Nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn bàn về ký ức đô thị và nghệ thuật công cộng

Trong thời đại mà hầu như ai cũng có thể chụp ảnh bằng điện thoại, theo anh điều gì là khác biệt giữa việc “ghi lại” và việc “lưu giữ ký ức”? Đâu là giá trị lâu dài của một bức ảnh tư liệu về đô thị? 

Điện thoại ngày hôm nay ngày càng có tính năng chụp ảnh tiệm cận với những chiếc máy ảnh chuyên nghiệp, nên việc sử dụng điện thoại hay máy ảnh cũng chỉ là sự lựa chọn phương tiện của cá nhân trong từng điều kiện hay trường hợp cụ thể. Việc “ghi lại” hay “lưu giữ ký ức” có lẽ tùy thuộc vào cách tiếp cận và diễn giải của người chụp ảnh.

Lần theo dòng chảy của lịch sử nhiếp ảnh, nhiếp ảnh kiến trúc đã hình thành và ra đời từ năm 1850 như một ngành chuyên biệt trong dự án ghi lại kiến trúc mặt tiền của những tòa nhà khắp nước Pháp. Bản chất của nhiếp ảnh vốn để “ghi lại” hình ảnh của hiện thực đời sống thông qua quá trình phơi sáng, tuy nhiên mục đích và cách diễn giải của người chụp có lẽ mới quyết định nên giá trị lâu dài. 

Từ góc độ một nghệ sĩ thường xuyên tổ chức các hoạt động nghệ thuật công cộng, anh mong muốn tiếng nói của các nghệ sĩ được tham gia như thế nào vào các dự án cải tạo, quy hoạch và phát triển không gian công cộng ở Hà Nội?

Trong khoảng 10 năm trở lại đây, đúng là tôi có thường xuyên hỗ trợ cho các cấp chính quyền địa phương ở Hà Nội thực hiện công việc giám tuyển và sản xuất các tác phẩm nghệ thuật công cộng thông qua những dự án cải tạo, chỉnh trang cảnh quan, môi trường đô thị. Tôi cũng có mong muốn vai trò của các nghệ sĩ thị giác, của các giám tuyển nghệ thuật sẽ trở nên rõ ràng và tích cực hơn trong việc quy hoạch cải tạo các không gian công cộng ở Hà Nội. Các nghệ sĩ hay giám tuyển nghệ thuật sẽ được mời tham dự ngay từ đầu như một yếu tố không thể thiếu ngay từ trong giai đoạn các dự án bắt đầu được lên ý tưởng, thay vì chỉ được sử dụng như một giải pháp “chữa cháy” khi các vấn đề của các dự án bộc lộ nhiều vấn đề khó sửa chữa. 

Nếu được như vậy, bản thân những người làm công việc sáng tạo nghệ thuật sẽ cảm thấy giá trị của sự sáng tạo cũng quan trọng không kém nhằm góp phần trong các dự án cảnh quan đô thị cho cộng đồng, đồng thời cũng tránh lãng phí và tăng hiệu quả cho các công trình phục vụ người dân.

Nếu được lựa chọn một địa điểm của Hà Nội hôm nay để tiếp tục theo dõi trong mười năm tới, anh sẽ chọn nơi nào? Điều gì ở không gian ấy phản ánh rõ nhất những chuyển động của Hà Nội đương đại?

Có lẽ với tình hình quy hoạch và thực hiện các dự án với quy mô lớn ở Hà Nội như hiện nay, nếu được lựa chọn một địa điểm của Hà Nội để tiếp tục theo dõi trong 10 năm tới, tôi muốn quan sát khu vực bờ sông Hồng, nơi dự án nghệ thuật công cộng Phúc Tân của chúng tôi được thực hiện từ năm 2019. Với bản quy hoach tầm nhìn 100 năm, khu vực này cũng là một trong những khu vực bị tác động nhiều nhất với dự án trục cảnh quan sông Hồng.

Đọc thêm: Kiến trúc sư Trung Mai: Mỗi thành phố cần một phác đồ trị liệu

Anh nhấn mạnh rằng một dự án nghệ thuật công cộng cần bắt đầu từ việc nghiên cứu địa điểm và cộng đồng. Trong thực tế thực hiện các dự án, anh bắt đầu công việc nghiên cứu như thế nào? Làm sao để nhận được sự ủng hộ từ cộng đồng đó?

Dự án nghệ thuật công cộng có chút khác biệt so với dự án nghệ thuật cộng đồng, dù đôi khi cũng có thể tích hợp hai trong một. Nhưng cũng không phải tất cả các dự án tôi làm đều có yếu tố của cộng đồng tham gia, mà chỉ là một yếu tố tham chiếu trong yêu cầu về tính chất tương tác với ngữ cảnh và ký ức của nơi chốn cũng như ký ức cộng đồng.

Tiêu biểu như dự án nghệ thuật công cộng Phúc Tân. Khi bắt đầu, nó mang tinh thần của một dự án nghệ thuật công cộng giống như dự án trước đó tại Phùng Hưng, nhưng trong quá trình tiến hành đã tích hợp thêm nhiều yếu tố của một dự án cộng đồng khi mời trực tiếp người dân, hội phụ nữ và bà con tổ dân phố cùng tham gia vào quá trình hình thành một số tác phẩm tiêu biểu. Ví dụ như tác phẩm Thuyền của họa sĩ Vũ Xuân Đông, tác phẩm Emoji của Hoài Giang, tác phẩm Bức tường danh vọng của nhà nghiên cứu - họa sĩ Trần Hậu Yên Thế, hay tác phẩm Con rồng Long Biên của nhà thiết kế Diego Chula.

Đặc biệt, tôi đã nhiều lần tổ chức các show diễn thời trang tại chỗ với sự tham dự của những người mẫu địa phương. Dự án này cũng là một ví dụ tiêu biểu trong việc chuyển hóa và cải tạo môi trường trước và sau dự án, tạo tiền đề để các dự án cộng đồng sau đó như Think Playground tiếp tục triển khai.

Qua các dự án như Phúc Tân hay Phùng Hưng, anh nhận thấy thái độ của người dân đối với nghệ thuật công cộng như thế nào? Họ có nhận ra lợi ích từ những dự án nghệ thuật nơi họ sống không?

Những dự án này dù đã diễn ra từ 5 đến 10 năm trước nhưng đã mang lại nhiều lợi ích cho chính cộng đồng người dân sống ở khu vực đó, từ môi trường sống tới khả năng nâng cao sinh kế. Có thể nói ví dụ như dự án nghệ thuật công cộng trên phố Phùng Hưng, sau nhiều năm nó vẫn trở thành một điểm đến không thể bỏ qua của các đoàn du lịch trong nước và quốc tế khi đến thăm khu vực Phố Cổ Hà Nội. 

Những dự án này cũng có tác động phần nào tới nhận thức của người dân về chính môi trường và không gian sống của họ. Đó là lợi ích về mặt cuộc sống, còn về mặt nghệ thuật thì sẽ tùy thuộc vào nhận thức của từng người. Nhưng những tác phẩm với nội dung và hình thức cũng như chất liệu đều liên quan trực tiếp tới câu chuyện của cộng đồng cư dân gắn bó với không gian đó suốt nhiều thế hệ cũng mang lại nhiều cảm xúc cho người dân địa phương.

Nếu được đề xuất một chính sách nhằm thúc đẩy nghệ thuật công cộng ở Việt Nam trong mười năm tới, anh sẽ ưu tiên điều gì trước tiên: xây dựng cơ chế cho nghệ sĩ, phát triển giáo dục công chúng hay tạo điều kiện để cộng đồng trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo?

Tôi nghĩ cần phát triển đồng bộ cả việc xây dựng cơ chế cho nghệ sĩ, song song với việc phát triển giáo dục công chúng cũng như thúc đẩy hơn nữa những dự án nghệ thuật có yếu tố cộng đồng địa phương cùng tham gia vào quá trình sáng tạo. Tiếp theo là hướng tới việc tạo một hành lang pháp lý để có được nguồn lực đầu tư và phát triển thông qua việc điều tiết công cụ thuế, để những dự án mang tính chất phát triển cộng đồng và dự án nghệ thuật công cộng sẽ được khấu trừ vào thuế cho các tổ chức hay cá nhân tài trợ. 

Cảm ơn anh về cuộc trò chuyện.

ĐỌC NGAY

Art Talk by Masterise Group: Đối thoại cùng nghệ thuật, kiến tạo cảm hứng

MÉMO và ước vọng “lối sống mới” của một người cha

Kiến trúc sư Vương Phan Liên Trang: Kiến tạo tương lai đô thị