Tatler's POV: Quyền lực của một “Stylist” - Thông ngôn văn hóa, giải mã địa vị

Thời trang luôn vận hành theo một nghịch lý thú vị: chúng ta vừa muốn giống, vừa muốn khác. Giống để thuộc về một nhóm, và khác để khẳng định địa vị trong nhóm đó. Bạn sẽ thấy điều này rõ trong bất kỳ cộng đồng nào, từ giới doanh nhân, nghệ sĩ cho đến những bữa tiệc private ở Singapore hay Hong Kong: mọi người đều khoác lên mình cùng một “bảng màu” sang trọng để cho thấy họ không lạc lõng trong một thế giới cao cấp mà họ muốn thuộc về, nhưng mỗi người vẫn cố giữ một chi tiết khiến họ khác biệt để không bị cho là nhạt nhoà. Nếu quá “giống”, người mặc sẽ bị coi là không có phong cách riêng. Nếu quá “khác”, những người xung quanh dễ cho rằng bạn đang làm lố. Đạt được cân bằng được thế lưỡng nan giữa “giống và khác” này, đó chính là một dạng nghệ thuật không phải ai cũng dễ dàng học được.

Để đạt được cái cấp độ cân bằng giữa “giống” và “khác”, khán giả cần đến cái gọi là “gu”. Gu – hiểu như khẩu vị thẩm mỹ – không phải món quà bẩm sinh, mà là một dạng vốn văn hóa. Nó được bồi đắp qua trải nghiệm, qua việc tiếp xúc với nghệ thuật, lịch sử thời trang, những buổi triển lãm hay các chuyến du lịch xa hoa. Chính vì sự tích lũy không đồng đều này mà cùng một bộ trang phục, nhóm người này có thể xem là tinh tế, nhưng nhóm khác lại bỏ qua hoặc đánh giá sai.

Từ nghịch lý giống/khác và sự khác biệt về gu, ta có thể hiểu rõ cơ chế tín hiệu trong thế giới xa xỉ. Người mới nhập môn, cần được nhận diện nhanh, thường chọn tín hiệu ồn ào: logo lớn, họa tiết monogram phủ kín thiết kế. Trong khi đó, những người đã “đọc thạo” lại chuộng tín hiệu yên lặng: đường cắt chuẩn xác, chất liệu sang trọng, màu sắc trầm lắng, logo thu nhỏ đến mức gần như biến mất. Chẳng vậy mà có một dạo gần đây trên mạng xã hội, những nhà sáng tạo nội dung đã đua nhau tung hô thứ mà họ gọi là phong cách “old money” với những thương hiệu xa xỉ hoàn toàn không có logo lớn trên sản phẩm như Loro Piana hay Brunello Cucinelli là đối trọng với những thiết kế tràn ngập logo của Louis Vuitton, Gucci hay Dior như những ví dụ tiêu biểu của “new money” đang cố khoe của.

Tất nhiên, đây chỉ là bề nổi của tảng băng chìm. Logo hay không logo phản ánh những tâm lý về nhu cầu về địa vị xã hội của người mặc. Cụ thể là: người dùng sản phẩm logo lớn muốn tách biệt bản thân với những người không có năng lực tài chính để mua xa xỉ phẩm như họ, đồng thời truyền đi thông điệp rằng họ thuộc về thế giới của những người giàu. Trong khi đó, những người sử dụng sản phẩm xa xỉ không có hoặc có rất ít logo lại không có nhu cầu khoa trương về sự khác biệt. Thứ họ tìm kiếm thông qua những thông điệp đến từ xa xỉ phẩm là sự thuộc về thế giới thượng lưu, khi những người cùng giai cấp với họ nhận ra nhau thông qua những sản phẩm càng kín đáo càng tốt - như một thử thách nhỏ về sự tinh tường của người giàu.

Không phải vì một bên đúng và bên kia sai, mà đơn giản là mỗi phong cách đang trò chuyện với một khán giả khác nhau. Khi khán giả chưa đủ năng lực giải mã, tín hiệu tinh vi dễ bị bỏ qua hoặc bị đánh đồng với sản phẩm rẻ tiền hơn - hiện tượng mà giới thời trang gọi là “hiệu ứng lạc mã”. Điều này lý giải tại sao nhiều bài đăng trên mạng xã hội thường lấy ví dụ về tỷ phú như Bill Gates hay Mark Zuckerberg: họ có thể ăn mặc giản dị, không hề phô trương logo, vì biết chắc trong cộng đồng của mình, thông điệp vẫn được đọc đúng.

Ngược lại, khi khán giả có vốn thẩm mỹ cao, tín hiệu quá hiển ngôn đôi khi lại bị xem là phô trương đến gượng gạo. Một bộ trang phục với thiết kế quá khác biệt hay quá thình hành với đại chúng cùng những thiết kế phủ kín logo chữ cái với màu sắc, vật liệu quá bắt mắt…có thể lập tức gắn nhãn “nouveau riche” – giới giàu mới nổi, nóng lòng khẳng định vị thế. Trong mắt giới sành sỏi, sự dư thừa tín hiệu ấy dễ bị diễn giải như thiếu tinh tế, thiếu bề dày vốn văn hóa.

Một ảo tưởng dễ dãi thường thấy là coi “giá tiền” như một tín hiệu hiển ngôn để các bên giao tiếp thời trang cho thuận tiện. Điều đem lại địa vị không phải thẻ giá, mà là khả năng phối hợp và tổ chức cái đẹp theo đúng “từ điển” của cộng đồng bạn muốn thuộc về. Đắt, suy cho cùng, chỉ là hệ quả hợp lý của những lựa chọn thẩm mỹ chuẩn xác, chứ không phải nguyên nhân tạo nên đẳng cấp.

Vậy nên đọc tín hiệu chỉ là một nửa câu chuyện, nửa còn lại nằm ở khả năng soạn thảo và truyền đạt cái đẹp: bạn gửi đi tín hiệu thế nào để khớp với vốn từ của khán giả mà mình muốn trò chuyện?

Khả năng trên có thể định nghĩa bằng thuật ngữ mới: “vốn thời trang” – dạng vốn văn hóa đặc thù trong thế giới xa xỉ. Nó bao gồm ba kỹ năng then chốt:

Giải mã: đọc được những dấu hiệu đặc trưng của từng nhà mốt (house codes hay brand codes), hiểu kỹ nghệ may đo, nắm tỉ lệ và đường cắt. Mỗi thương hiệu đều có hệ thống dấu hiệu riêng biệt và những ý nghĩa riêng. Việc dùng sản phẩm của một thương hiệu có những đoạn mã đặc trưng dành cho việc đi chơi vào những bối cảnh đòi hỏi tính nghiêm túc, trang trọng được xem là giải mã sai mà bất cứ stylist nào cũng phải tránh.

Đánh giá: phân biệt đâu là chất lượng thực sự, nhận ra tỉ lệ đẹp/xấu là nhiệm vụ tiếp theo của stylist. Một nhà nghiên cứu về lịch sử thời trang cũng có thể “giải mã” chuẩn xác các thiết kế. Nhưng stylist là người có thể phân biệt được sự đẹp xấu theo những góc độ thời trang và tính phù hợp với các bối cảnh, nhất là cho “thân chủ” (tòa soạn, khách hàng) mà stylist đang phụng sự.

Đọc ngay: Đông Tây kỳ ngộ, cuộc lịch nghiệm thời trang giữa hai nền văn hóa

Soạn tác: phối thành tổng thể hài hòa, có điểm nhấn. Đây là bước cuối cũng như là bước quan trọng nhất, kết tinh của quả quá trình từ giải mã tới đánh giá của stylist. Những bộ trang phục, những “look” được phối hài hoà về màu sắc, đường nét, chất liệu cho tới liên mạch cả về các “đoạn mã” cho thấy năng lực thẩm mỹ và văn hóa của stylist nằm cả ở bước này.

Như mọi loại vốn khác trên đời, vốn thời trang, với tất cả sự trừu tượng và quyền uy của nó, cũng cần người quản lý và phân phối. Biên tập viên phong cách (stylist) chính là kiến trúc sư của tín hiệu thẩm mỹ, người hiệu chỉnh hình ảnh và người thông ngôn giữa thương hiệu và công chúng. Chính vì vậy, stylist không phải người chọn đồ, chuyên pha phối quần áo phụ kiện cho các show thời trang, tới những người chuyên tư vấn phong cách, mua quần áo hộ cho khách hàng.

Một stylist giỏi có thể định nghĩa đường nét chủ đạo, hệ màu và điểm nhấn; khớp tín hiệu với khán giả mục tiêu – từ thảm đỏ Cannes cho tới buổi tiệc riêng tư; thậm chí tạo ra những lệch chuẩn thú vị, như kết hợp chất liệu bình dân với haute couture để tạo bất ngờ có kiểm soát. Họ giữ cho trang phục vừa mang giá trị nghệ thuật, vừa phát huy hiệu quả như tín hiệu địa vị.

Ví dụ tiêu biểu chính là Jean Paul Gaultier đã rất táo bạo khi dùng vải bò (denim), vốn là biểu tượng của giới lao động bình dân kết hợp với lông đà điểu để may bộ đầm dạ tiệc cho Bộ sưu tập “Jacqueline thần thánh” vào năm 1999.

Trước hết, stylist giống như người “viết kịch bản” cho phong cách: họ định hình đường nét chính, lựa chọn chất liệu, bảng màu và điểm nhấn. Sau đó, họ tính toán để tín hiệu thời trang gửi đi đúng khán giả: có lúc cần nhẹ nhàng tinh tế, có lúc phải tạo hiệu ứng gây chú ý. Họ cũng thường xuyên đưa vào những “nốt lạ” có chủ ý – chẳng hạn như cách Schiaparelli đã đưa tính thực dụng và cả tinh thần thời chiến vào Haute Couture với mẫu jumpsuit có khóa kéo lớn, nhiều túi. Lần đầu tiên, họa tiết rằn ri cũng xuất hiện trong Haute Couture, thể hiện cách Schiaparelli nâng đời thường và bối cảnh chiến tranh lên thành thời trang cao cấp. Cuối cùng, stylist còn đóng vai trò như người bảo chứng: thông qua các thiết chế được công nhận: sàn diễn, tạp chí xa xỉ hay chiến dịch quảng bá, họ giúp củng cố hình ảnh thương hiệu, nâng tầm nhà thiết kế và đồng thời đưa khách hàng lên vị thế mới.

Thông thường BTV thẩm mỹ dùng gu và cá tính thời trang của bản thân để thực hiện công việc. Nhưng để soạn thảo hộ thông điệp hình ảnh bằng trang phục cho khách hàng một cách tinh tế, stylist vừa thông hiểu vị thế xã hội, vừa diễn giải ẩn dụ trong từng nét thiết kế của nhà mốt, vừa đánh giá thị giác hình học của sản phẩm - một công việc yêu cầu tri thức liên ngành cao độ.

Mỗi thương hiệu là một thông điệp mà cá nhân và cộng đồng diễn giải ý nghĩa theo những cách khác nhau. Sự xáo trộn về tín hiệu và giải mã này đến từ những khác biệt về vốn văn hóa, địa vị và nền tảng xã hội. Khi các thương hiệu xa xỉ kinh doanh toàn cầu, họ luôn mắc phải khó khăn trong việc truyền đạt một cách chính xác các giá trị và thông điệp mà thương hiệu hướng tới. Ví dụ như Louis Vuitton luôn mang tinh thần “nghệ thuật của du hành” (the art of travel) và sản phẩm của Louis Vuitton đại diện cho chủ nghĩa xê dịch, dành cho những người thích du lịch khám phá, nhưng ở nhiều thị trường, Louis Vuitton lại được xem là thương hiệu của người giàu, của doanh nhân thành đạt.

Stylist phải là người “giải ảo” cho những khách hàng giàu có đang bận kiếm tiền mà chưa có thời gian tìm hiểu về thời trang, để họ quen dần với việc chỉ mặc đồ Louis Vuitton khi đi du lịch, dùng Hermes để đi chơi, còn khi đi họp thì hãy mặc Brioni hay Loro Piana và tuyệt đối không mang bất cứ chữ cái nào trên người nếu đến nơi nghiêm túc, sang trọng.

Sự khác biệt này trao lên vai các stylist sứ mệnh quan trọng đối với các thương hiệu, là viết lại các đoạn mã rời rạc của thương hiệu - vốn bị nhiễu động do khoảng cách về địa lý, văn hóa - để truyền đạt lại một cách rõ ràng và nhất quán tới các khách hàng cao cấp. Stylist lúc này trở thành người “thông ngôn” giữa thương hiệu và khách hàng.

Đến cùng, phong cách là một mật mã có tính xã hội. Chỉ khi được giải mã đúng, thời trang mới chuyển hóa thành địa vị. Để giải mã tốt, con người cần tới vốn thời trang, là gồm năng lực giải mã, đánh giá và soạn tác, quyết định cả cách mình đọc vị người khác lẫn cách người khác đọc vị mình. Stylist đứng ở điểm nối giữa con người và thế giới thời trang; họ định nghĩa đường nét chủ đạo, sắp đặt tỉ lệ, tổ chức chất liệu và hệ màu, khớp tín hiệu với khán giả. Nhờ vậy, hình ảnh vừa giữ giá trị thẩm mỹ vừa hoạt động hiệu quả như một lời khẳng định địa vị. Ngày này, vai trò của biên tập viên phong cách càng nổi bật khi thông điệp thương hiệu trở nên toàn cầu, tức là nó luôn cần được.

ĐỌC NGAY

Dấu ấn nữ quyền trong lịch sử thời trang đương đại

Sân golf, sàn diễn mới của thời trang đường phố?

Taylor Swift và “Orange Era”: Thời trang “hát” cùng âm nhạc