Women’s Day: Họa sĩ Lê Giang - Khi người mẹ là nghệ sĩ, và người nghệ sĩ là mẹ

Trong chiều dài lịch sử của lĩnh vực sáng tạo, dường như những người nữ làm nghệ thuật luôn gặp khó khăn hơn nam giới. Điều này thể hiện trong các con số thống kê. Theo báo cáo của Burns Halperin (2022), trong khoảng thời gian từ 2008-2022, các tác phẩm của nghệ sĩ nữ chỉ chiếm 3.3% tổng giá trị đấu giá. Năm 2024, báo cáo thị trường của The Art Basel & UBS cho thấy, chỉ có 39% tác phẩm được bán ở triển lãm là của tác giả nữ. Và ở Anh Quốc, mặc dù số lượng sinh viên nữ theo học ngành nghệ thuật sáng tạo và thiết kế là 64% ở bậc cử nhân, 65% ở bậc sau đại học, các triển lãm thương mại hàng đầu của London lại trưng bày nhiều tác phẩm của nam giới hơn (68%). Lê Giang có trải nghiệm như thế nào khi thực hành nghệ thuật ở cả Việt Nam và ở trên thế giới khi là một nghệ sĩ nữ?

Đúng là có một thực tế là dù số lượng sinh viên nữ theo học nghệ thuật rất đông, nhưng trong quá trình trưởng thành và thực hành chuyên nghiệp, tỷ lệ nữ nghệ sĩ lại giảm dần và vẫn thấp hơn nam giới. Ở giai đoạn trước, phụ nữ trong ngành sáng tạo thường đóng vai trò hỗ trợ nhiều hơn, ví dụ như người tổ chức triển lãm, quản lý phòng tranh.

Tuy nhiên, bây giờ tôi thấy rằng ngày càng có nhiều nữ nghệ sĩ được đánh giá cao như nam giới, và ranh giới về sự phân biệt đang dần được xóa nhòa. Thậm chí, nhiều người còn cho rằng việc là phụ nữ lại là một thế mạnh trong bối cảnh mới, khi trên thế giới cũng đang có ưu ái nhất định dành cho nữ giới.

Dù vậy, nói một cách thực tế, nữ nghệ sĩ vẫn có những thiệt thòi nhất định. Đó là sự hạn chế về thời gian dành cho sáng tác sau khi có gia đình và việc không thể giao lưu nhiều như các đồng nghiệp nam. Một số không gian trưng bày hay tổ chức vẫn chưa có chế độ hỗ trợ cho việc chăm sóc con trong thời gian thi công hay tổ chức triển lãm. Các trại sáng tác vẫn ưu tiên cho các cá nhân hơn là tạo điều kiện cho nghệ sĩ đưa con đi cùng. Dù sao đi nữa, tôi nghĩ rằng trong thời gian gần đây, phụ nữ ngày càng nhận được sự ủng hộ và sự công nhận đúng đắn về vai trò và khả năng của mình trong lĩnh vực nghệ thuật.

Năm 2022, nhà phê bình nghệ thuật người Anh, Hettie Judah, xuất bản cuốn sách Làm thế nào để không khai trừ những người mẹ làm nghệ sĩ (và những người nghệ sĩ làm cha mẹ khác). Qua 50 cuộc phỏng vấn với những người nghệ sĩ làm mẹ, bà đề cập đến rất nhiều khó khăn mà những người phụ nữ phải đối diện sau khi sinh con, ví dụ như bị huỷ các giao kèo bán tranh, không được bảo lưu việc học, hay phải cố gắng vật lộn với kỳ vọng phải luôn sẵn sàng di chuyển, đi xa. Và ở thời điểm được phỏng vấn, rất nhiều nghệ sĩ nữ chia sẻ rằng chưa ai từng hỏi họ như vậy. Dường như việc làm mẹ là một chủ đề khó nói ở trong thế giới nghệ thuật, được giữ lại như một chủ đề riêng tư và giấu kín. Với chị thì sao, chị có cảm thấy mình được đối xử khác khi là một nghệ sĩ và Lê Giang khi là một nghệ sĩ - một người mẹ? 

Đúng là trước đây chưa có nhiều những bài phỏng vấn hay nghiên cứu sâu về những người làm mẹ trong ngành sáng tạo. Cá nhân tôi khi bắt đầu làm mẹ cũng nhận thấy một số cơ hội đã không còn ở đó dành cho mình. Khi biết tôi chuẩn bị làm mẹ, một số đối tác cho rằng tôi sẽ "biến mất" ít nhất một, hai năm và không thể cống hiến nhiều thời gian cho công việc được nữa. Thực tế là tôi đã từng có những dự án bị dừng lại ngay khi người ta biết tôi có bầu.

Sau khi tôi sinh con xong, nhiều người lại hỏi: “Lê Giang quay lại chưa?”. Tôi tự hỏi “mình đã từng đi đâu à?”. Vì ngay cả trong lúc nuôi con nhỏ, tôi vẫn suy nghĩ về nghệ thuật, vẫn lên kế hoạch làm việc, chứ không hoàn toàn bốc hơi. Có một thực tế thế này, thế giới đòi hỏi mình phải hoạt động trở lại như trước khi có con, nhưng cách làm việc, nhịp độ và vận tốc của mình lúc này đã khác xưa. Sự kỳ vọng rất lớn từ bên ngoài về đà phát triển sự nghiệp, trong khi mình vừa mới tạm dừng lại một chút vì có con, đã tạo ra áp lực và khiến tôi có những giai đoạn không cân bằng được. Mọi người dường như nhìn việc có con như một rào cản của sự nghiệp.

Đừng bỏ lỡ: Triển lãm ‘Hạt Nở Đồng Hoa’: Nhà sưu tầm tranh Xuân Phượng chia sẻ về tầm quan trọng của chất liệu bột màu

Đó là cách thế giới bên ngoài ứng xử với vai trò mới của người nghệ sĩ. Tôi tò mò với cách chính chị nhìn nhận bản thân mình. Có gì thay đổi trong cách chị nhìn về bản thân, thể hiện bản thân và làm tác phẩm sau khi làm mẹ lần đầu, và lần hai hay không? Điểm khác biệt lớn nhất của Lê Giang độc thân và Lê Giang mẹ hai con là gì?

Hơn bao giờ hết, tôi vẫn là nghệ sĩ Lê Giang, một cá thể độc lập. Tôi không chỉ là “mẹ của ai đó”. Tôi tận hưởng việc có sự nghiệp, gia đình, và con cái, nhưng trên hết, tôi phải là chính bản thân mình và việc giữ được điều đó rất quan trọng để cân bằng.

Tôi nghĩ  mình cần phải chăm sóc cho tâm trí và tâm sinh lý của chính mình trước, sau đó mới có thể chăm sóc tốt cho con hay làm công việc sáng tạo. Đó là điều tôi luôn tâm niệm. Cảm giác có quá nhiều trách nhiệm sau khi có gia đình, ai cũng muốn một phần của mình – xã hội có kỳ vọng về "nghệ sĩ Lê Giang", còn ở nhà thì hai con lúc nào cũng gọi "mẹ ơi" – khiến tôi nhận ra mình phải xác định ranh giới thật rõ ràng.

Vì vậy, tôi phân chia thời gian rất cụ thể: sau khi đưa con đi học là thời gian cho công việc, 4:30 chiều con về là thời gian cho con, sau khi con ngủ là thời gian cho bản thân. Có thể chỉ cần một, hai ngày cho riêng mình trong một tuần hay một tháng cũng được, nhưng không thể thiếu. Cuối cùng, mình không sống vì kỳ vọng của người khác, mà phải cảm thấy hạnh phúc nhất với chính mình. 

Việc làm mẹ đôi khi buộc mình phải ở lại một chỗ, điều này có vẻ mâu thuẫn với hình ảnh người nghệ sĩ năng động, luôn dịch chuyển. Tuy nhiên, tôi nhận ra chính cái việc "bắt mình ở lại tại chỗ" lại mở ra cho mình một hướng làm việc mới, sâu sắc hơn. Nó cho phép tôi lấy mọi thứ từ chính bên trong mình thay vì phải liên tục tìm kiếm từ bên ngoài. Tôi đã biến một hoàn cảnh tưởng chừng là giới hạn thành một cơ hội để thực hành nghệ thuật theo một cách khác.

Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hoá, người phụ nữ Việt Nam đang đứng ở giữa nhiều luồng giá trị, với những kỳ vọng truyền thống như “tam tòng tứ đức” và cả những các giá trị nữ quyền kiểu mới, cổ vũ sự độc lập, tự cường của người phụ nữ. Bối cảnh ấy khiến nhiều người phụ nữ cảm thấy mình buộc phải vừa “giỏi việc nước, đảm việc nhà”, trở thành những nữ siêu nhân trong gia đình và xã hội. Việc sinh ra, lớn lên, làm mẹ và thực hành nghệ thuật ở bối cảnh ấy có tác động gì đến cách chị lèo lái đời sống cá nhân và hoạt động sáng tác?

Giống như chính cái tên “Giang", tôi tâm niệm bản thân mình như một dòng sông. Bối cảnh xã hội với những kỳ vọng trái chiều giống như địa hình gồ ghề, có đá to, đá nhỏ. Thay vì cố gắng trở thành "siêu nhân" để phá vỡ mọi rào cản, tôi chọn cách linh hoạt như dòng chảy: nơi nào có thể chảy mạnh thì chảy mạnh, gặp trở ngại thì nhẹ nhàng lách qua chứ không cưỡng cầu. Cách tiếp cận này giúp tôi giữ được sự cân bằng mà không bị gãy đổ dưới áp lực.

Trước đây, tôi có thể bị ảnh hưởng bởi áp lực phải có một hồ sơ đẹp, phải gạch đầu dòng nhiều thành tích trong năm. Nhưng giờ đây, đặc biệt là sau khi có gia đình, tôi nhận ra điều quan trọng nhất là bản thân quá trình làm việc và chất lượng của tác phẩm mình tạo ra. Khi mình hài lòng với công việc của mình, đó chính là thành công. Việc tự định nghĩa thành công từ bên trong giúp tôi thoát khỏi áp lực phải đáp ứng mọi kỳ vọng từ bên ngoài để trở thành hình mẫu "giỏi việc nước, đảm việc nhà". Bằng cách đó, tôi không bị cuốn vào cuộc chiến giữa các giá trị, mà tự tạo ra một con đường riêng, một dòng chảy riêng, để có thể vừa là một người mẹ, vừa là một nghệ sĩ một cách hài hòa và bền vững.

Sau khi làm mẹ, có những nghệ sĩ chọn làm tác phẩm về chính trải nghiệm đó, ví dụ như triển lãm Birth Reflections của Caroline Walker (2021) hay tác phẩm The Rebirth of the Black Venus của Billie Zangewa (2010). Lê Giang thì sao? Chị có đang chuyển hoá trải nghiệm làm mẹ sang thành một trải nghiệm nghệ thuật nào hay không?

Có chứ. Tác phẩm đầu tiên đánh dấu sự trở lại của tôi với vai trò nghệ sĩ sau khi có hai con chính là một tác phẩm làm bằng chất liệu sữa mẹ. Tác phẩm được thực hiện vào giai đoạn cuối của hành trình nuôi con thứ hai bằng sữa mẹ. Tôi quyết định lấy những túi sữa mẹ cuối cùng của mình, dùng phương pháp kết tủa để tạo hình.

Sau khi suy nghĩ mãi về ý tưởng cho tác phẩm, tôi quyết định không muốn dùng hình ảnh gián tiếp hay tầng lớp ẩn dụ nào mà đi thẳng vào vấn đề: tôi xử lý kết tinh sữa mình hút ra tạo hình chữ “M và “E” với dấu nặng. Tôi muốn nhấn mạnh vào danh xưng “MẸ”, vì khoảnh khắc lần đầu tiên được gọi là mẹ mang đến cảm xúc rất mạnh với bản thân tôi, hơn thế nữa danh từ “Mẹ” có sức nặng rất lớn: nó vừa thay đổi bản thể của một người phụ nữ, vừa đi cùng với trách nhiệm gắn bó với một con người khác ngoài bản thân mình . Tác phẩm này vừa dành cho tôi trong vai trò làm mẹ, và đồng thời nó cũng là một sự kết nối của tôi với chính mẹ của mình. Hai chữ cái được làm thành một đôi khuyên tai giống như một kỷ vật của mẹ truyền lại cho con gái. Tôi muốn làm một chiếc hộp có thể khảm trai chữ cái đầu của tên con mình. Trước hết, tác phẩm này là một thứ rất riêng tư tôi dành cho mình và có thể để lại cho con gái về sau, và sau đó nó mới là một tác phẩm nghệ thuật.

Lê Giang (sinh năm 1988 tại Hà Nội) là một nghệ sĩ thị giác có thực hành nghệ thuật đa dạng. Cô tốt nghiệp Cử nhân tại Đại học Mỹ thuật Việt Nam và nhận bằng Thạc sĩ Mỹ thuật tại trường University of the Arts London, Anh. Thực hành của Lê Giang trải dài trên nhiều phương tiện như hội họa, điêu khắc, sắp đặt, video và sử dụng cả vật liệu tìm thấy. Ở giai đoạn trước, các tác phẩm của cô thường xuất phát từ những câu hỏi về vai trò và vị trí của con người, về cách ký ức và hành vi được hệ thống hóa, đồng thời khám phá ý niệm về một thế giới không có sự tồn tại của loài người. Lê Giang đã tham gia nhiều triển lãm trong nước và quốc tế, tiêu biểu như GES-2 House of Culture, V–A-C foundation (Moscow, 2025), The 11th Asia Pacific Art Triennial of Contemporary Art (Brisbane, Australia, 2024), Art Basel Hong Kong (2022), Phantasmapolis Asian Art Biennial (Đài Loan, 2021)

Bài viết đăng tải từ nội dung gốc đăng trên ấn phẩm in Tatler Vietnam số tháng 08/2025 

ĐỌC NGAY

Women’s Day: Những phụ nữ Việt đang viết lại tương lai công nghệ và AI

Women’s Day: Bếp trưởng Sam Trần và hành trình định nghĩa lại ẩm thực đương đại Việt bằng triết lý “âm dương”

Women's Day: Huỳnh Thị Xuân Liên và hành trình tái định nghĩa vị thế của người phụ nữ dẫn dắt