Á Đông trên mặt số: Cuộc đối thoại của các nền văn minh

Điều thực sự tạo nên quyền lực Châu Á đến từ cách các nhà sưu tập nơi đây nhìn nhận chiếc đồng hồ. Với người Mỹ, đồng hồ là phong cách. Với người châu Âu, đồng hồ là biểu tượng kỹ nghệ. Nhưng với khách hàng Á Đông, chiếc đồng hồ còn là một vật tượng trưng cho con người: sở hữu một chiếc đồng hồ chạm hình Rồng cho năm Thìn không chỉ là một vật phẩm theo mùa, đó còn là lời chúc, là vật phẩm phong thuỷ, là lá bùa may mang tính tâm linh. Một mặt số Urushi không chỉ đẹp và có chiều sâu, mà còn thể hiện sự gắn kết với di sản Nhật Bản. Một mặt số tráng men cloisonné với cảnh phiên chợ nổi miền Tây lại gọi dậy ký ức văn hoá của cả một vững đất. Chính vì vậy, câu chuyện về bán hàng của những thương hiệu không thể chỉ tiếp cận bằng logic giá trị hay kỹ nghệ, mà phải tìm kiếm điểm chạm về văn hoá: Chopard kết hợp với các nhà phân phối địa phương để xây dựng phiên bản đặc biệt riêng cho từng nước, hay Hermès hợp tác với các nghệ nhân tráng men Châu Á để cùng diễn dịch lại điểm nhìn bản địa… Tất cả đưa đến một yêu cầu hoàn toàn mới và không kém thách thức: để chinh phục trái tim của Châu Á, thương hiệu phải hiểu ngôn ngữ biểu tượng, tinh thần ẩn giấu và cả triết học ẩn sau mỗi hình ảnh của vùng đất xa xôi này.

Cá nhân tôi nghĩ rằng khi những nghệ nhân người Thuỵ Sỹ lần đầu thấy kỹ thuật Urushi với sắc đen thăm thẳm hay nghệ thuật maki-e với những hạt vàng rắc như bụi sao trên mặt sơn mài, họ không chỉ thấy một chất liệu trang trí hay một cơ hội cho những thử nghiệm mới. Họ nhìn thấy cả một nền văn minh ẩn sau vật liệu: Urushi tôn vinh cái “nhẫn” khi lớp sơn phải khô trong bóng tối tịnh yên, còn maki-e đề cao “khoảnh khắc” khi hạt vàng rơi vào đúng vị trí như một vệt sáng hoàn hảo. Không lạ khi Chopard hay Jaquet Droz đã nhanh chóng đưa nghệ thuật này lên mặt số: còn gì tương đồng hơn với nghệ thuật của thời gian hơn những kỹ nghệ tôn vinh sự vô thường của dòng chảy?

Việc sử dụng nghệ thuật hoàn thiện hay hoạ tiết Á Đông không chỉ đơn giản là đáp ứng thị hiếu của một thị trường tiềm năng, mà còn là một cuộc đối thoại thực sự của các nền văn minh. Khi Vacheron Constantin chế tác các thiết kế Métiers d’Art Les Univers Infinis sử dụng hình học tessellation lấy cảm hứng Ả Rập và Đông Phương, điều họ theo đuổi là tôn vinh cách các nền văn minh cổ đại diễn giải nhịp điệu vũ trụ. Khi Blancpain ra mắt bộ Métiers d’Art Porcelaine, họ đã mời các nghệ nhân Trung Hoa truyền thống vẽ tay trên chất liệu sứ nung - một chất liệu có lịch sử hàng ngàn năm tuổi - để tái hiện sự “tinh khiết” trong văn hoá Á Đông vào cấu trúc thời gian của Phương Tây. Đó không phải là sự lai tạp, mà là sự tìm kiếm những điểm chạm để cùng tôn vinh một chủ thể: thời gian.

Đọc thêm: “Swiss Made”: Bí mật chế tác đằng sau uy tín bất diệt của đồng hồ Thụy Sĩ“

Không chỉ dừng lại ở việc tái hiện các biểu tượng quen thuộc trong văn hoá như long - lân - quy - phụng, các con giáp hay cảnh sơn thuỷ hữu tình trên các mặt số tráng men cloisonné để đặt những ý niệm ẩn sau tạo hình vào tạo tác thời gian, các nhà chế tác Thuỵ Sỹ đã có những cách tiếp cận rất tinh tế khi không rập khuôn theo một lối mòn cụ thể. Van Cleef & Arpels, vốn nổi tiếng với chất thơ và tinh thần mộng mị trong thiết kế, đã dành nhiều năm để tái hiện sự tĩnh tại trong tranh thuỷ mặc để tạo ra những mặt số như đang sống và thở với lớp men grisaille phác hoạ mái đình, cành tùng hay vầng trăng trong bộ sưu tập Poetic Complications trứ danh.

Trong khi đó, Cartier khai thác mạnh cảm hứng Ấn Độ và Đông Dương thập niên 1920 để đưa trở lại các hoạ tiết hình học, hoa văn Mughal và màu sắc trang trí đặc trưng của Á Đông thời thuộc địa. Khi bước chân lên mặt số đồng hồ, văn hoá Châu Á đã chuyển mình: không chỉ xuất hiện như một nguồn cảm hứng mà đã thực sự trở thành một chất liệu về triết học và văn hoá, giúp các nhà chế tác mở rộng biên giới về cách diễn giải thời gian. 

Cũng giống như ở mọi ngành công nghiệp sáng tạo khác, khi văn hoá Châu Á trở thành nguồn cảm hứng lớn của ngành xa xỉ, một câu hỏi cũng đồng thời trở nên nhức nhối: đâu là ranh giới giữa tôn vinh văn hoá và thương mại hoá nghệ thuật bản địa? Giới sưu tầm Châu Á không chỉ là những người giàu như trong “Crazy Rich Asian” (tạm dịch: “Con nhà siêu giàu châu Á”) mô tả - họ thực sự là những người am hiểu và nhạy cảm với việc những hình ảnh chứa đựng hàng ngàn năm triết lý của cha ông bị giản lược thành món đồ trang trí.

Việc gắn một con rồng vàng lên mặt số hay một phối màu lá cờ đơn giản không đủ để chạm đến trái tim người xem nếu nó thiếu đi linh hồn - thiếu đi sự hiểu biết về nguồn gốc biểu tượng và sự sâu sắc về văn hoá mà nó truyền tải: đó chính là ranh giới, và cũng là bài toán mà các thương hiệu lớn phải tìm cách giải quyết. Một trong những sai lầm phổ biến chính là cách tiếp cận mang đậm nét “exoticism” - kỳ lạ hoá văn hoá phương Đông. Cách tiếp cận này thuần tuý xem văn hoá theo cách “cưỡi ngựa xem hoa”, đứng từ xa ngắm nhìn các hoạ tiết như những tấm thảm dệt đẹp đẽ, một thế giới qua kính viễn vọng đủ “đẹp” để trích dẫn, nhưng lại quá xa để thực sự thấu hiểu. Những sản phẩm ra đời theo cách này ngay lập tức bị nhận ra bởi giới sưu tầm hiện đại: chúng thiếu đi độ sâu, thiếu câu chuyện của riêng mình và trên hết, thiếu sự tôn trọng với cả văn hoá lẫn công chúng. 

Để tránh các vấn đề kiểu này, các thương hiệu hàng đầu đã tìm những góc tiếp cận đảm bảo sự tinh tế văn hóa song song với đáp ứng chuẩn mực về nghệ thuật: đó có thể là thông qua các hợp tác với nghệ nhân bản địa, như cách Chopard làm việc với Yamada Heiando - nhà cung cấp sơn mài cho hoàng gia Nhật Bản; hay thông qua việc nghiên cứu học thuật thay vì chỉ “minh hoạ” như cách Vacheron Constantin tìm hiểu cả truyền thuyết, phong thuỷ, bố cục mỹ thuật truyền thống trong các điêu khắc Á Đông để đặt lên mặt số của các phiên bản con giáp Phương Đông. Nhờ những nước cờ mang theo sự đầu tư nghiêm túc đó, các thương hiệu bước qua được lằn ranh mong manh giữa cảm hứng và chiếm dụng, để từ đó xây dựng được câu chuyện của riêng mình, biến những tạo tác mang văn hoá phương Đông thực sự trở thành những nhịp cầu văn minh nối những thế giới tưởng chừng xa cách bằng ngôn ngữ của thời gian và nghệ thuật

Tương lai của sự giao thoa Á Âu trên những chiếc đồng hồ đang rộng mở hơn bao giờ hết: những nghệ thuật như urushi, maki-e, naejonchilgi (khảm trai Hàn Quốc) hay sơn mài Việt Nam đang dần bước qua giai đoạn “gia vị” để dần trở thành những trụ cột tiếp theo trong danh sách “race handcraft” mà các nhà chế tác gìn giữ. Các nhà sưu tập Châu Á dần không chỉ vừa lòng với việc “thấy” văn hoá của mình trên mặt số, mà dần khao khát thấy bàn tay và tâm thức của chính những nghệ nhân bản địa trên chiếc đồng hồ. Điều này mở ra những dự án đồng sáng tác thay vì chỉ tham gia hoàn thiện, để từ đó tạo ra những tác phẩm hoà quyện thực sự giữa các nền văn minh như một bản hoà âm hoàn toàn mới. Với dự đoán về sự xuất hiện của các trung tâm sưu tầm mới: Sài Gòn, Jakarta, Bangkok - những thành phố vừa giàu năng lượng sáng tạo vừa sở hữu tầng lớp thượng lưu đang gia tăng nhanh chóng, đây có thể sẽ là một động lực mới thúc đẩy để Á Đông không chỉ còn là “cảm hứng” trên mặt số, mà thực sự trở thành một phần của triết lý chế tác toàn cầu. 

Sự giao thoa này mở ra một điều lớn lao hơn những mặt số “đẹp”, khi đánh dấu thời khắc ngành haute horlogerie bước vào một giai đoạn mới: giai đoạn biết lắng nghe, thấu hiểu và học hỏi từ những nền văn minh khác. Ở khoảnh khắc khi một con rồng vàng uốn mình sống động trên mặt số hay những nét sơn mài Việt được hoàn thiện hàng chục lớp tinh tế trên tấm nền đồng thau, ta hiểu rằng thời gian không chỉ được đo bằng quãng đường di chuyển của chiếc kim - mà còn bằng ký ức, bằng văn hoá, bằng những cuộc đối thoại không ngừng giữa các nền văn minh. Đó, có lẽ mới là di sản bền vững nhất của thời gian.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 12/2025

ĐỌC NGAY

Kỷ nguyên mới của đồng hồ: Không khoan nhượng sự sáo mòn, tinh tường và quay về cốt lõi

Ngắm thời gian trôi trên cổ tay: “Thú chơi” đồng hồ của các nhà sưu tầm Việt

Liệu những chiếc đồng hồ được bẻ gãy cấu trúc trong tranh của Salvador Dalí có trong đời thực?