Từ đầm lụa quý tộc đến thời trang số hóa: Hành trình tiến hóa của thời trang qua từng thời đại

“Cha đẻ của Haute Couture Pháp” Charles Frederick Worth là nhà thiết kế nổi tiếng trong giới thượng lưu ở thế kỷ 19. Rời quê hương Anh quốc để sang Pháp lập nghiệp vào năm 1845, ông khởi đầu với một cửa hàng phụ kiện nhỏ. Sự nghiệp của ông thuận buồm xuôi gió nhờ sự ra đời của Đệ nhị Đế chế Pháp (1852), thời kỳ mở ra một kỷ nguyên thịnh vượng, nâng cao đời sống chính trị và trí thức ở Paris. Sau hơn 10 năm, Worth đã thành lập cửa hàng may đo cao cấp dành cho phụ nữ vào năm 1858. Nhờ có Công chúa nước Áo Pauline von Metternich, ông đã nhận được sự tín nhiệm của hoàng hậu Eugénie, vợ của Napoleon III của Pháp. Từ đó, tên tuổi của ông gắn liền với “sự xa hoa” trong giới thượng lưu.

Đọc thêm: Nước cờ nào cho các “ông lớn” xa xỉ giữa “cơn bão” thuế quan?

Charles Frederick Worth tiên phong thiết kế những chiếc đầm xếp nếp và phổ biến kiểu đầm bồng bềnh. Đây đều là những kiểu dáng trở thành chuẩn mực  của thời trang phái nữ trong suốt những năm 1870 và 1880. Những thiết kế hàng thửa chỉ có một cái duy nhất trên đời của ông sở hữu chất lượng tuyệt vời đến mức chúng được các nhà sưu tập và bảo tàng săn lùng, và vẫn như vậy cho đến đầu thế kỷ 21.

Cuối thế kỷ 19, thời trang mở rộng tầm ảnh hướng đến các tầng lớp khác trong xã hội, (đương nhiên) với mức giá “mềm” hơn so với thời trang may đo cao cấp của giới tinh hoa. Sự hiện diện của cửa hàng bách hóa như Harrods, Galeries Lafayette, Lord & Taylor, hay Woodward & Lothrop lúc bấy giờ đã làm thay đổi cách tiếp cận thời trang của đại chúng, biến việc mua sắm trở thành một trải nghiệm thực tế.

Giáo sư Elaine Abelson, tác giả của quyển sách “When Ladies Go A-Thieving: Middle-Class Shoplifters in the Victorian Department Store” xuất bản vào năm 1989, từng chia sẻ: “Các cửa hàng bách hóa thường là điểm mua sắm dành cho phụ nữ. Hầu hết những mặt hàng được bán ở đó là quần áo, mũ và đồ may vá. Dù đồ nam vẫn được bày bán nhưng không phải là mặt hàng chính. Khu mua sắm của nam giới thường có lối vào riêng, tách biệt với khu vực dành cho nữ”. 

Lúc này, thời trang đã không còn là đặc quyền chỉ dành cho giới quý tộc cao sang. Những người có cùng sở thích mua sắm sẽ cùng nhau thử các sản phẩm theo xu hướng đương thời tại cửa hàng bách hóa. Nhu cầu trưng diện trang phục thời trang theo xu hướng và thay đổi liên tục theo mùa ngày một tăng khiến cho việc may đo thủ công đòi hỏi rất nhiều thời gian, nhân lực và tiền bạc không thể đáp ứng kịp. Chính vì vậy, những người làm thời trang cũng phải vươn mình để bắt kịp nhu cầu thị trường. Nhờ đó, máy khâu được ra đời, thay thế công đoạn may bằng tay để rút ngắn thời gian và duy trì đường khâu ngay ngắn hơn.

Không rõ ai thực sự đã phát minh ra chiếc máy khâu đầu tiên. Nhưng thiết kế ban đầu từ năm 1790 được ghi nhận là của Thomas Saint. Chiếc máy có bằng sáng chế của ông được thiết kế với tay quay nhưng chỉ xuất hiện trên bản vẽ. Năm 1830, Barthélemy Thimonnier đã tạo ra một chiếc máy khâu, giúp ông mở xưởng may quần áo đầu tiên trên thế giới, tạo ra đồng phục cho quân đội Pháp. Elias Howe cũng đã tạo ra máy khâu đầu tiên tại Hoa Kỳ vào năm 1846. Máy của ông sử dụng mũi khâu khóa, một cải tiến đáng kể so với mũi khâu xích được sử dụng trong các thiết kế trước đó.

Nhà thiết kế Gabrielle Chanel từng nói một câu khiến chúng ta phải suy ngẫm: “Màu sắc đẹp nhất trên thế gian này là gam màu phù hợp với bản thân”. Câu nói này có thể hiểu theo hai ý nghĩa. Thứ nhất, đó là màu sắc trang phục và phụ kiện phù hợp với làn da, hoặc tính chất sự kiện tham dự. Thứ hai, màu sắc ngụ ý về tính cách. Việc khoác lên đồ hiệu chưa chắc đã tạo nên một tổng thể đẹp mắt, nhưng trang phục phù hợp với tính cách chắc chắn nói lên được việc bạn là ai.

Phá vỡ chuẩn mực để tìm bản sắc độc nhất là tinh thần chủ đạo của địa hạt thời trang ở đầu thế kỷ 20. Sự trỗi dậy của nữ quyền đã tác động mạnh mẽ đến thiết kế. Những kiểu đầm bồng quá khổ được tinh giản với dáng suông, không có corset kín kẽ, cũng chẳng có tay áo dài. Trong đó, chiếc đầm đen được Gabrielle Chanel ra mắt vào năm 1926 đã làm nên một cuộc cách mạng về thiết kế. Chiếc đầm tối giản có độ dài đến đầu gối này đã thay đổi cách giới sành điệu hình dung về màu đen: quyền lực và sức mạnh.

Bối cảnh thời trang thời hậu chiến tranh thế giới thứ hai tiếp tục làm thay đổi cách tiếp cận sự sáng tạo của các nhà thiết kế. Sự khan hiếm chất liệu ở cuối thập niên 40 dẫn đến sự lên ngôi của chủ nghĩa lãng mạn, tôn vinh tính nữ qua các chi tiết cách điệu. Năm 1947, “nhà thiết kế của những giấc mơ” Christian Dior tạo ra bộ sưu tập “New Look”, khác biệt hoàn toàn với những gì giới mộ điệu biết về thời trang. Áo khoác Bar chiết eo tạo hiệu ứng đồng hồ cát kết hợp ăn ý với chân váy xếp li dáng xòe, thể hiện khao khát về một cuộc sống ổn định, sung túc thời hậu chiến.

Nếu đặt vào thang tuổi tác của con người thì thời trang ở thập niên 60 và 70 đang ở lứa tuổi vị thành niên nổi loạn. “Youthquake” (cơn địa chấn giới trẻ) là thuật ngữ có thể dùng để mô tả các phong trào văn hóa giải phóng sự tự do liên quan đến thời trang, âm nhạc và văn hóa đại chúng trong giai đoạn này. Khi xét riêng thời trang, anti-fashion (phản thời trang) là cách tiếp cận thường thấy của các nhà thiết kế lúc bấy giờ. Mặc dù chống đối các chuẩn mực cố hữu nhưng phản thời trang vẫn là thời trang, với dụng ý tạo ra một đối trọng khác, nơi quy tắc và tỉ lệ đều trở nên vô nghĩa.

Các nhà thiết kế tiếp cận ý tưởng phản thời trang ở thập niên 60 và 70 với thông điệp cốt lõi: tự do và nổi loạn. Mary Quant là một trong những đại diện tiêu biểu trong giai đoạn lên ngôi của phong cách Mod ở giai đoạn này. Mặc dùng không nhận công lao tạo ra chiếc chân váy ngắn đầu tiên, nhưng chúng ta không thể phủ nhận được rằng chính Mary Quant đã mang đến cho làng mốt một món đồ thể hiện cá tính trẻ trung và nổi loạn suốt thập niên 60. Vào thời kỳ đỉnh cao của xu hướng, Quant tuyên bố rằng gấu váy ngắn lý tưởng có độ dài khoảng bốn inch tính từ mông. Bà từng chia sẻ về niềm tự hào khi diện chân váy ngắn vào năm 1995 rằng: “Hãy nhìn tôi đi! Họ nói tôi có một cuộc sống thật tuyệt vời”.

Đọc thêm: Loewe Craft Prize 2025: Định nghĩa ‘couture’ mới đến từ xưởng thủ công

Sự chi phối của công nghệ đã tác động mạnh mẽ đến quy trình sáng tạo của các nhà thiết kế. Việc đặt sự sáng tạo vào trong môi trường ảo nhờ ứng dụng trí tuệ nhân tạo, kỹ thuật in 3D tạo hiệu ứng trompe l’oeil chân thực đã không còn là thao tác khó nhằn nữa. Nhiều nhà thiết kế tạo nên dấu ấn độc bản trên bản đồ thời trang nhờ kết hợp sự nhạy bén về công nghệ và cam kết duy trì nghề thủ công truyền thống.

Lấy ví dụ từ Iris van Herpen, nhà thiết kế người Hà Lan này đã đi đầu trong việc tích hợp kỹ thuật in 3D vào Haute Couture - dòng thời trang vốn thượng tôn nghệ thuật may đo của người thợ và tuyệt kỹ truyền đời hiếm có. Cô lần đầu thiết kế chiếc áo in 3D “Crystallization” vào năm 2010. Một số thiết kế của van Herpen được xử lý bằng Foliage, kỹ thuật vô tiền khoáng hậu được cô hợp tác với trường đại học công nghệ TU Delft cùng phát triển, cho phép in 3D hoa văn trực tiếp lên bề mặt vải mỏng và trong suốt.

Cũng có những thương hiệu đi theo định hướng số hóa 100%. Chẳng hạn như The Fabricant, nhà mốt đầu tiên chỉ ứng dụng kỹ thuật số vào thời trang trên thế giới. Chỉ sau một năm thành lập, thương hiệu đã đấu giá một chiếc đầm thiết kế dựa trên công nghệ kỹ thuật số với giá 9.500 đô la vào năm 2019 - một điều chưa từng có tiền lệ vào thời điểm đó. Được tạo ra với sự hợp tác của nghệ sĩ Johanna Jaskowska, bộ trang phục mang đậm hơi thở siêu thực được xem là phát súng khởi đầu cho kỷ nguyên thời trang cao cấp được hoàn thiện bằng kỹ thuật số.

Việc ứng dụng công nghệ vào thời trang cao cấp còn phản ảnh một thực trạng: khủng hoảng môi trường. Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc, thời trang là ngành công nghiệp tiêu thụ nước lớn thứ hai và chịu trách nhiệm cho khoảng 10% lượng khí thải carbon toàn cầu. Con số này nhiều hơn tất cả các chuyến bay quốc tế và vận tải biển cộng lại. Chính vì thế, những người làm thời trang hiện nay đang ra sức tìm kiếm giải pháp tối ưu để giảm bớt gánh nặng cho môi trường.

Nhắc đến việc ứng dụng công nghệ tiên tiến vào thời trang cao cấp thì không thể bỏ qua Stella McCartney. Nhà thiết kế người Hà Lan đang cố gắng đóng góp những ý tưởng bền vững nhỏ với mong muốn tạo ra hiệu ứng lan truyền to, để tạo ra tiếng nói chung cho toàn ngành thời trang về việc bảo vệ môi trường như giữ gìn tương lai của thế hệ sau. Là người tạo ra chiếc It Bag thuần chay đầu tiên - túi tote Falabella giả da rộng thùng thình với viền xích bạc bóng bẩy, McCartney đã dành cả sự nghiệp của mình để cố gắng chứng minh cho thế giới thấy rằng những lựa chọn có đạo đức không nhất thiết phải đánh đổi sự xa hoa. Kể từ khi ra mắt nhãn hiệu mang tên mình vào năm 2001, cô đã tạo ra những bộ trang phục cao cấp làm nổi bật vẻ đẹp nữ tính hiện đại với tiêu chí: không làm đồ da thật, lông vũ và cả lông thú.

Đây không chỉ là hình thức, thương hiệu do Stella McCartney sáng lập cũng đang có những chiến lược bài bản, chẳng hạn như đặt mục tiêu đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2040. Điều này bao gồm việc giảm 75% lượng khí thải nhà kính vào năm 2030.

Thiết kế thời trang là một dạng ngôn ngữ không dùng lời nói hay ngôn từ để diễn giải. Bản thân nó đã chứa đựng những câu chuyện đầy cảm hứng của nhà thiết kế, đồng thời phản ánh xu hướng thẩm mỹ, quan niệm sống của chúng ta qua mỗi thời kỳ. Tìm hiểu về thời trang không chỉ là chiêm ngưỡng dáng hình của sự sáng tạo, mà là để thấu hiểu “tâm hồn” của một thời đại dưới góc độ những đường cắt, phom dáng và chất liệu.

ĐỌC THÊM

Nơi vải vóc chạm vào giấc mơ: Bí mật phía sau bộ sưu tập Métiers d'art 2024/25 của CHANEL

Indie-sleaze hồi sinh: Khi sự “lười biếng” thống trị sân chơi thời trang

Protein Chic: Khi cơ thể săn chắc trở thành biểu tượng thẩm mỹ mới