộc vào mối quan tâm cũng như liên hệ của từng họa sĩ.

Về nhận thức thực hành, “layer” là giải pháp thị giác. Thông qua khám phá kỹ thuật để tạo nên một giải pháp đem đến một biểu đạt mới, nó đứng độc lập và có tiếng nói riêng về biểu cảm. “Layer” cũng là ý niệm về việc đi tìm kiếm những giá trị đang nằm ở dưới của tập hợp vật chất. Giá trị nó nằm ở tầng nào, vị trí nào hay nói cách khác là nó được gọi lên ở đâu là tùy thuộc vào ý thức của người tìm kiếm.

Tatler Asia

Trong thời đại mà hình ảnh kỹ thuật số xuất hiện ở khắp mọi nơi, việc kiên trì với những thao tác thủ công có ý nghĩa gì đối với anh?

Công nghệ hay thủ công thì cũng đều quý giá. Tôi được học và thực hành các phương pháp chất liệu của đồ họa tạo hình, tất cả đều được thực hiện thủ công bằng tay. Cùng với thời gian, đó cũng là thế mạnh của tôi. Làm việc nhiều với điều đó, mỗi một thao tác, mỗi hành động nó không chỉ là tính chất vật lý mà còn là sự đồng điệu của nhịp, lực và tinh thần ở bên trong phát ra thông qua công cụ thực hành.

Tôi cũng vẫn sử dụng một phần khả năng của kỹ thuật số trong quá trình thực hành nghệ thuật. Nhưng những thao tác thủ công vẫn làm cho tôi thấy hạnh phúc hơn, ở đó tôi cảm thấy sự hiển lộ của thao tác được kết nối với chính nhịp sống của mình, để quay trở vào trọn vẹn hơn.

Được biệt ở dự án mới anh đang khai thác các hoa văn họa tiết vốn cổ. Điều gì ở vốn cổ khiến anh muốn tìm tòi và thử nghiệm?

Tôi đã khai thác truyền thống ở rất nhiều tác phẩm kéo dài theo thời gian chứ không phải bây giờ mới làm. Tôi thực sự yêu và trân trọng những sáng tạo của các cụ, được thể hiện qua các hoa văn họa tiết, hình và nét, điểm hình họa, tinh thần vui tươi, tạo hình những chuyển động thị giác rất đặc biệt. Ở mỗi một giai đoạn, tôi lại nắm bắt tinh thần truyền thống theo một cách khác nhau.

Tatler Asia

Nếu nhìn toàn bộ hành trình sáng tác của mình cho đến bây giờ, có điều gì anh vẫn chưa đạt được hay vẫn đang cố gắng đi kiếm tìm không? 

Có một thời gian tôi nhìn vào truyền thống để học hỏi, ở đó là những giá trị đã được cách điệu và bồi đắp qua nhiều thế hệ. Dần dần, tinh thần ấy thấm vào mình và cách tiếp cận cũng trở nên tự nhiên hơn. Ở bộ tác phẩm tôi đang thực hiện, những ký hiệu và họa tiết mang tinh thần vốn cổ không phải là sự sao chép hình thức, mà là sự tiếp biến từ chính tinh thần của truyền thống. Chuyển động của đường nét vẫn mang hơi thở vốn cổ, còn hình tượng thì tự nhiên xuất hiện trong quá trình vẽ, có lúc ngưng lại vì bế tắc, rồi lại tiếp tục hiện ra.

Tôi từng dành nhiều thời gian học hỏi kỹ thuật đồ họa từ các bậc thầy trên thế giới, đồng thời chịu ảnh hưởng từ những cách tiếp cận và diễn ngôn đương đại. Nhưng rồi tôi tự hỏi vì sao mình phải chạy theo những chuẩn mực không thực sự thuộc về mình. Chính câu hỏi đó đã đưa tôi trở lại với truyền thống và vốn cổ, nơi tôi tìm thấy những rung động sâu sắc hơn.

Ở mỗi giai đoạn của cuộc đời, người nghệ sĩ lại đối diện với những chất vấn khác nhau. Mỗi chất vấn mở ra một trải nghiệm mới, và chính những trải nghiệm ấy tiếp tục nuôi dưỡng hành trình sáng tạo.

Credits

Photography: Lê Lai