Trong bối cảnh hiện đại, hình thái của bảo tàng được mở rộng hơn với sự xuất hiện của nhiều bảo tàng phi công lập, những phòng trưng bày cá nhân hay bảo tàng tư nhân. Những loại hình bảo tàng này và những nhà sưu tập cá nhân ngày càng thể hiện rõ vị thế bằng việc đóng góp rất nhiều vào cấu trúc đô thị và góp phần bảo hộ nghệ thuật
Xuyên suốt lịch sử phát triển văn minh của nhân loại, bảo tàng đã chứng minh được vai trò và tầm quan trọng trong vai trò địa điểm văn hóa. Không chỉ có chức năng lưu trữ thông tin, bảo tàng còn phản ánh trình độ phát triển xã hội, mở ra không gian giáo dục, giải trí ở mức độ cao.
Thông qua hoạt động lưu trữ, triển lãm và các hoạt động góp phần vào việc “tạo nên bộ mặt thành phố” và làm hiển hiện những diễn ngôn, những gương mặt ít được chú ý và những giọng nói chưa được biết đến trong thế giới nghệ thuật. Thông qua các bộ sưu tập, bảo tàng trở thành không gian công cộng giúp đảm bảo tính công bằng, đa dạng và giúp quảng bá hiệu quả người nghệ sĩ đến công chúng.
Ở Việt Nam, nhiều bảo tàng tư nhân với chủ đề phong phú như gốm sứ, nghệ thuật, văn hóa và thời trang đang ngày càng thu hút sự quan tâm của người yêu nghệ thuật. Hầu hết các bảo tàng này đều xuất phát từ những bộ sưu tập cá nhân, không đặt nặng lợi nhuận mà tập trung vào việc lưu giữ ký ức lịch sử, tôn vinh văn hóa và nghệ thuật cá nhân, đặc biệt là lưu trữ những cứ liệu, di sản văn hóa nghệ thuật quan trọng mà các bảo tàng công lập chưa thể bao quát hết được. Dù là bảo tàng tư nhân, nhiều nơi vẫn có quy mô lớn và trưng bày nhiều hiện vật giá trị, sánh ngang với các bảo tàng công lập. Những ví dụ tiêu biểu như Bảo tàng Y học cổ truyền ở TP Hồ Chí Minh hay Phòng trưng bày văn hóa người Hoa ở Sài Gòn - Chợ Lớn là minh chứng cho nỗ lực của cá nhân trong việc bảo tồn và tôn vinh di sản.
Tuy nhiên, việc duy trì bảo tàng tư nhân đòi hỏi quyết tâm lớn, nhất là trong bối cảnh kinh tế khó khăn hiện nay. Các nhà sưu tập tư nhân đã phải dành nhiều công sức và tài chính để thu thập, bảo tồn những tư liệu này, tạo nên những bộ sưu tập đồ sộ và quý hiếm cho công chúng chiêm ngưỡng. Bằng những cách thức sáng tạo, như ứng dụng công nghệ số hay trình diễn thị giác, các bảo tàng tư nhân đã và đang thu hút đông đảo khách tham quan và góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam.
Trong khuôn khổ bài viết, Tatler Việt Nam thân mời bạn đọc khám phá 4 bảo tàng nghệ thuật và văn hóa tư nhân đáng chú ý tại Sài Gòn.
Nhà sưu tập Nguyễn Thiều Quang và Bảo tàng Nghệ thuật Quang San
Tuy là Chủ tịch HĐQT của nhiều doanh nghiệp tầm cỡ nhưng ông Nguyễn Thiều Quang vẫn âm thầm trong gần nửa đời mình để say mê sưu tập tranh của các danh họa Việt Nam.
Là con trai của nhà văn Xuân Thiều, từ bé, ông đã được tiếp xúc với thi ca và hội họa. Lớn lên trong bầu không khí nghệ thuật thời cách mạng, ông luôn giữ ngọn lửa ấy sôi sục trong lòng dẫu sau này rẽ nhánh sang con đường kinh doanh. Khi đã ổn định kinh tế, đam mê năm nào với hội họa, đặc biệt là hội họa thời kỳ Pháp thuộc và kháng chiến chống Mỹ, bỗng trở thành động lực giúp ông tìm tòi và cất công suốt hơn 20 năm để lùng sục từ Nam ra Bắc, rong ruổi khắp các sàn đấu giá quốc tế để tìm mua những tuyệt phẩm báu vật quốc gia. Theo chia sẻ, bộ sưu tập cá nhân của gia đình ông Nguyễn Thiều Quang đang lưu giữ 1.300 bức tranh quý, trong đó nhiều bức có trị giá lên đến hàng triệu USD được mua lại từ sàn đấu giá Singapore và Hồng Kông.
Tâm huyết của ông không chỉ nằm ở việc sở hữu các tác phẩm nghệ thuật mà còn là mong muốn chia sẻ chúng đến công chúng nhằm tôn vinh và bảo tồn di sản nghệ thuật của đất nước. Vì thế, ông đã cùng vợ mình, bà Phùng Minh Nguyệt, thành lập bảo tàng Quang San vào năm 2023.
Bảo tàng Quang San là một trong những bảo tàng nghệ thuật tư nhân có quy mô lớn nhất tại TP. Hồ Chí Minh tọa lạc tại Thảo Điền, với tổng diện tích trên 2.000 mét vuông cùng lối kiến trúc ba tầng hiện đại. Không đơn thuần là thiết chế văn hóa tư nhân, Bảo tàng Quang San là cách ông Nguyễn Thiều Quang tri ân đấng sinh thành. Tên gọi Quang San được ông ghép từ tên mình và tên người mẹ tảo tần. Trong khuôn viên bảo tàng, ông trưng bày bức tượng điêu khắc chân dung nhà văn Xuân Thiều một cách trang trọng trên lối vào.
Nói về điểm độc đáo của Bảo tàng Quang San, ngoài khả năng trưng bày đến 300 bức, các tác phẩm ở đây được treo theo chủ đề và theo bộ sưu tập. Ngoài ra, tranh được bố trí xen kẽ và so le để khách tham quan có thể quan sát bao quát, hoặc so sánh giữa các tranh với nhau.
Đi sâu vào bộ sưu tập, tầng 1 của bảo tàng tập trung vào các tác phẩm của những thầy cô và lứa sinh viên đầu tiên của Trường Mỹ thuật Đông Dương cũng như các họa sĩ thời kỳ kháng chiến chống Pháp và Mỹ với những cái tên nổi bật như như Joseph Marie Inguimberty, Evariste Jonchere, Alix Aymé bộ tứ Trí - Cẩn - Vân - Lân (Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân), bộ tứ Thứ - Phổ - Lựu - Đàm (Mai Trung Thứ, Lê Phổ, Lê Thị Lựu, Vũ Cao Đàm), Nghiêm - Liên - Sáng - Phái (Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái). Tầng 2 có không gian rộng hơn, dành để trưng bày các tác phẩm của nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam sau năm Đổi mới năm 1975 cho đến nay với những tên tuổi lớn như Dương Đình San, Bửu Chỉ, Nguyễn Thanh Bình, Đào Hải Phong.
Có thể nói, Bảo tàng Quang San không chỉ là nơi lưu giữ quan trọng các tác phẩm nghệ thuật quý giá, mà còn là không gian tổ chức nhiều hoạt động nghệ thuật, sự kiện văn hóa, nhằm kết nối và thu hút giới nghệ sĩ và công chúng yêu nghệ thuật tham gia. Nơi đây đã trở thành điểm đến quan trọng trong hành trình khám phá nghệ thuật của người dân và du khách khi đến Sài Gòn.
Nhà sưu tập Trương Văn Thuần và Bình Minh Art Gallery

Above Phòng tranh Bình Minh Art Gallery (Ảnh: Bình Minh Art Gallery)
Không nhất thiết phải sống trong bầu khí nghệ thuật mới hình thành nên đam mê nghệ thuật. Điều này đúng với trường hợp của Đại tá, luật sư kiêm nhà sưu tập Trương Văn Thuần với Phòng tranh Bình Minh Art Gallery.
Mối lương duyên giữa ông Trương Văn Thuận và hội họa khởi phát từ câu chuyện tình cờ gần 30 năm trước. Khoảng năm 1991, ông tình cờ gặp gỡ và giúp đỡ một họa sĩ cũng là một nhà sưu tầm có tiếng vượt qua khó khăn lúc bấy giờ và chính người bạn mới này đã đưa ông đến với nghệ thuật. Sự tò mò ban đầu dần trở thành một niềm say mê, ông bắt đầu tầm sư học đạo những nghệ nhân, họa sĩ thực thụ để thu nạp kiến thức hội họa và thưởng thức tranh.
Xem thêm: Khám phá nghệ thuật trình diễn: Không gian tự do cho trí tưởng tượng

Above Phòng tranh Bình Minh Art GalleryPhòng tranh Bình Minh Art Gallery (Ảnh: Bình Minh Art Gallery)
Nhờ sự tận tụy và chân thành với tình yêu hội họa, ông được nhiều họa sĩ yêu mến và tin tưởng và giao phó tác phẩm để trưng bày. Ngôi nhà nhỏ trên đường Nguyễn Thiện Thuật, Quận 3 dần chật ních tranh vẽ. Có những bức tranh quý và bản phác thảo của các danh họa tốt nghiệp trường Mỹ thuật Đông Dương; có những bức phác thảo chân dung của các họa sĩ thân quen vẽ tặng ông Thuận và gia đình. Cứ như thế, tình cảm nghệ sĩ và tình yêu nghệ thuật đong đầy với thành bộ sưu tập gồm hơn 200 tranh sơn mài và sơn dầu, tượng của trên 80 họa sĩ và nhà điêu khắc. Từng đó chân tình chính là động lực để ông Trương Văn Thuận nghiêm túc nghĩ đến chuyện lập bảo tàng cá nhân để anh em nghệ sĩ và nhà sưu tập có sân chơi giao lưu, trao đổi và mua bán tác phẩm. Bình Minh Art Gallery ra đời chính là để thỏa mãn nhu cầu đó.
Phòng tranh nằm trong một ngôi nhà nhỏ hai tầng có kiến trúc tân cổ điển tọa lạc tại số 29 Ngô Thời Nhiệm là điểm đến quen thuộc của giới yêu tranh, thưởng tranh và chơi tranh. Điểm thú vị của Bình Minh Art Gallery là sự đa dạng trường phái và chủ đề, từ lãng mạn, biểu hiện, hiện thực, cho đến trừu tượng, lập thể. Nhằm tạo cảm giác thoải mái cho người xem tranh, không gian của Bình Minh Art Gallery được tính toán kỹ lưỡng để phân bổ không gian và ánh sáng hợp lý. Ở tầng 1 là nơi đón khách, phòng tranh bày một bộ salon để đón tiếp và ngắm nhìn những bức tranh khổ lớn và các tác phẩm điêu khắc của các danh họa thời Đông Dương và Gia Định. Lên đến tầng 2 là không gian của các bức tranh khổ nhỏ và các tác phẩm đương đại.
Đạo diễn Xuân Phượng và Lotus Gallery

Above Đạo diễn Xuân Phượng và Lotus Gallery
Đạo diễn Xuân Phượng, một nhân vật nổi bật trong nền nghệ thuật và văn hóa Việt Nam, đã có một hành trình đáng kinh ngạc từ nghề báo chí đến trở thành một nhà sưu tập và bảo trợ nghệ thuật nổi tiếng. Bắt đầu sự nghiệp của mình trong vai trò phóng viên chiến trường trong chiến tranh Việt Nam, bà Xuân Phượng đã ghi lại những câu chuyện đầy xúc cảm và sự kiện lịch sử quan trọng. Tuy nhiên, Sau 60 năm cống hiến cho cách mạng và con chữ, bà đột ngột rẽ nhánh sang bảo trợ nghệ thuật với vốn kiến thức gần như bằng không, duy mỗi lòng thương mến và kính trọng dành cho các nghệ sĩ sống cơ cực vì tiếng nói nghệ thuật của họ không được lắng nghe.
Chứng kiến tất cả những cảnh khổ sở một họa sĩ phải đối mặt và những hiểu lầm của bạn bè quốc tế lúc bấy giờ về nghệ thuật nước nước nhà, bà quyết định mở phòng tranh như một cách cách bảo vệ, bảo trợ và đưa họ đến với công chúng vào năm 1991.
Mở gallery là một quyết định táo bạo, nhưng còn khốc liệt hơn khi bà phải đối đầu với nhiều thử thách vì lựa chọn con đường chẳng mấy ai đi. Thay vì chọn con đường “dễ thở” như trưng bày tranh của các danh họa lớn như Bùi Xuân Phái, Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Sáng lúc bấy giờ, bà chỉ chọn treo tranh của các họa sĩ tiềm năng nhưng không được chú ý.

Above Đạo diễn Xuân Phượng và Lotus Gallery
Là một tay ngang với kinh nghiệm nghệ thuật bằng không, đạo diễn Xuân Phượng khởi đầu triển lãm đầu tiên với vỏn vẹn 2.000 USD tích cóp từ những năm hoạt động cách mạng và làm báo ở nước ngoài để mua 72 bức tranh của họa sĩ Trương Đình Hào lúc bấy giờ vẫn chưa ai biết. May mắn thay, cái “liều” và sự trực giác nghệ thuật của bà đã giúp Lotus Gallery dẫn lối cho nhiều nghệ sĩ triển vọng thành tài và đổi đời.
Đến nay, phòng tranh Lotus Gallery đã có cho mình hơn 4.000 tác phẩm trưng bày với đủ thể loại từ hội họa giá vẽ, nhiếp ảnh tới sắp đặt của hàng loạt nghệ sĩ lớn nhỏ Việt Nam. Từ một phòng tranh giản đơn, Lotus Gallery giờ đây là một địa điểm bảo trợ cho sự đa dạng, sáng tạo và không thiên vị trong nghệ thuật, cởi mở với những đề tài và phương pháp thực hành, nhất là đối với nghệ sĩ trẻ.
Nhà sưu tập Đức Minh và Duc Minh Art Gallery - Private Museum
Above Nhà sưu tập Đức Minh và Duc Minh Art Gallery - Private Museum (Ảnh: Minh Art Gallery - Private Museum)
Nhà sưu tập Đức Minh, tên thật là Bùi Đình Thản (1920-1983), là một trong những thế hệ nhà sưu tập đầu tiên ở Việt Nam, nổi danh với nhiều đóng góp quan trọng đối với lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Xuất thân từ một gia đình tư sản giàu có ở Hà Nội, ông đã bắt đầu sự nghiệp sưu tập tranh của mình từ những năm 1930. Với niềm đam mê mãnh liệt dành cho hội họa và sự am hiểu sâu sắc về nghệ thuật, ông đã tích lũy một bộ sưu tập hơn 2.000 tác phẩm từ các họa sĩ danh tiếng thời bấy giờ như Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái, và nhiều nghệ sĩ khác.
Sau khi ông qua đời, con trai ông, Bùi Quốc Chí, đã tiếp tục sự nghiệp sưu tập và thành lập Bảo tàng tư nhân Đức Minh tại Sài Gòn. Bảo tàng này hiện đang lưu giữ khoảng 500 tác phẩm quý giá, trong đó bao gồm các kiệt tác hội họa từ thời kỳ hiện đại đến đương đại. Những bức tranh nổi tiếng như “Thiếu nữ bên hoa huệ” của Tô Ngọc Vân hay “Em Thúy” của Trần Văn Cẩn, “Chợ hoa Hà Nội” của Victor Tardieu,... đều nằm trong bộ sưu tập này. Bên cạnh đó, bảo tàng còn trưng bày tác phẩm của nhiều họa sĩ hiện đại như Đinh Cường, Nguyễn Trung, Nguyễn Quang Em, Thái Tuấn?
Không gian trưng bày của bảo tàng Đức Minh được thiết kế tinh tế, tạo nên môi trường thân mật và tôn vinh nghệ thuật. Các tác phẩm được bố trí theo từng không gian khác nhau trong tòa nhà, cho phép khách tham quan thưởng thức trọn vẹn vẻ đẹp của từng bức tranh.
Bảo tàng Đức Minh là địa điểm độc đáo bởi tính chất riêng tư và không dễ dàng tiếp cận đối với công chúng nếu không có sự giới thiệu từ người trong giới. Dẫu vậy, đây vẫn luôn là nơi gặp gỡ của giới yêu nghệ thuật, là địa điểm tổ chức các buổi chuyên đề về tranh, phê bình nghệ thuật chuyên sâu.



