Đôi đũa và câu chuyện gánh vác ngàn năm Á Đông trên bàn ăn

Đũa Trung Quốc (kuàizi) thường dài khoảng 25 centimet, tượng trưng cho sự hào phóng và tính cộng đồng trong ẩm thực Trung Hoa. Đầu vuông của chúng thon dần thành đầu tù, lý tưởng cho các món ăn chung và chiếc bàn xoay đầy ắp thức ăn. Chất liệu đa dạng theo vùng và tầng lớp: tre cho sử dụng hàng ngày, gỗ sơn mài hoặc ngà voi cho bàn ăn hoàng tộc.

Nghi thức dùng đũa cũng phức tạp như nghệ thuật thư pháp. Tuyệt đối không được xiên thức ăn, không gõ đũa vào bát và không bao giờ cắm đũa thẳng đứng trong bát cơm - vì nó giống hành động cắm hương trong đám tang. Ngay cả từ kuàizi cũng có âm thanh gần giống với “mau có con”, đó là lý do tại sao các cặp vợ chồng mới cưới thường được tặng đũa như một lời chúc phúc cho sự sinh sôi nảy nở.

Nếu đũa Trung Quốc thể hiện sự phong phú, thì đũa Nhật Bản lại thể hiện sự chính xác. Ngắn hơn và có đầu nhọn hơn, hashi phản ánh thẩm mỹ tối giản và sự tôn trọng đối với nguyên liệu của Nhật Bản. Chúng được thiết kế để gắp những lát sashimi mỏng hoặc một hạt cơm mà không làm nát. Nhật Bản - đất nước luôn đề cao hình thức và công năng - đã cho thấy nghi thức ăn uống có thể phát triển từ sự tinh xảo trong kỹ thuật.

Đũa Nhật có rất nhiều biến thể theo vùng miền và nghi lễ: saibashi (đũa dài) được dùng để chiên rán, trong khi rakka-bashi (đũa dùng một lần) thường thấy trong các cửa hàng tiện lợi. Trong bữa ăn kaiseki, mỗi món ăn có thể đi kèm một đôi đũa khác nhau, phù hợp với chủ đề của mùa.

Nghi thức này còn mở rộng sang cả việc cất giữ: các gia đình Nhật Bản thượng lưu thường cất giữ đũa của từng thành viên trong những chiếc hộp riêng như vật gia truyền. Bản thân từ hashi  có nghĩa là “cầu nối”- giữa con người, giữa thế giới, giữa đời thường và thiêng liêng.

Đũa Hàn Quốc (jeotgarak) là loại đặc biệt nhất. Chúng dẹt, ngắn và làm bằng kim loại. Nguồn gốc của chúng là sự kết hợp giữa tính thực tiễn và chính trị. Trong thời kỳ Vương quốc Baekje (18 TCN–660 SCN), hoàng gia bắt đầu sử dụng đũa bạc để phát hiện chất độc. Theo thời gian, kim loại trở nên gắn liền với uy tín. Khi phương pháp sản xuất được cải thiện, đũa thép không gỉ theo đó cũng dần trở nên phổ biến.

Ngày nay, sự kết hợp giữa đũa kim loại và thìa là nét độc đáo của Hàn Quốc và đã trở thành biểu tượng của bữa ăn bình đẳng. Chiếc thìa không phải là công cụ phụ trợ mà là đối tác, phản ánh một nền ẩm thực kết hợp cả jjigae (món canh) và banchan (món ăn kèm). Việc cầm đũa kim loại, vốn nổi tiếng là trơn trượt, gần như lại trở thành bài tập rèn luyện sự khéo léo mang tính quốc gia, đồng thời thể hiện sự tinh tế của bản sắc văn hóa.

Đọc thêm: Khám phá những tín ngưỡng ẩm thực độc đáo tại 6 quốc gia châu Á

Đũa Việt Nam nằm đâu đó giữa phong cách Trung Hoa và Nhật Bản. Chúng dài hơn đũa Nhật nhưng cũng thon hơn đũa Trung Quốc. Theo truyền thống, đũa được làm bằng tre hoặc gỗ sơn mài, phản ánh sự ảnh hưởng của ẩm thực Việt Nam với địa hình ruộng lúa và đồng bằng châu thổ trù phú.

Thậm chí đũa còn biểu trưng cho nhiều thứ khác. Cha mẹ thường tặng con đôi đũa đầu tiên trong dịp Tết Nguyên Đán như một cử chỉ thể hiện sự độc lập, trưởng thành. Và trong một số nghi lễ, việc đưa một đôi đũa không cân xứng tượng trưng cho sự mất cân bằng, một điềm gở cần tránh.

Đũa chưa bao giờ là vật dụng bản địa của Thái Lan. Chính Sheldon Cooper trongThe Big Bang Theory đã giải thích điều này khi ông từ chối dùng đũa để ăn đồ Thái. Đũa đến Thái Lan thông qua làn sóng di cư của người Hoa vào thế kỷ 19 và chủ yếu được dùng cho các món mì. Bàn ăn của người Thái thường dùng nĩa và thìa, một di sản từ thời thuộc địa đã hòa quyện duyên dáng với phong tục Trung Hoa. Ngược lại, ở Philippines hoặc Indonesia, đũa ít phổ biến hơn, chủ yếu xuất hiện ở các khu định cư của người Hoa hoặc các quán ăn đa văn hóa.

Sự thích nghi có chọn lọc này nói lên nhiều điều về sự đa dạng ẩm thực của Đông Nam Á: một khu vực mà các nền văn hóa tiếp thu, kết hợp  và bản địa hóa các công cụ cũng như nguyên liệu ẩm thực.

Khắp châu Á, đũa còn là biểu tượng của may mắn, tình yêu và dòng dõi. Trong đám cưới, chúng tượng trưng cho sự hòa hợp giữa hai người; trong đám tang, chúng trở thành vật lưu niệm. Trong văn hóa đại chúng hiện đại, chúng đã trở thành biểu tượng của “ẩm thực châu Á” - đôi khi được giản lược, nhưng vẫn mang trong mình vẻ duyên dáng.

Chúng thậm chí còn có thành ngữ riêng: ở Nhật Bản, waribashi no onna (người phụ nữ đũa dùng một lần) mô tả người dễ dàng bị bỏ rơi; ở Hàn Quốc, “chopstick couple” có nghĩa là hai người hợp nhau một cách hoàn hảo.

Ngày nay, đũa đã vượt qua các châu lục và trở thành vật dụng trong thiết kế. Không hiếm thấy những đôi đũa sợi carbon dành cho khách du lịch hay những phiên bản mạ vàng cho các nhà hàng Michelin. Tuy nhiên, triết lý cốt lõi của chúng vẫn được giữ nguyên: ăn uống phải có chủ đích, mang tính xúc giác và cộng đồng.

Cầm một đôi đũa là cầm giữ cả lịch sử của sự di cư, các nghi thức và sự khéo léo. Chúng là công cụ nhỏ nhất với tầm ảnh hưởng xa nhất, định hình phong tục ăn uống của cả châu Á, và có lẽ, cả lối suy nghĩ của con người nơi đây.

ĐỌC NGAY

Omakase trên đảo Ngọc: Sự tĩnh lặng xa hoa mang tên Oku và triết lý “kokoro” của Andy Huynh

Từ Kobe A5, Saffron đến Truffle: Cách nguyên liệu cá nhân hóa và trở thành ngôn ngữ tinh tế của địa vị xã hội

Women’s Day: Bếp trưởng Sam Trần và hành trình định nghĩa lại ẩm thực đương đại Việt bằng triết lý “âm dương”