Nỗi cô đơn của bầu trời

Paganini Rhapsody của Rachmaninov luôn là một phép thử khắc nghiệt đối với bất kỳ nhạc trưởng nào. Leonard Bernstein đọc tác phẩm này như một bi kịch tâm lý muộn của chủ nghĩa lãng mạn; Claudio Abbado để cấu trúc tự cất tiếng nói bằng sự minh triết cổ điển; còn Valery Gergiev kéo nó về vùng u tối của định mệnh Nga. Trong đêm nhạc tại Hà Nội, Nguyễn Khắc Thành chọn một lối đi kín đáo và lý trí hơn: ông đọc Rachmaninov như một nhà kiến trúc.

Ngay từ những biến tấu đầu tiên, một trục nhịp ổn định đã được thiết lập. Điều này mang tính sống còn trong một tác phẩm dày đặc những chỉ dẫn l’istesso tempo - nơi cảm giác chuyển động rất dễ đánh lừa tai nghe của cả nhạc công lẫn khán giả. Dàn nhạc được dẫn dắt một cách tỉnh táo, không bị cuốn vào việc “diễn” Paganini như một màn xiếc kỹ thuật - cái bẫy mà nhiều dàn nhạc trẻ thường mắc phải.

Cao trào thẩm mỹ của tác phẩm nằm ở Variation 18. Rachmaninov đảo ngược giai điệu Paganini, chuyển sang giọng Rê giáng trưởng, tạo nên một trong những đoạn nhạc trữ tình nổi tiếng nhất thế kỷ XX. Phản xạ quen thuộc của nhiều nhạc trưởng là kéo chậm nhịp, làm dày dàn dây, đẩy kịch tính lên cực điểm để vắt kiệt cảm xúc người nghe. Nguyễn Khắc Thành từ chối sự thao túng đó. Ông giữ nhịp độ ổn định. Dàn dây chơi mềm mại nhưng không phủ kín không gian, chừa chỗ cho sự “thở” của cấu trúc. Cao trào đến đúng điểm rơi, bùng nổ vừa đủ, rồi khép lại gọn gàng để tác phẩm tiếp tục vận hành theo logic nội tại của nó.

Ở đoạn kết - nơi Rachmaninov kết thúc bằng một cử chỉ gần như trêu đùa - Thành chọn cách dừng dứt khoát. Không kéo dài dư âm. Không gia cố thêm sự lãng mạn. Dàn nhạc dừng đúng chỗ.

Ở đây, lựa chọn nghệ thuật của ông hé lộ một triết lý chỉ huy rõ ràng. Với Nguyễn Khắc Thành, chỉ huy không phải là nghệ thuật của cảm xúc tức thì, mà là đạo đức của cấu trúc. Im lặng không phải khoảng trống, mà là một phần của hình thức. Kỷ luật không triệt tiêu cảm xúc, mà bảo vệ nó khỏi sự dễ dãi. Đó là một lập trường thẩm mỹ mang tính thiểu số trong thời đại tôn sùng sự phô diễn cái tôi, nơi hình ảnh nhạc trưởng ngôi sao - quyền lực, biểu tượng, trình diễn - từng giữ vị trí trung tâm. Nguyễn Khắc Thành thuộc về một mô hình khác: nhạc trưởng như người kiến tạo cấu trúc, người điều phối ý nghĩa, xây dựng thẩm quyền không từ hào quang cá nhân mà từ sự rõ ràng trong nhịp và sự minh bạch trong tư duy.

Con đường ấy không phải là một ngẫu hứng muộn. Trước khi đứng trên bục chỉ huy, Nguyễn Khắc Thành là một violinist xuất sắc, sở hữu tiếng đàn giàu cảm xúc và dấu ấn cá nhân rõ nét. Cho đến hôm nay, ông vẫn giữ vị trí bè trưởng violin trong dàn nhạc - một lựa chọn không phổ biến, thậm chí mạo hiểm. Việc vừa cầm đũa chỉ huy, vừa cầm đàn ngồi trong dàn nhạc đòi hỏi sự phân thân liên tục giữa cái nhìn bao quát của người chỉ huy và áp lực kỹ thuật của người biểu diễn. Nhưng chính vị trí “lưỡng cư” ấy đã định hình phong cách của ông: sự thấu cảm thực tế. Ông hiểu cảm giác bị dẫn dắt tồi, sự khó chịu khi nhịp tay nhạc trưởng không rõ ràng, và cả những mệt mỏi rất “người” của nhạc công sau hàng giờ tập luyện.

Vì sao một violinist thành công lại rẽ sang con đường chỉ huy? Câu trả lời của Nguyễn Khắc Thành mang tính triết học hơn là sự nghiệp: “Với violin, người nghệ sĩ tạo ra âm thanh. Còn khi làm chỉ huy, tôi quay mặt vào dàn nhạc, đối thoại với các cấu trúc và dẫn dắt bản nhạc.” Đó không phải là sự từ bỏ cảm xúc, mà là một sự dịch chuyển: từ việc tạo ra âm thanh sang việc tổ chức ý nghĩa.

Giấc mơ ấy đã ám ảnh ông từ rất sớm. Năm 10 tuổi, khi còn là một cậu bé học nhạc tại Huế, giáo sư Lô Thanh đã nói với cha mẹ ông: “Tôi nghĩ cậu bé này phải là một chỉ huy dàn nhạc.” Nhiều thập kỷ sau, lời nói ấy trở thành một trục định hướng thầm lặng - dẫn ông đi chậm, nhưng không chệch hướng.

Đọc thêm: Tết-Ta: Ký ức quê hương trong tranh Trần Huy Oánh

Trong các buổi tập, Nguyễn Khắc Thành nổi tiếng là người nghiêm khắc, dù ít khi nổi nóng.Ông hiếm khi quát tháo. Ông nhắc lại. Yêu cầu làm lại. Và tuyệt đối không thỏa hiệp với những gì chưa đạt chuẩn âm thanh mà ông hình dung. 

Trong lúc tập, khi một nhạc công vào sai hoặc chưa đạt, ông hiếm khi dừng dàn nhạc để chỉnh bằng thuật ngữ kỹ thuật dài dòng. Câu nói lặp lại nhiều nhất là một câu hỏi ngắn: “Em có thể chơi hay hơn nữa được không?” Rồi ngay sau đó: “Anh tin là em làm được.” Không có quát mắng, không có diễn giải mỹ học.

Sự nghiêm khắc ấy bắt nguồn từ một nền tảng nghệ thuật có tính đối lập. Ông tốt nghiệp xuất sắc tại Nhạc viện Quốc gia với hai tác phẩm violin trái ngược: Introduction et Rondo Capriccioso của Saint-Saëns - duyên dáng, kiểm soát và tinh tế; và Violin Concerto của Khachaturian - dữ dội, nặng nhịp, giàu năng lượng bản năng. Nhìn lại, đó gần như là chân dung sớm của chính ông: một sự cân bằng mong manh nhưng bền vững giữa kỷ luật và bộc phát.

Trong bối cảnh âm nhạc hàn lâm ở Việt Nam thường bị đẩy ra ngoại biên của đời sống giải trí, sự cứng rắn về nguyên tắc của Nguyễn Khắc Thành trở thành một điểm tựa đạo đức. Ông từng khẳng định: chỉ huy một đêm nhạc cuối năm cho trường phổ thông cũng phải nghiêm túc như đang đứng trong Nhà hát Lớn Hà Nội. Với ông, không gian có thể thay đổi, nhưng tiêu chuẩn âm nhạc là bất biến.

Các dự án như Luala Concert hay những chuyến lưu diễn ở địa phương xa không phải là sự nhượng bộ về thẩm mỹ. Trong những điều kiện âm học không lý tưởng, yêu cầu đặt lên dàn nhạc thậm chí còn cao hơn: phải chơi gọn, rõ, và tự chịu trách nhiệm với âm thanh của mình. 

Một trong những ký ức mạnh nhất của ông không nằm ở những tràng pháo tay lịch thiệp trong nhà hát sang trọng, mà là hình ảnh bà con dân tộc, cán bộ xã lội mưa, lấm lem bùn đất đến nghe giao hưởng. Âm thanh hôm đó không hoàn hảo, nhưng chân thật. Những lời “hay quá”, “thích quá” từ những người chưa từng biết Mozart hay Beethoven là ai mang một sức nặng mà không ngôn ngữ phê bình nào thay thế được.

Nguyễn Khắc Thành không xem sự thờ ơ của công chúng với giao hưởng là thất bại của văn hóa, mà là khoảng trống của giáo dục. “Thẩm mỹ không phải là năng khiếu bẩm sinh, mà là một năng lực được giáo dục,” ông nói. Và giáo dục, cũng như âm nhạc, đòi hỏi sự kiên nhẫn. Ông gọi các tác phẩm kinh điển là “những ngọn núi”: Beethoven, Brahms, Mahler - những đỉnh cao không cho phép sự qua loa. Không có đỉnh cuối cùng, chỉ có hành trình leo núi bất tận.

Dù mang vẻ ngoài lý tính và kỷ luật, trong cách làm nghề của Nguyễn Khắc Thành vẫn tồn tại một nhu cầu kết nối rất cá nhân. Khi ngồi ở vị trí bè trưởng violin, ông vẫn có thói quen ngước nhìn vào khoảng tối của khán phòng. “Tôi muốn tìm một gương mặt - có thể là một gương mặt phụ nữ,” ông nói nửa đùa nửa thật. Đó không phải để lãng mạn hóa âm nhạc, mà để việc chơi nhạc không trở thành một thao tác kỹ thuật vô hồn.

Dàn nhạc Blue Sky là hành trình mới của ông - nơi ông thử nghiệm khả năng mang lại một sức sống đương đại cho những kiến trúc âm nhạc cũ, mà không phá vỡ trật tự nội tại của chúng. Một hành trình cô đơn tìm kiếm những màu sắc khác cho sự cổ điển..

Nguyễn Khắc Thành chọn đi chậm trong một thế giới tôn sùng tốc độ. Ông tin vào cấu trúc trong một thời đại ưa chuộng cảm xúc bề mặt. Con đường ấy cô đơn không phải vì thiếu khán giả, mà vì thiếu đồng minh thẩm mỹ. 

Nhưng cũng giống như bầu trời, cấu trúc luôn hiện diện ở phía trên mọi biểu hiện. Nó chỉ trở nên rõ ràng khi người ta chấp nhận ngước nhìn và chấp nhận sự rộng lớn của nó. Trong nhà hát lộng lẫy hay giữa sân bảo tàng Mỹ thuật đầy gió, âm nhạc - khi được đối xử với sự tôn trọng tột cùng - không cần được dẫn dắt bằng lời hứa hẹn. Nó tự đứng vững, bằng chính hình thức của mình.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 03/20256

ĐỌC NGAY

Nghệ thuật thời đại trí tuệ nhân tạo: Hoàn hảo là một lời nói dối

Những nốt nhạc thăng hoa trong bản giao hưởng cuộc đời Hélène Mercier-Arnault

Nguyễn Mỹ Trang và những điệu nhảy không tuổi