Nghệ nhân Ikebana Thu Phượng: “Mượn hoa để gọt tỉa bản tâm”

Chào chị Thu Phượng, trong số rất nhiều môn phái đặc sắc của Ikebana, điều gì ở phái Mishoryu (Vị Sinh Lưu) cuốn hút chị?

Tôi đến với Ikebana rất hữu duyên, khi cô giáo dạy trà đạo lúc bấy giờ là bạn thân của thầy dạy Ikebana, là trưởng môn đời thứ 10 của phái Mishoryu. Những tác phẩm của thầy đã cuốn hút tôi theo học, ngoảnh đi ngoảnh lại đã học cùng thầy được 8 năm. Về thẩm mỹ, tôi rất thích phong cách của phái Mishoryu, càng hợp phong thái cắm hoa chi tiết, tình cảm mà sắc gọn khỏe khoắn của thầy. Việc theo học phái Mishoryu đến với tôi rất tự nhiên, chỉ là hữu duyên và lại là cái mình yêu thích, không có nhiều sự lựa chọn hay tính toán.

Hàng chục triệu học viên được đào tạo bởi khoảng 3000 trường dạy Ikebana khắp Nhật Bản, vì sao chị chọn theo học riêng thầy Keiho Hihara tới cấp sư phạm và điều gì ở vị trưởng môn đời thứ 10 của phải Vị Sinh Lưu khiến chị ấn tượng nhất?

Học ở các trường hay cá nhân chỉ là sự khác biệt về hình thức, sự khác biệt giữa các môn phái cũng không phải quan trọng nhất, vấn đề không phải là bằng cấp mà nằm ở người hướng dẫn đưa ta nhập đạo trên con đường hoa đạo, biết cách tương tác với hoa. Tôi may mắn khi thầy vừa là trưởng môn của môn phái nên sự truyền thụ kiến thức được cô đọng và chính tông hoàn toàn, ngoài ra nhân cách và phương pháp hướng dẫn của thầy cũng vô cùng hợp với tôi, thầy luôn là một trong những người ảnh hưởng lớn nhất với tôi trên con đường hoa đạo.

Đến giờ, tôi hiểu hoa đạo là con đường mượn nghệ thuật cắm hoa, mượn hoa để tu tập, cũng là con đường để thăng hoa cùng với hoa, đối thoại cùng với hoa, cảm nhận vẻ đẹp của hoa, qua đó tìm về sự tĩnh tại trong bản tâm mình. Con đường tu tập cùng hoa giúp ta tịnh tiến hàng ngày, kéo dài vô tận, chỉ có điểm bắt đầu, không có điểm kết thúc nên bản thân cảm thấy cũng may mắn khi hữu duyên được học trực truyền từ thầy trưởng môn.

Đọc thêm: Nghệ sĩ thị giác Cao Hoàng Long: “Tiếp cận “phi logic” để đưa nghệ thuật Việt ra thế giới”

Cấp sư phạm chỉ là một dấu mốc của một chặng đường, như những nhà khoa học tốt nghiệp các cấp học vị bước vào con đường nghiên cứu, hay các nghệ sỹ, nghệ nhân tốt nghiệp các trường học thuật và bước vào con đường biểu diễn/ sáng tác. Với tôi tất cả những gì được học trong quá trình đều hữu ích và giúp mình có thể tương tác được sâu tầng với hoa hơn, thông qua đó tìm được về vẻ đẹp bản nguyên của hoa.

Ikebana hàm nghĩa “truyền sinh khí cho hoa”, còn tên gọi trung tâm sáng tác và hướng dẫn hoa đạo Ikaiki Ikebana chuyên chở những điều gì?

Ikaiki là viết tắt của: Nhất hoa nhất khí. Khi tương tác với hoa, ta cảm nhận thấy mỗi bông hoa luôn là thể duy nhất trong vũ trụ này, cùng một loài hoa, cùng một nhành hoa mà mỗi bông hoa vẫn luôn có khí chất riêng. Bản thân mỗi người cắm hoa cũng chảy trong mình một dòng khí riêng, khi tương tác với khí riêng của mỗi cành hoa, tác phẩm được sinh ra là một thể sống mới, chảy trong mình một dòng khí mới hòa quyện giữa khí của hoa và của người nghệ nhân. Việc thực tập cắm hoa không chỉ giúp ta cắm được thành các thế hoa mà càng giúp ta cảm nhận rõ hơn khí chất của hoa, qua đó  rèn luyện sự tinh tường của mắt, sự nhạy bén của tâm, học được cách quan sát tình yêu của bản thân mình được sinh ra thế nào.

Tác phẩm thể hiện sợi dây liên hệ và sự cân bằng bản nguyên giữa con người và đại tự nhiên. Từng cảm xúc vi tế nổi lên lúc tương tác với hoa, cũng có nghĩa ta cảm nhận thấy từng dao động nhỏ nhất của bản tâm mình. Tất cả đều là những phần cấu thành cốt lõi trong thực hành hoa đạo. Vì vậy dùng “nhất hoa nhất khí” đặt tên cũng là thể hiện sự tôn trọng và biết ơn với đại tự nhiên đã ban cho ta muôn vàn bông hoa đẹp.

Quá trình thực hành hoa đạo của tôi bắt đầu từ lâu và tôi rất hưởng thụ quá trình này,  đó là một phần quan trọng giúp cuộc sống của mình đẹp hơn, thầm cảm ơn thầy đã giúp mình nhập vào con đường này. Nghĩ rằng đâu đó ở Việt Nam cũng có những người bạn tri tâm nhưng chưa hữu duyên gặp gỡ nên tôi đã sáng lập Ikaiki Ikebana để bắt đầu quá trình chia sẻ những kiến thức, trải nghiệm đẹp đẽ nhất về hoa đạo. Bản thân tôi cũng học hỏi và trưởng thành hơn thông qua quá trình đào tạo, chia sẻ.

Cắm hoa là dịp chạm đến những năng lượng tích cực tràn trề sinh khí trong vũ trụ. Người cắm hoa được rèn luyện thẩm mỹ, tịnh tâm để hưởng thụ trọn vẹn cuộc sống. Khi thực hành, người cắm hoa vốn dĩ chủ động nhưng trong hoa đạo, ta tôn trọng khí chất của hoa, cảm nhận từng hướng nở của hoa, tương tác với từng bông hoa, cành hoa, dựa trên đó mới tư duy thế cắm, bố cục và triển khai tiếp những kỹ thuật tiếp theo. Mỗi lần cắm hoa là một lần thả tâm xuống mà cảm nhận, bản tâm ta được hoa cắt tỉa, gột rửa. Trong hoa đạo, ta là người được hưởng

Kịch Noh Nhật Bản có câu: “Hoa đẹp bởi chúng sẽ tàn phai”. Phải chăng sinh mệnh và tính vô thường của vạn vật trong đại tự nhiên là điều căn cốt trong Ikebana?

Hoa không chỉ là một vật thể, hoa là trạng thái thiêng liêng, đầy sinh khí, tới thời điểm mới bừng nở, hoa có hương toả hương, có sắc khoe sắc, với mong muốn sống hết mình để duy trì, phát triển giống nòi của mỗi loài cây. Hoa không vĩnh cửu mà chỉ bừng sáng trong khoảnh khắc, như chúng ta hay nói: Trời đất sinh ra hoa chỉ để đẹp thôi! Ý nghĩa cuộc sống của hoa chỉ là bừng nở, toả sắc mà thôi! Xét một cách tương đối, cuộc đời của con người chúng ta cũng chỉ kịp làm hết những gì mình mong muốn là cũng vừa hết thôi, còn không làm hay không kịp làm thì cũng vậy thôi, sinh lão bệnh tử tới hạn là đi. Người thực hành hoa đạo lấy hoa làm thầy, mượn tinh thần của hoa để ứng dụng vào cuộc sống của mình, có lẽ là một phần cốt lõi trong tinh thần của hoa đạo.

Khởi nguyên từ nghi lễ dâng hoa thờ Phật từ nhiều thế kỷ trước ở xứ Phù Tang, Ikebana chứa đựng nhân sinh quan, vũ trụ quan  vô cùng sâu sắc.  Cùng với trà đạo, hoa đạo đòi hỏi tính kỷ luật và nghi thức cao, chị đã thực hành điều đó ra sao trong đời sống thường nhật?

Ikebana có rất nhiều niêm luật, trong quá trình cắm hoa chúng ta cần tuân thủ niêm luật trong những thế cắm cổ điển, việc này cũng tương tự như âm nhạc cổ điển hay hội họa cổ điển vậy. Còn trong quá trình thực hành hoa đạo, đôi khi một ngày tôi cắm hơn 10 tiếng, có những ngày cắm thâu đêm tới sáng, khi cắm hoa thì gần như là hòa mình vào đối thoại và tương tác với hoa, không để ý gì khác, nên cũng không thấy mệt và cũng không có cảm giác là ép mình phải tự luật mà đó gần như là sự hưởng thụ, tuy rằng cơ thể có mỏi nhưng trạng thái vô cùng dễ chịu và thư thái. Việc cắm hoa với tôi tự nhiên như mình đang chơi với người bạn thân vậy, không có quá nhiều áp lực.

Tính thích nghi với thời đại mới và tính bản địa được chị thể hiện trong thực hành cá nhân và trong giáo án tại Ikaiki Ikebana như thế nào?

Hiểu tư tưởng cốt lõi của hoa đạo và cách tương tác với hoa giúp ta tránh được việc dập khuôn hay chỉ dụng hoa Nhật Bản. Khi đó, ta sẽ rất nhanh chóng nắm bắt được khí chất tinh thần của từng vùng, từng bông hoa mang lại, và khi tương tác với khí của ta, tự nhiên sẽ hình thành những tác phẩm mang tính bản địa. Tính thời đại cũng vậy, mỗi tác phẩm sẽ được cắm trong những không gian khác nhau, với những bối cảnh khác nhau, bằng các loại hoa khí khác nhau… Việc sáng tác một cách tự nhiên bằng cách hài hòa tất cả các nhân tố này tự khắc làm tác phẩm có tính độc đáo, được sinh ra ở thời đại nào sẽ có chất của thời đại đó.

Với những lợi ích tuyệt vời về năng lực cảm thụ, sáng tạo, thẩm mỹ, tính nghi thức…mà Ikebana mang lại, chương trình đào tạo của chị có cân nhắc hướng tới các đối tượng nhỏ tuổi để huấn rèn cho các em?

Ở Việt Nam từ lâu đã có các lớp Ikebana góp phần lan tỏa vẻ đẹp của hoa đạo tới xã hội Việt Nam. Tôi vẫn tự mình cắm hoa, chia sẻ những kiến thức và trải nghiệm của mình với những người đồng hành để Ikebana được lan tỏa một cách tự nhiên nhất. Giáo dục trẻ em là một định hướng lâu dài mà tôi luôn muốn hướng tới, bởi Ikebana không chỉ dạy ta cách cắm hoa mà còn giúp rèn luyện năng lực cảm thụ, thẩm mỹ, khả năng sáng tạo, xa hơn nữa cách sống, cách nhìn.

Đọc thêm: Nhiếp ảnh gia Alexandre Garel và hành trình lưu giữ những công trình Việt đang biến mất

Suy niệm của chị về không gian sống.

Với tôi, không gian sống là tất cả những gì tương tác với ta trong cuộc sống, từ từng người ta nói chuyện, làm việc cùng, từng vật ta tương tác hàng ngày như bàn ghế, quần áo, ấm chén, từ từng góc nhìn qua những khung cửa sổ, những bức tranh, bình hoa, từng hương, từng vị ta cảm nhận trong ngày… từ tầng trực quan nhất tới những tầng sâu hơn, tất cả những gì tương tác với ta đều sẽ có tác động ngược tới năng lượng, ảnh hưởng trực tiếp tới trạng thái sống của ta.

Ngoài ra, cách tương tác, đưa tinh thần của mỗi người vào trong phong cách sống và chăm chút không gian sống mỗi ngày sẽ giúp không gian sống quanh ta luôn tràn đầy năng lượng. Phong cách sống không có chuẩn mực đúng sai, mà mỗi người đều cần hiểu bản thân mình, biết mình cần gì, thiếu gì, muốn gì, sau đó từng bước chăm sóc, hoàn thiện không gian đó, nó như một đứa trẻ dần trưởng thành và phát triển, lúc này không gian sống đã trở thành một thể độc lập và có trong mình một dòng khí riêng. Và với tư cách là một người nằm trong không gian, ta (và người thân) là người được hưởng trọn vẹn dòng năng lượng tích cực này.

Trong thực hành nghệ thuật cá nhân của mình, khi nào chị biết một tác phẩm đã đủ để dừng lại?

Thực tập cắm hoa là vòng xoáy của: ngắm hoa, cảm hoa, đối thoại với hoa, rồi mới tương tác sâu hơn với hoa qua kỹ thuật cắm hoa, sau đó lại là cắt chỉnh, rồi lại ngắm, cảm… cứ thế xoay vòng và ta đang hướng đến sự hoàn mỹ một cách vô thức. Về lý thuyết, khi đứng trước tác phẩm, hơi thở của ta như được hòa cùng tác phẩm,  lúc này ta cảm thấy mọi thứ hài hòa, có lẽ là lúc dừng lại và hoàn thành tác phẩm. Tuy nhiên rất nhiều tác phẩm bây giờ ưng ý rồi, nhưng một lát nữa ngắm lại vẫn muốn sửa cho hoàn thiện hơn, nên cái đủ ở đây cũng là sự tương đối.

Những rung động sâu tầng là trạng thái quý báu mà người mong muốn đạt tới, chị đã đón nhận và nuôi dưỡng nó như thế nào?                                     

Những rung động sâu tầng là trạng thái thường xuyên có khi tôi tương tác với hoa, nhưng tôi nghĩ đây không phải là trạng thái ta mong muốn đạt tới, mà nó tới một cách tự nhiên khi ta toàn tâm toàn ý đối thoại với hoa. Thông qua quá trình cắm hoa, tâm ta được gọt tỉa, làm cho gọn gàng, gột rửa những gì thừa, lúc này tâm ta gọn ghẽ và sáng láng nhất, mà bình thường bị nhiều vết bụi che lấp.

Và lúc này ta đối mặt với hoa bằng sự chân thành nhất của bản tâm, nên sự rung động tự xuất hiện một cách tự nhiên. Có lẽ khi Chân xuất hiện thì Thiện - Mỹ cũng cùng tới theo. Nhưng quan trọng nhất, đầu tiên vẫn là sự chân thực, không tính toán, mà chỉ toàn tâm đối mặt với hoa mà thôi.

Cảm ơn chị Thu Phượng rất nhiều! 

ĐỌC NGAY

Họa sĩ giấy dó Đào Thành Dzuy: Trung thành với con đường vẽ bằng ký ức, cảm xúc và không gò bó

Điêu khắc gia Trần Thiện Nhứt: “Điêu khắc không nhất thiết là sân chơi dành cho người có điều kiện kinh tế”

Nghệ thuật định hình: Trận địa của cảm xúc, quyền lực và ký ức tập thể