Tết-Ta: Nghệ thuật cân bằng âm dương trong mâm cơm năm mới

Tại Việt Nam, mâm cơm Tết với bánh chưng, bánh tét mang hình vuông và tròn tượng trưng cho đất trời, thể hiện sự trọn vẹn trong triết lý sống, hay các món truyền thông như thịt đông (ở miền Bắc) và thịt kho hột vịt (ở miền Nam) đều là những món ăn gắn liền với nếp sống, sinh hoạt của từng vùng miền. 

Hay trong mâm cơm osechi của người Nhật, mâm cơm Tết nổi tiếng với mỗi món ăn đều mang một lời chúc ý nghĩa: trứng cá trích tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở hay đậu đen là biểu tượng cho sức khỏe. Đây không chỉ là dịp gia đình tụ họp mà còn là cách gợi nhắc về cội nguồn. Trong khi đó, mâm cơm Tết Malaysia là sự giao thoa của nhiều nền văn hóa, thể hiện sự đa dạng và hòa hợp, đồng thời là thời điểm gia đình và bạn bè cùng chia sẻ niềm vui.

Thể hiện tín ngưỡng

Không chỉ là nơi gắn kết gia đình, mâm cơm Tết còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc với những người dân ở châu Á. Đó là cách để họ bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, cầu mong sự che chở và phúc lành trong năm mới. 

Tại Hàn Quốc, lễ cúng tổ tiên (Charye) trong dịp Tết Seollal là nghi thức quan trọng, với mâm cơm bao gồm các món như tteokguk (súp bánh gạo) và thịt bò hầm. Đây là cách người Hàn bày tỏ lòng biết ơn với cội nguồn, đồng thời cầu mong tổ tiên phù hộ cho gia đình trong năm mới. Tương tự, ở Ấn Độ, mâm cơm trong các dịp lễ như Diwali không chỉ mang hương vị đặc biệt mà còn là cách để dâng lên thần linh, cầu mong sự bảo vệ và thịnh vượng. Các món ăn truyền thống là sự kết hợp giữa tín ngưỡng và văn hóa, phản ánh niềm tin sâu sắc của người dân vào sự cân bằng và hài hòa.

Mong ước đầu năm

Mâm cơm Tết cũng là nơi gửi gắm những lời chúc tốt đẹp cho năm mới, từ sự may mắn đến tài lộc và sức khỏe. Trong dịp Tết Nguyên Đán tại Trung Quốc, mâm cơm của người Trung Quốc không thể thiếu các món ăn mang ý nghĩa may mắn, tài lộc như cá (tượng trưng cho sự dư dả), bánh bao (tượng trưng cho sự viên mãn). 

Trong khi đó ở Thái Lan, mâm cơm Tết Songkran bao gồm các món ăn từ hải sản, thịt gà và các món tráng miệng ngọt ngào, mang ý nghĩa cầu mong may mắn, tài lộc và sức khỏe cho các thành viên trong gia đình. Còn người Indonesia sẽ thể hiện tinh thần mong cầu sự đoàn kết và thịnh vượng qua những món ăn trong mâm cơm không chỉ trong ngày Tết, mà còn trong nhiều dịp lễ hội lớn.

Đọc thêm: Ẩm thực Quảng Đông sống động giữa lòng Sài Gòn

Đầu bếp, nhà văn và biên tập viên ẩm thực người Mỹ từng nhận xét về ẩm thực châu Á: “Asian food is about balance; it’s about the sweet and the salty, the spicy and the sour”. (Tạm dịch: “Ẩm thực châu Á là câu chuyện của sự cân bằng, nơi vị ngọt hòa quyện cùng vị mặn, cay đậm kết hợp với chua thanh”.) Nhắc đến văn hóa ẩm thực Trung Hoa và một số quốc gia châu Á như Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan..., không thể không đề cập đến một yếu tố quan trọng chi phối mọi khía cạnh đời sống, bao gồm cả ẩm thực: nguyên lý âm dương.

Theo triết lý Đông phương, âm và dương đại diện cho hai lực đối lập nhưng bổ sung lẫn nhau, tạo nên sự hài hòa trong vạn vật. Âm dương hiện diện khắp nơi trong đời sống, từ mặt trăng và mặt trời, nước và lửa, cho đến ngày và đêm. Từ ngàn xưa, người phương Đông đã nhận ra rằng chỉ khi đạt được sự cân bằng giữa hai yếu tố này, con người mới có thể hòa hợp với tự nhiên, duy trì sức khỏe và hướng đến sự phát triển bền vững. Đây là điểm khác biệt rõ nét so với quan niệm phương Tây về thiện và ác – hai thế lực đối lập và loại trừ lẫn nhau. Chính sự cân bằng âm dương đã tạo nên vẻ đẹp độc đáo trong nghệ thuật phương Đông, nơi không có ranh giới tuyệt đối giữa trắng và đen, mà chỉ có sự dung hòa để đạt đến đỉnh cao của sự tinh tế.

Theo thuyết âm dương của người xưa, không có gì hoàn toàn thuộc về âm hay dương, chỉ là yếu tố này chiếm ưu thế hơn yếu tố kia ở một thời điểm nhất định. Âm đại diện cho sự mềm mại, mát lành, được biểu trưng bởi phần “tối”, trong khi dương tượng trưng cho sự mạnh mẽ, ấm áp và sáng sủa. Âm dương ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh trong ẩm thực, và trong bài viết này, Tatler sẽ tập trung vào ba yếu tố chính: nguyên liệu thực phẩm, phương pháp chế biến và sự thay đổi theo mùa.

Nguyên liệu thực phẩm:

Thực phẩm mang tính âm (Yin) thường có vị đắng, chua hoặc mặn, chứa nhiều độ ẩm, và mang màu sắc mát như xanh lá, tím. Một số ví dụ tiêu biểu là cá, dưa leo, rau xanh, đậu phụ, cỏ chanh, và nước tương. Ngược lại, thực phẩm mang tính dương (Yang) thường khô, có vị ngọt, cay hoặc nồng, thường mọc gần mặt đất, và mang sắc ấm như đỏ, vàng, cam, hoặc nâu. Các nguyên liệu như thịt, khoai tây, đu đủ, ớt, gừng và riềng là những đại diện tiêu biểu.

Phương pháp chế biến:

Các phương pháp nấu ăn cũng mang thuộc tính âm dương. Chiên xào, nướng, quay và áp chảo được xem là “dương”, trong khi hấp và luộc lại thuộc về “âm”.

Ẩm thực theo mùa:

Khái niệm ăn theo mùa được nhiều chuyên gia ẩm thực và dinh dưỡng ủng hộ. Thực phẩm sinh trưởng vào đúng mùa không chỉ mang lại hương vị ngon nhất mà còn chứa dưỡng chất phù hợp nhất với cơ thể con người. Vào mùa hè nóng bức, thực phẩm tính âm giúp cơ thể giải nhiệt, trong khi mùa đông lạnh giá, các món ăn tính dương lại giúp giữ ấm. Khi cơ thể bị cảm lạnh – một trạng thái dư thừa âm – nên ăn nhiều thực phẩm dương để cân bằng. Ngược lại, cơ thể quá nóng dễ gây khô môi hoặc nổi mụn, và lúc này thực phẩm tính âm sẽ là giải pháp hiệu quả.

Trong ẩm thực châu Á, sự cân bằng được thể hiện qua cách kết hợp nguyên liệu, kết cấu và hương vị. Ví dụ, các món thịt thường được ăn kèm với rau xanh, súp và nước dùng thường được trang trí bằng hành lá hoặc rau thơm, còn các món cay nồng thường đi cùng các loại rau mát để làm dịu vị giác.

Ngoài ra, trong mâm cơm ngày Tết bên cạnh âm dương, một số yếu tố khác cũng được chú trọng như màu sắc, hình dạng, số lượng món ăn hoặc vị trí sắp xếp. Theo đó, đỏ và vàng là hai màu được chú trọng để xuất hiện trong mâm cơm vì tượng trưng cho may mắn, tài lộc như xôi gấc, gà luộc, đồng thời giúp cân bằng năng lượng, kích thích cảm giác ăn uống. Hình dáng có thể thấy rõ ràng nhất trong dáng vuông của bánh chưng và tròn của khoanh giò, thể hiện sự hòa hợp giữa trời và đất và với con người. Số lượng món ăn bày trên mâm cỗ cũng mang nhiều ý nghĩa gửi gắm, như mâm ngũ quả đại diện cho ngũ hành kim mộc thủy hỏa thổ hoặc ước mong phúc lộc thọ khang ninh; trên bàn tiệc thường hay bày 6 bát 6 đĩa hoặc 8 bát 8 đĩa tượng trưng cho phát lộc, phát tài hay 9 món tượng trưng cho sự trường thọ. 

Có câu nói rằng: “Ăn uống không chỉ để lấp đầy dạ dày, mà còn là cách để nuôi dưỡng và chăm sóc sức khỏe”. Điều này hoàn toàn khả thi khi nguyên lý âm dương được hiểu đúng và vận dụng tinh tế trong mâm cơm ngày Tết.

Có thể bạn chưa biết: Đất nước lửa khí trong ẩm thực từ Đông sang Tây và cảm hứng sáng tạo

Trong nhịp sống hiện đại, không chỉ mâm cơm mà mọi yếu tố khác trong đời sống con người cũng bị chi phối bởi âm dương - một biểu tượng của sự cân bằng.

Tết này, giữa khoảnh khắc giao thoa linh thiêng của đất trời, hãy chậm rãi thưởng thức bát cơm trắng dẻo thơm, tô canh nóng thanh ngọt hay chén trà đầu năm tinh tế. Đó không chỉ là sự tận hưởng vị ngon mà còn là giây phút để cảm nhận sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, để trân trọng từng phút giây đoàn tụ quý giá bên những người thân yêu. Như khuyết danh của người xưa từng nhắn nhủ: “Ăn uống là việc hàng ngày, nhưng ăn sao cho tinh tế mới là nghệ thuật”.

ĐỌC THÊM:

Tết-Ta 2025: Thông điệp tử vi năm Ất Tỵ dành cho 12 con giáp

Tết-Ta 2025: Khám phá nguồn cung collagen tinh túy từ ẩm thực mùa xuân

Tết-Ta 2025: Khi hương trà Omakase thì thầm những câu chuyện văn hóa và triết lý sống