Ba thập kỷ gìn giữ và làm mới quốc họa của Nguyễn Quốc Huy

Mặc dù vậy, anh vẫn không thể tránh được sự nổi tiếng khi làn sóng viral các tác phẩm của anh gây bão trên Tiktok và trên các diễn đàn về hội họa sơn mài?

Tôi thực sự không biết Tiktok là gì cho tới khi được người quen thông báo là triển lãm cá nhân và các tác phẩm của tôi đang có hàng triệu lượt xem và và hàng trăm ngàn lượt chia sẻ chỉ sau 1 đêm trên Tiktok, cũng như trên một diễn đàn Facebook về Sơn mài Việt Nam. Trước kia tôi vẫn nghĩ hội họa của mình phần đông dành cho những người có tuổi hay giới chuyên môn. Sau sự kiện đó, tôi thật không ngờ và cũng thật mừng khi giới trẻ lại yêu và mê đắm sơn mài đến thế.

Anh đánh giá thế nào về sự quan tâm của giới trẻ GenY, GenZ đối với hội họa sơn mài qua triển lãm solo mới nhất của anh - “Aurora” năm 2024 vừa qua?

Chưa triển lãm nào của tôi mà số lượng các bạn trẻ GenZ tới thăm lên tới cả trăm lượt mỗi ngày và dành hàng tiếng đồng hồ để ngắm các tác phẩm triển lãm. Tôi nghĩ, càng hội nhập với thế giới, giới trẻ ngày nay càng nhận thức được gốc rễ, những giá trị văn hoá truyền thống, những di sản nghệ thuật dân gian độc đáo tạo nên chất riêng, sự khác biệt, và niềm tự hào của người Việt trên trường quốc tế.  

Xu hướng trở về, kết nối và sáng tạo rên nền tảng văn hoá truyền thống đang diễn ra ở nhiều lĩnh vực từ kiến trúc, âm nhạc, thời trang. Tôi cho rằng đây không phải là xu thế nhất thời mà chính là quỹ đạo tất yếu. Chúng ta đã và đang tạo ra một diện mạo mới sắc nét hơn cho nền nghệ thuật nước nhà, mà ở đó những giá trị truyền thống là nguồn cảm hứng bất tận cho những sáng tạo hôm nay của người Việt.

Với lịch sử nghìn năm sơn ta, trăm năm sơn mài, sơn mài là chất liệu quốc họa, là đặc sản độc đáo của Việt Nam. Đó chính là lý do các bạn trẻ và các nhà sưu tập thế giới ngày càng quan tâm.

Trên thực tế có hàng chục triển lãm sơn mài diễn ra mỗi năm, nhưng để viral và được sự yêu thích của hàng trăm ngàn khán giả sau một đêm là điều chưa từng xảy ra. Phải chăng lý do đến từ một không gian sơn mài rất riêng của Huy sơn mài?

Ngay khi bước chân vào Đại học Mỹ thuật Việt Nam, tôi đã tự đặt cho mình nghệ danh ‘Huy sơn mài’. Điều đó khẳng định con đường mà tôi nhất mực theo đuổi và thách thức lớn nhất đối với tôi là làm sao để vượt ra khỏi ‘cái bóng’ của thế hệ tiền nhân, làm sao để có ‘tiếng nói’ riêng biệt, một màu sắc cá nhân của Huy sơn mài trong thế hệ sơn mài đương đại hôm nay. Tôi tự ngẫm: mình không thể có được những kết quả mới nếu vẫn đi con đường cũ, cách làm cũ. Chính vì thế tôi đã dành gần 2 thập kỷ để thử sức, khám phá, tìm ra những kỹ thuật riêng, phá vỡ những giới hạn và định kiến về sơn mài.

Đọc thêm: Tilda Swinton và một cuộc đời dành tặng cho nghệ thuật

Anh có thể nói kỹ hơn về quá trình “phá vỡ giới hạn của sơn mài”. Những kỹ thuật riêng của Huy sơn mài khác ra sao so với thế hệ các tiền bối sơn mài đi trước?

Từ khi ra trường năm 1994 đến 2005, tôi vẫn thực hành kỹ thuật vẽ mảng như lối vẽ của thế hệ đi trước. Tôi nghĩ rằng mình đã đạt tới trình độ thượng thừa của kỹ thuật sơn mài truyền thống và cũng đạt được khá nhiều giải thưởng mỹ thuật trong nước và quốc tế. Nhưng tôi vẫn đau đáu một điều: ta không thể có kết quả mới nếu tiếp tục đi trên con đường cũ và cách làm cũ.

Tôi đã dành hơn 10 năm sau đó để nghiên cứu thử nghiệm cách “làm ngược” lại những định kiến về chất liệu sơn mài. Thứ nhất: sơn mài là chất liệu phù hợp nhất với lối vẽ trang trí, hầu hết các tác phẩm đều thiên về trang trí mảng phẳng. Tôi muốn: sơn mài phải là chất liệu hội hoạ, phải tiệm cận mức độ gợi tả. Với suy nghĩ đó, tôi đã chuyển hẳn từ lối vẽ mảng sang vẽ tỉa để có thể biểu đạt tối đa ý đồ nghệ thuật của mình. Thứ hai: đặc trưng của sơn mài là tương phản mạnh như vàng, đỏ, đen, trắng. Tôi muốn: khai thác “điểm yếu” tương phản nhẹ, bởi tôi tìm ra vẻ đẹp sâu lắng, thanh nhẹ và bay bổng mà chưa ai tìm thấy ở sơn mài. Thứ ba, tôi tự đặt cho mình một chuẩn khắt khe hơn, đó là màu trong tranh phải là màu của kim loại: phải là vàng, bạc.

Cùng với việc thay đổi lối vẽ, tôi đã dành 10 năm để khắc chế quá trình ôxy hoá của bạc, làm sao để một bức tranh sử dụng bạc vẫn sáng nguyên vẻ lung linh ban đầu qua thời gian. Việc “phá vỡ” rào cản này cho tôi hoàn thiện kỹ thuật tả mây, sương mù và hơi ẩm, là điều từ trước tới nay chưa ai làm được ở mức độ hiệu quả đối với chất liệu sơn mài.

Việc thách thức bản thân “phá vỡ những giới hạn sơn mài” đã cho tôi tìm thấy con đường của chính mình, một không gian nghệ thuật của Huy sơn mài hôm nay.

Có rất nhiều hoạ sỹ chọn chủ đề thiên nhiên phong cảnh, nhưng thiên nhiên của Huy sơn mài có gì đó siêu thực, vừa lạ vừa quen như bước vào cõi mộng. Anh đã làm thế nào để tạo ra một “miền cổ tích” rất riêng mang tên Huy sơn mài?

Khi thiên nhiên hiện hữu và xâm chiếm tâm hồn tôi, thì lúc ấy thiên nhiên tôi vẽ không còn là thứ phong cảnh tôi nhìn thấy, mà là tấm gương phản chiếu tâm tư, tình cảm và những ý niệm trong tôi như những thước phim lấp lánh từ ký ức hay những viễn cảnh từ tương lai. Khi kết nối với thiên nhiên từ trong tâm thức, tôi cảm nhận được nhiều điều kỳ diệu lan toả những năng lượng ấy qua tác phẩm của mình.

Anh từng chia sẻ: Không có một centimet vuông nào trên tranh của anh không phải là vàng và bạc. Đó có phải là lý do tranh sơn mài luôn có giá thành cao so với các chất liệu khác?

Việc định giá một tác phẩm nghệ thuật nằm ở chất liệu, kích thước tác phẩm chỉ là một phần, phần còn lại là giá trị nghệ thuật độc đáo và duy nhất của tác phẩm đó cũng như sự đánh giá của thị trường dành cho tác giả. Điều bạn vừa nói có ý đúng một phần. Sơn mài luôn là chất liệu hội hoạ có giá cao hơn các chất liệu khác do nguyên liệu đắt đỏ: sơn ta là nguồn nguyên liệu tự nhiên hiếm, và để có được loại sơn chất lượng cao nhất lại càng hiếm hơn. Các nguyên liệu kim loại như vàng, bạc cũng là là những chất liệu có giá thành ngày càng cao.

Tuy nhiên, để hoàn thành một tác phẩm sơn mài đòi hỏi thời gian, công sức lớn hơn rất nhiều so với các chất liệu khác. Một tác phẩm sơn mài sẽ mất từ 6 tháng tới 3 năm để hoàn thiện tuỳ kích cỡ và độ khó của từng tác phẩm. Đổi lại, sơn mài là chất liệu hội họa bền vững với tuổi thọ lên tới hàng trăm năm. Chiêm ngưỡng một tác phẩm sơn mài không chỉ dừng lại ở việc thưởng lãm một tác phẩm nghệ thuật thị giác mà còn là sự thấu hiểu và trân trọng những giá trị thủ công và quá trình làm ra nó.

Hành trình sơn mài của anh tới nay đã khoảng 33 năm. Nhìn lại, với anh, đó là chặng đường như thế nào?

Đó không phải là chặng đường gập ghềnh mà đó là chặng đường leo dốc. Tôi vẫn thường hay ví “duyên nghiệp” sơn mài của mình giống những người độc hành leo núi. Họ chỉ có một lựa chọn duy nhất là phải tiến bước và lên tới đỉnh. Tất cả những người leo núi đều hiểu rằng, đỉnh núi này cũng tương tự như đỉnh núi khác. Nhưng vì sao họ vẫn tiếp tục độc hành mà không dừng lại. Có lẽ sứ mệnh của họ là không ngừng tiến bước và thứ họ muốn vượt qua đó chính là giới hạn của bản thân mình.

Đã bao giờ anh cảm thấy “hụt hơi”, “mất niềm tin” hay “muốn bỏ cuộc” trên chặng đường leo núi ấy?

Tôi đã làm việc chăm chỉ và cống hiến quá nhiều cho công việc của mình tới mức tôi cũng chẳng còn con đường nào khác ngoài đi tiếp và tiến lên phía trước. Đã có những giai đoạn khó khăn, thậm chí tôi phải chạy lái xe Uber để phụ giúp trang trải sinh hoạt hàng ngày. Có khó khăn, có mệt mỏi nhưng lạ cái, tôi chưa bao giờ mất niềm tin vào nghệ thuật của mình. Trong những lúc chạy Uber tôi vẫn luôn nghĩ rằng tranh mình sẽ bán được, sẽ có nhà sưu tập yêu thích nó và vì tôi đã quá dồn quá nhiều tâm huyết vào nó, nên thà chạy Uber kiếm thêm tiền chứ tuyệt đối không vì thế mà hạ giá, bán rẻ tranh. Và cuối cùng niềm tin ấy đã đúng.

Trở lại với chủ đề “bền vững” của Tatler tháng 4, anh đánh giá thế nào về tính “bền vững” dưới góc nhìn của một nghệ sỹ sơn mài?

Việc đầu tiên cần khẳng định chất liệu sơn mài truyền thống (sơn ta) là chất liệu hội họa mang tính bền vững. Vì sao lại như vậy? Vì toàn bộ nguyên liệu làm nên một tác phẩm sơn mài đều có nguồn gốc tự nhiên. Tôi vẫn luôn cho rằng những vật liệu sinh ra từ thiên nhiên sẽ bền vững và có khả năng chống chịu tác động của thiên nhiên lớn nhất.

Dưới góc độ nghệ thuật “tính bền vững” chính là sự kế thừa và phát triển để hướng tới trường tồn. Sơn mài là chất liệu hội họa truyền thống có một không hai của Việt Nam. Bề dày lịch sử, văn hoá và những thành tựu ở tầm quốc tế đã đưa sơn mài thành chất liệu nghệ thuật mang tính di sản và là nền tảng của bền vững. Tính bền vững sẽ trở nên trường tồn khi thế hệ nghệ sỹ sơn mài đương đại có ý thức bồi đắp, và cống hiến để làm nên những tác phẩm vượt thời gian, cũng như tình bền vững sẽ được nuôi dưỡng bởi sự nâng niu trân trọng các tác phẩm sơn mài của các thế hệ người Việt yêu nghệ thuật.

Xin cảm ơn anh về bài chia sẻ thú vị này!

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 04/2025

ĐỌC THÊM

Dự án Sự Sống 2025 chính thức khởi động với chuỗi hoạt động nghệ thuật độc bản

Nghệ thuật Origami và hai thập kỷ nở rộ giữa những nếp gấp mang hồn Việt

Hành trình hồi sinh “Nghê Thường Vũ Y”