“Sự cực đoan” và “cô đơn” – Bên trong ranh giới nghệ sĩ và nhà leo núi Wu Chi-Tsung

Tôi lớn lên giữa một bầu không khí nghệ thuật pha trộn giữa truyền thống và hiện đại, Đông phương và Tây phương. Tôi học thư pháp khi còn nhỏ, thực ra thì vào thời điểm đó đứa trẻ nào cũng phải luyện chữ. Sau đó tôi học vẽ, và bắt đầu vẽ núi, vẽ bằng bút chì, màu nước, màu than,… Bạn sẽ khó hình dung ra một nghệ sĩ phương Tây học thư pháp khi còn nhỏ, nhưng ở châu Á, rất nhiều nghệ sĩ đều khởi đầu như thế. Thực ra chúng tôi lớn lên như một thế hệ song ngữ, với rất nhiều nền tảng nghệ thuật khác nhau, nên một cách tự nhiên, chúng tôi được tiếp xúc với nhiều loại phương tiện, nhiều cách thức thực hành nghệ thuật khác nhau từ cả hai phía. Tuy vậy, nền giáo dục nghệ thuật mà tôi nhận được khi nhỏ lại thiên về kỹ thuật nhiều hơn, thay vì thật sự kích thích trí tưởng tượng hay khả năng sáng tạo. Tôi luôn nghĩ rằng vì sao mình phải viết hay vẽ cùng một kiểu như những người khác, tôi muốn được làm theo cách riêng. Có lẽ đó là một trong những lý do mà tôi không quá có hứng thú với nghệ thuật cho đến khi lớn lên.

Xem thêm: Nghệ sĩ múa Vũ Ngọc Khải: Hình hài của chuyển động

Khi vào trường đại học nghệ thuật, tôi thử nghiệm nhiều thứ khác nhau. Một cơ duyên thú vị lúc này là tôi được tiếp xúc với một người nghệ sĩ kiêm nhà phê bình lớn của Đài Loan, cũng là người bạn của cha tôi. Ông ấy đã làm các tác phẩm collage nổi tiếng từ những năm 80, là một trong những người tiên phong của thể loại này ở châu Á. Ông từng viết một bài tham luận có tên “Western Art Made in Taiwan”, như một điều rất trớ trêu vì rất nhiều nghệ sĩ Đài Loan bắt chước bất cứ thứ gì họ thấy từ các nghệ sĩ phương Tây, mà không có căn tính và phong cách riêng của mình. Tôi thật sự ngưỡng mộ ông vì ông đã đi ngược với truyền thống theo một cách rất khác. Ông qua đời vào khoảng năm 2015, và để tưởng nhớ ông, tôi đã bắt đầu thử nghiệm với thể loại nghệ thuật collage. Tôi dùng chính kỹ thuật của ông để tạo nên series “Wrinkle Texture”, và ý tưởng đó đã làm tôi thay đổi rất nhiều.

Nói thêm về “Wrinkle Texture”, bộ tác phẩm tái hiện Cun Fa, một phương pháp tạo kết cấu truyền thống trong tranh thủy mặc. Tuy nhiên, thay vì sử dụng mực và cọ vẽ truyền thống, tôi sử dụng kỹ thuật chụp ảnh “cyanotype”. Tại đây, giấy gạo được nhúng trong các dung dịch nhạy sáng, sau đó được vò và định hình lại trong khi phơi dưới ánh sáng mặt trời trong ba mươi phút. Sau khi giấy được rửa sạch, các nếp gấp và đường kẻ được cố định thành hình ảnh trừu tượng với tông màu xanh lam và kết cấu giống như các vách núi và vách đá. Tôi nối tiếp chuỗi tác phẩm này bằng series “Cyano-Collage”, và kéo dài cho đến nay. Đối với tôi, những tác phẩm này giống như những bản lưu trữ về tác động của ánh sáng, sự qua đi của thời gian, và cử chỉ của con người.

Sau khi tìm tòi về collage, vào khoảng năm hai hoặc năm ba đại học, tôi bắt đầu thực hành với video. Video thật sự đã giúp tôi tìm ra đường hướng của mình. Tôi học vẽ trong một thời gian dài, nhưng lại làm video, nhiếp ảnh, hay sắp đặt; sâu thẳm bên trong, tôi vẫn là một họa sĩ, tôi chỉ dùng cọ và màu theo một cách khác thôi. Nghệ thuật sắp đặt và đa phương tiện thật sự đã giúp tôi rất nhiều, mở ra cho tôi nhiều phương thức mới để thực hành nghệ thuật. Tôi tự thấy mình là một họa sĩ khá “ổn”, nhưng nếu chỉ vẽ thôi, tôi nghĩ là tôi sẽ không khác biệt nhiều so với những nghệ sĩ trước đó. Bằng việc kết hợp nhiều chất liệu khác nhau, tôi có nhiều ưu thế hơn khi thực hành nghệ thuật.

Trong số tất cả các hình thức sắp đặt, có thể nói sắp đặt cơ khí, với tất cả thể loại mô tơ và động cơ, là khó nhất. Cha tôi là người thích tự sửa chữa đồ đạc, và không cho con mình chơi game hay đồ chơi khi còn bé. Thay vì vậy, tôi được đưa cho rất nhiều “công cụ” để tạo ra bất cứ thứ gì tôi thích. Tôi từng nghĩ những ký ức thơ bé này chỉ để “cho vui” thôi, nhưng đến khi học nghệ thuật chính quy và bắt đầu sắp đặt cơ khí, tạo dựng mô hình và đi vào thử nghiệm, tôi mới nhận ra rằng tất cả những thứ tôi làm quen từ nhỏ đều có ích về sau.

Tôi không tự nhận mình là một nhà quay phim, nhiếp ảnh gia hay một “nhà” gì cả, tất cả đối với tôi đều giống nhau, đều là một cách thức để phục vụ cho một mục đích của con người. Tôi cho rằng đây là điều rất quan trọng khi chúng tôi được học về nghệ thuật đa phương tiện. Hãy nghĩ về thời điểm cuối thế kỷ 19, thời điểm nghệ thuật nhiếp ảnh bắt đầu trở nên phổ biến, và rất nhiều hoạ sĩ chân dung bắt đầu lao vào học nhiếp ảnh. Vào thời kỳ Phục hưng, sơn dầu là một chất liệu mới, và hàng loạt nghệ sĩ lao vào học cách vẽ sơn dầu. Hay khi màu xanh Indigo mới được sáng tạo ra, rất nhiều nghệ sĩ đã lao vào tìm hiểu, phát triển và ứng dụng màu này. Tất cả những điều này đều gọi là thử nghiệm, và điều tôi cảm nhận ở chất liệu mới chính là chúng đều như nhau cả. Nếu như ngày trước, nghệ sĩ chỉ có một vài chất liệu để thực hành, thì giờ đây, sau hàng ngàn năm, các nghệ sĩ có quá nhiều thứ để có thể thử nghiệm.

Chính vì thế, có một vài tác phẩm của tôi, thoạt nhìn thì sẽ nghĩ là tranh, nhưng thực ra đó lại là một quá trình nhiếp ảnh. Một tác phẩm sắp đặt khác về ánh sáng và bóng tối, trên thực tế, lại xuất phát từ một bức tranh. Tất cả những điều này thực tế không khác nhau nhiều, và đó là lý do vì sao tôi không phân biệt chất liệu này với chất liệu khác. Tôi chỉ cần không gian để cho ra ý tưởng.

Đọc thêm: Nghệ sĩ Phạm Minh Hiếu: Một mình suy tưởng, một mình tự do

Trong nhiều trường hợp, khi tìm cách hiện thực hóa một ý tưởng nào đó, tôi nghĩ về một loại chất liệu nhất định, nhưng kết quả cuối cùng thì ngược lại, cả về kỹ thuật lẫn chất liệu sử dụng. Trên thực tế, có nhiều lần các thực hành nghệ thuật của tôi phát triển thành một tác phẩm mới một cách ngẫu nhiên, và nếu tôi thấy thứ gì đó, chẳng hạn như một hiện tượng thú vị, tôi sẽ tìm hiểu và phát triển nó thành một tác phẩm khác. Thế nên tôi thường không cố gắng tìm kiếm chất liệu ngay từ đầu. Ví dụ như tác phẩm sắp đặt mà tôi vừa mang đến Art Basel ở Basel, Thụy Sĩ, về một chiếc kính viễn vọng thường được dùng để ngắm sao Hỏa, tôi nhìn nó để quan sát một đám bụi ngoài không gian, được nối với một ống kính máy chiếu, và máy chiếu kết nối với một chiếc camera. Khi tôi dùng một thứ gì đó chặn ánh sáng ở một vị trí nhất định, ta có thể thấy được hình ảnh.

Thế nên, bất cứ khách tham quan nào cũng có thể quan đám bụi ấy ngoài không quan, được quan sát qua kính viễn vọng, quay lại bằng camera và chiếu lên máy chiếu, vào đúng thời điểm của nó. Và tác phẩm này có được nhờ một sự trùng hợp ngẫu nhiên, là vào năm 2006, khi đang tổ chức triển lãm nghệ thuật ở Anh, có lần khi đang nối camera vào máy chiếu, tay tôi vô tình chặn ánh sáng và tôi đột nhiên thấy một quầng bụi sáng quanh tóc, như những hạt bụi tiên thần kỳ. Rồi sau đó, tôi tìm đến các vật dụng khác và chưa đầy một tiếng sau, tác phẩm đã hoàn thiện. Đó có lẽ là tác phẩm may mắn nhất trong suốt cuộc đời làm nghệ thuật của tôi, một thứ có lẽ sẽ không bao giờ lặp lại lần nữa.

Đó là ví dụ điển hình cho thấy có rất nhiều thứ trong nghệ thuật, ta không thể lên kế hoạch được. Nó chỉ xảy đến với mình mà thôi. Trong quá khứ, nhiều nền văn hóa xem các nghệ sĩ giống như một sứ giả, một người truyền tin từ Chúa trời đến với loài người. Nói thật thì trong rất nhiều trường hợp, tôi cảm nhận rằng các tác phẩm đến với chúng ta không vì một lý do gì cả. Tôi thấy điều này rất thú vị.

Có rất nhiều người nghĩ rằng nghệ sĩ là những người có cái tôi rất lớn, và trong công việc, họ là những người cầu toàn, sẽ luôn luôn kiểm soát quá trình sáng tạo. Cách tiếp cận của tôi thì hoàn toàn ngược lại. Khi tôi càng cố gắng kiểm soát tác phẩm, kết quả cuối cùng thường rất tệ, nhưng nếu tôi thả lỏng hơn, chỉ đơn giản là “chơi” với dụng cụ, kết quả có được lại khá tốt. Việc nhận ra điều này đã làm tôi thay đổi cách thức thực hiện rất nhiều tác phẩm của mình. Nói một cách khác thì nếu ta đã hiểu quá rõ những gì mình làm, ta rất khó có thể tạo ra được thứ gì đó mới. Và trong nghệ thuật, khi muốn sáng tạo, ta cần làm mọi thứ theo cách khác. Chúng ta cần tạo nên thứ gì đó chưa từng tồn tại trước đây.

“Go with the flow”, cứ xuôi theo dòng chảy, tôi nghĩ cách thức thực hành nghệ thuật của tôi có chút gì đó ảnh hưởng của Đạo giáo, Phật giáo, đặc biệt là thiền định. Tôi tiếp xúc với thiền từ khi lên trung học, và ngay lúc đó, tôi nghĩ đây chính là thực hành cần thiết cho những người nghệ sĩ. Tôi thực hành thiền và yoga, không thường xuyên đến mức mỗi ngày, nhưng tôi nhận ra rằng điều đó giúp tôi cảm và thấy được nhiều thứ hơn khi làm nghệ thuật. Càng thực hành thiền và yoga thường xuyên hơn, tôi càng cảm thấy mình trở nên nhạy cảm hơn với mọi thứ. Tôi tĩnh tại, tập trung hơn. Tầm nhìn rộng mở hơn. Tôi “cảm” được nhiều hơn. Tôi nghĩ rằng những điều này sẽ ảnh hưởng tới rất nhiều người, không chỉ tới tôi hay nghệ sĩ nói chung. Trong trạng thái thiền định, chúng ta sẽ nhìn nhận thế giới theo một cách rất khác.

Đối với tôi, leo núi cũng khá gần gũi với việc làm nghệ thuật – nó khá cực đoan, đưa chúng ta lên một tầm cao hơn, và chúng ta gần như luôn cô đơn. Ngay cả khi có người giữ belay ở bên dưới, chúng ta vẫn là người duy nhất phải đương đầu với ngọn núi kia. Cảm nhận sự sợ hãi. Cảm nhận sự nguy hiểm. Đó là một cảm giác đầy sức mạnh – chúng ta phải thật sự tập trung, và kiểm soát được nỗi sợ của mình. Nói thật là, tôi rất sợ độ cao, và lý do tôi chọn bộ môn leo núi này chính là vì nó mang đến cho tôi cảm giác được “sống” – như bản năng của một loài động vật, rất nhiều adrénaline được kích hoạt bên trong cơ thể bạn khi bạn phải đối mặt với nguy hiểm và nỗi sợ hãi của mình. Và cùng lúc đó, tôi cảm thấy cơ thể như rơi vào trạng thái thiền định. Có một vài khoảng thời gian không leo núi, tôi có cảm giác mình đã đánh mất một vài sự nhạy cảm nào đó, nhưng khi leo trở lại, tôi như được lấp đầy với nguồn năng lượng ấy.

Leo núi là thời điểm tôi nhận ra mình ở trạng thái tốt nhất cả về thể chất lẫn tinh thần. Nếu không leo núi, tôi không thể có được sự tập trung như vậy. Tôi dành sự tập trung đó để làm các tác phẩm của mình. Leo núi đóng vai trò rất lớn, không chỉ trong những tác phẩm của tôi, mà còn là cuộc đời của tôi.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 12/2024

ĐỌC THÊM

Độc quyền: Lời khuyên đắt giá của Henry Lau dành cho nghệ sĩ trẻ trong sự nghiệp âm nhạc

Nghệ sĩ calligraphy Đào Huy Hoàng và hành trình miên mật cùng chữ viết

5 cộng đồng nghệ sĩ độc lập tại Sài Gòn bạn không nên bỏ qua