Đông Tây kỳ ngộ, cuộc lịch nghiệm thời trang giữa hai nền văn hóa

Ngày xửa ngày xưa chỉ vừa ngót nghét cuối thế kỷ XIX, có gia đình thương nhân buôn vải nọ sinh sống tại kinh đô Paris nước Pháp. Nhà Poiret sống hạnh phúc với 3 mặt con gái cùng cậu quý tử tên Paul. Sớm lớn lên trong bầu không khí chan hòa tình yêu nghệ thuật và cái đẹp từ các bậc thân sinh, cậu Paul nảy sinh lòng đam mê mãnh liệt với váy vóc, để rồi từ anh học việc ở một xưởng sản xuất ô, cậu bắt đầu bán lại những bản thiết kế vẽ tay của mình cho các nhà mốt và bén duyên với thương hiệu đình đám nhất nhì thuở bấy giờ – không ai khác ngoài House of Worth. Thông minh vốn sẵn tính trời và tham vọng vốn sẵn tính...người, Paul sớm tỏ vẻ chán chường vì công việc của mình chỉ bó hẹp trong những món đồ cơ bản, trong khi mộng tưởng sáng tạo của cậu còn chưa được thoả mãn. Thế là cậu dứt áo ra đi, chính thức khởi nghiệp với thương hiệu thời trang cao cấp mang tên mình vào năm 1903. Chẳng mất quá lâu để chàng Paul Poiret được người đời xưng tụng với mỹ danh “ông hoàng thời trang” vì ngoài tài năng, Paul còn có trí óc tiếp thị mẫn cán khi là người đầu tiên bày vẽ cho việc trưng bày sản phẩm ở cửa sổ, những sàn diễn catwalk bài bản – và nhất là con mắt tham khảo tinh tường đã kịp hướng về phía bên kia đường chân trời để phát triển thành công một chiến dịch dài hơi đủ để mang lại độ nhận diện thương hiệu và tạo ra làn sóng xu hướng quét rộng khắp châu Âu những năm đầu TK XX: phương Đông chủ nghĩa (Orientalism).

Xem thêm: 7 bộ cánh giúp Taylor Swift ghi điểm trong năm 2024

Vào một ngày tháng Sáu đẹp trời năm 1911, Paul Poiret đứng ra tổ chức buổi tiệc phù hoa nức tiếng “Nghìn Lẻ Hai Đêm” với 300 khách mời tinh hoa của xã hội thượng lưu trong một sự kiện tiếp thị tài tình. Khách mời được yêu cầu phải mặc trang phục theo phong cách Ba Tư, và nếu từ chối hoặc xuất hiện trong trang phục khác, họ sẽ phải lập tức rời khỏi bữa tiệc hoặc thay trang phục do Poiret thiết kế. Khách mời biến thành dàn người mẫu phô diễn, đàn hát, ca múa và chúc tụng nhau trong buổi trình diễn theo lối phương Đông được nhà mốt lăng xê lúc bấy giờ. Còn nhà thiết kế đóng vai một vị sultan hào phóng tặng cho mỗi khách mời một chai nước hoa mới xuất xưởng của thương hiệu mang tên “Nuit Persane” (Đêm Ba Tư).

Paul Poire là một trong những nhà thiết kế đầu tiên nghe theo tiếng gọi đằng Đông để tạo ra cuộc cách mạng cho thú ăn vận ở đằng Tây. Những chiếc áo choàng nhung dài dáng kimono, váy sarong thêu đính cầu kỳ, khăn lụa quấn đầu là những ví dụ điển hình cho dấu ấn Poiret. Ông đi trước thời đại với tầm nhìn không chỉ bán áo quần mà còn bán cả phong cách sống – triết lý kinh doanh làm kim chỉ nam cho toàn bộ ngành thời trang cao cấp sau này, góp phần củng cố địa vị của Orientalism như một xu hướng độc quyền của giới thượng lưu. Có thể nói chính chất liệu Á châu đã giúp ngài Poiret đạt đến đỉnh cao danh vọng, dù tầm ảnh hưởng của thương hiệu cũng đến thời chạng vạng cùng sự kiện Thế chiến I.

Giữa ranh giới kề cận của hai phương trời đối trọng, vùng Cận Đông của các nền văn hoá Tây Á đem lại tác động tích cực và cảm hứng đáng kể – nếu không phải là nòng cốt cho phần lớn sự tiến triển của ngành công nghiệp thời trang sau này. Văn hoá Ba Tư nắm giữ hầu như những đầu mối quan trọng nhất trong cuốn từ điển thời trang vốn được gắn với văn minh của những ông tây bà đầm. Giày cao gót bắt nguồn từ giày cưỡi ngựa galesh của Ba Tư vào thế kỷ 10 và dần lan rộng sang châu Âu vào đầu thế kỷ 17. Từ pyjama có nguồn gốc từ quần áo lót mặc nhà của người Hồi giáo Nam Á và Iran. Hoạ tiết paisley xuất hiện dưới thời Đế quốc Sasan và vẫn trường tồn đến tận bây giờ dù thường xuyên được gán với nhà mốt Etro của Ý. Vải khaki, áo caftan, quần harem, mũ turban...cũng có xuất phát điểm ở vùng đất nghìn lẻ một đêm.

BST Nam mùa Thu Đông 2011 của John Galliano khắc họa hình ảnh của những chàng hoàng tử Ba Tư và kỵ binh của Thành Cát Tư Hãn. Một năm sau, nhà Hermès giới thiệu bộ sưu tập lấy cảm hứng từ thảm Tabriz đặc trưng của Iran. Không thể không nhắc đến sự kết hợp đầy ngỡ ngàng giữa cảm hứng Gothic với phần hồn phách Ba Tư từng khuấy động một thời của Givenchy dưới trướng Riccardo Tisci năm 2015 – hẳn vẫn còn in dấu trong ký ức giới mộ điệu với lối trang điểm đính đá quý lên mặt đậm chất Tây Á.

Trước Chiến tranh thế giới thứ nhất, “Cận Đông” dùng để ám chỉ các vùng đất cạnh Đế quốc Ottoman, “Trung Đông” là các vùng tây bắc Nam Á và Trung Á, còn “Viễn Đông” là các quốc gia nằm dọc bờ tây Thái Bình Dương và các quốc gia nằm dọc đông Ấn Độ Dương. Hệ quy chiếu địa lý này cho thấy Orientalism là khái niệm được tạo nên từ góc nhìn của phương Tây và để phục vụ cho phương Tây không bị bão hòa bởi nề nếp văn minh quen thuộc mà vẫn vừa đủ để tô điểm sự khác biệt của hai thế giới trên lằn ranh của “ta” và “họ”. Vì thế, khi những nhà thiết kế cự phách đến từ xứ Nhật Bản bắt đầu gây dựng sự nghiệp của mình trên đất khách vào những năm 80s, nhiệm vụ bức thiết của họ là chứng minh rằng các tài năng đến từ đầu bên kia lục địa hoàn toàn có thể vận hành bộ máy thời trang toàn cầu với vai trò ngọn nguồn của sáng tạo chứ không chỉ là “nguồn trích dẫn” cảm hứng. Rei Kawakubo, Yohji Yamamoto, Kenzo Takada, Issey Miyake, Junya Watanabe, và Kansai Yamamoto thành công cho thấy tầm nhìn đi trước thời đại bằng cách ứng dụng tư duy thiết kế của phương Đông trong việc ưu tiên chất liệu vải, những lớp lang, sự thành thạo quy luật âm dương ngũ hành, màu và sắc, bóng và hình. Họ trở thành những huyền thoại đã đẩy dòng dự tưởng cho lịch sử đi vào mê cung trận đồ của lứa nhà thiết kế châu Á tiếp theo.

Xem thêm: A House is not a Home: Ý niệm xa xỉ về gia đình trong ngành thời trang

Những năm 90s lại đánh dấu sự trỗi dậy của những cái tên gốc Hoa trong tủ quần áo của các quý cô sành điệu. Bước sang thập kỷ đầu của thế kỷ 21, danh sách trình diễn tại tuần lễ thời trang đón chào một loạt những cái tên như Uma Wang, Elie Saab, Robert Wun, Naeem Khan, Prabal Gurung, Bibhu Mohapatra, Jason Wu, Phillip Lim, Derek Lam... Dạo đó, cụm từ “Asian Invasion” được sử dụng để miêu tả làn sóng nhà thiết kế gốc châu Á lan rộng trên địa hạt thời trang quốc tế – nửa như dè chừng, nửa như vẫn mang tư tưởng kỳ thị. Thế nhưng, giờ đây, kỳ vọng lỗi thời của ngành công nghiệp và những giới hạn đang dần được khai phóng bởi thế hệ mới của các bộ óc sáng tạo vừa độc lập vừa có tính cộng đồng gắn kết. Đó là Peter Do với căn tính Việt Nam vừa trí thức vừa nổi loạn; là Sandy Liang ngọt ngào ngất ngây lòng người; là Miss Sohee và làn gió mới của huyền sử những nữ thần; là Laura Kim – một nửa khối óc sáng tạo của Oscar de la Renta lãng mạn chủ nghĩa; là Shushu/Tong lịch duyệt hoài cổ... Đặc biệt, một loạt diễn biến văn hoá và xã hội như phong trào Stop Asian Hate bắt đầu từ năm 2020 cũng như sức lan tỏa của K-Pop đã phần nào củng cố tính thời đại của sự chuyển mình mạnh mẽ này.

Sẽ rất đáng tiếc khi sang bằng tất cả trong hệ nhị nguyên rạch ròi giữa Tây và Ta, giữa Riêng và Chung, giữa Thời và Thế.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm in Tatler Vietnam số tháng 11/2024.

ĐỌC THÊM:

5 quyển sách mở lối văn hóa doanh nghiệp thành công

Tatler Vietnam Launch: Bức tranh thời trang mãn nhãn từ những quý cô

Thế hệ truyền thừa của các thương hiệu mỹ phẩm danh giá