Tiến sĩ Phí Thị Linh Giang, Nhà hoạt động du lịch bền vững: “Đi để hiểu đất, trở về để giữ hồn quê”

Chào Linh Giang. Trong quá trình đồng hành cùng ngành du lịch bền vững, đâu là cột mốc đáng nhớ khiến chị thực sự cảm nhận được rằng mình thuộc về lĩnh vực này?

Có nhiều cột mốc đáng nhớ, nhưng nếu phải chọn một khoảnh khắc khiến tôi thực sự cảm thấy “đây là nơi mình thuộc về”, thì đó chính là hội thảo điền dã về du lịch cộng đồng và khởi nghiệp xã hội mà tôi cùng Đại học Aalborg (Đan Mạch), nơi tôi công tác khi đó, đã phối hợp tổ chức vào năm 2020 cùng The Tourism CoLab (Úc) và doanh nghiệp xã hội CBT Travel.

Hội thảo ấy đặc biệt lắm - không chỉ vì có sự tham gia của những chuyên gia, người yêu mến du lịch cộng đồng từ khắp nơi trên thế giới, mà còn bởi sự hiện diện của các cô chú, anh chị đến từ các làng du lịch cộng đồng trải dài khắp Việt Nam. Những cuộc trò chuyện trực tiếp, những câu chuyện đời thường về cách mà du lịch đã góp phần hồi sinh làng nghề, giữ gìn văn hóa, môi trường, đa dạng hóa sinh kế cho cộng đồng địa phương, v.v. thực sự khiến tôi xúc động.

Khi nhìn thấy ánh mắt tự hào của các cô bác khi kể về sự thay đổi ở làng mình, khi nghe họ nói rằng “thế hệ trẻ bây giờ muốn ở lại chứ không phải bỏ quê mà đi nữa”, tôi hiểu rằng những nghiên cứu, bài giảng, dự án mà mình theo đuổi không còn là lý thuyết - mà đang thật sự chạm đến cuộc sống của con người. Chính giây phút đó, tôi biết rằng mình không chỉ đang làm một công việc, mà đang sống đúng với sứ mệnh của mình.

Chị là tác giả cuốn sách “Quản lý điểm đến du lịch Việt Nam: Quan điểm phát triển bền vững và lợi thế cạnh tranh” (NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội), đồng thời đã từng sinh sống và làm việc tại nhiều châu lục khác nhau. Vậy ở thời điểm hiện tại, với riêng chị, Việt Nam là một điểm đến hay là điểm để trở về?

Tôi yêu cảnh quan đa dạng và con người Việt Nam – một tình yêu không chỉ đến từ ký ức tuổi thơ mà còn được nuôi dưỡng qua từng chuyến đi thực địa, qua từng vùng đất tôi đã đặt chân đến trong suốt hơn một thập kỷ. Có lẽ tôi đã đi gần hết đất nước, nhưng mỗi lần trở lại, vẫn luôn thấy có điều gì đó mới mẻ để khám phá.

Là “dân trong nghề”, mỗi lần đến các điểm tham quan ở Việt Nam, tôi không chỉ dừng lại ở việc trải nghiệm, mà còn thường có thói quen quan sát và ‘đánh giá’. Có nơi làm du lịch rất chỉn chu, bài bản, giữ được cái hồn văn hóa và cộng đồng. Nhưng cũng có nơi khiến tôi tiếc nuối — vì quá thương mại hóa, hoặc triển khai thiếu chiều sâu, đánh mất sự chân thực vốn có. Chính những điều đó thôi thúc tôi viết cuốn “Quản lý điểm đến du lịch Việt Nam”, như một cách góp tiếng nói xây dựng để ngành du lịch phát triển bền vững và có chiến lược hơn.

Giờ đây, khi tôi lại chuẩn bị cho những hành trình mới ngoài biên giới Việt Nam, thì có một điều vẫn luôn rõ ràng: Việt Nam sẽ mãi là nơi tôi muốn trở về. Không chỉ vì đây là nhà, mà còn vì tôi thấy mình còn nhiều điều để góp sức — để những điểm đến ở Việt Nam không chỉ đẹp trong mắt du khách, mà còn bền vững trong tương lai.

Theo chị, thách thức lớn nhất đối với du lịch bền vững tại Việt Nam hiện nay là gì? Trong bối cảnh toàn cầu đang chuyển mình mạnh mẽ bởi quá trình chuyển đổi số và biến đổi khí hậu, đâu là định hướng phù hợp nhất cho sự phát triển bền vững của du lịch Việt Nam?

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là du lịch bền vững ở Việt Nam vẫn mang tính tự phát, thiếu sự định hướng chiến lược ở cấp hệ thống. Phần lớn các sáng kiến bền vững được dẫn dắt bởi một vài cá nhân hoặc doanh nghiệp tâm huyết, chứ chưa trở thành dòng chảy chủ đạo của ngành. Trong khi đó, “miếng bánh” lợi ích kinh tế từ du lịch quá hấp dẫn, khiến nhiều địa phương phát triển điểm đến theo hướng nóng vội, chạy theo số lượng mà bỏ quên chất lượng – dẫn đến hệ lụy về môi trường, mất mát bản sắc, và tạo áp lực lớn lên cộng đồng địa phương.

Bối cảnh hậu COVID-19 và những bất ổn toàn cầu hiện nay cũng đẩy các ưu tiên về kinh tế lên hàng đầu, trong khi những mục tiêu bền vững – dù rất cấp thiết – lại dễ bị đẩy xuống thứ yếu. Đây là một nghịch lý cần được nhìn nhận rõ, vì chính biến đổi khí hậu và mất cân bằng sinh thái mới là yếu tố đe dọa lâu dài đến sự tồn tại của ngành du lịch.

Muốn du lịch Việt Nam phát triển bền vững thực sự, chúng ta cần một định hướng tích hợp và đa chiều: Từ cơ chế và khung pháp lý vững chắc, đến giáo dục và truyền thông nhằm nâng cao nhận thức cho cả du khách lẫn nhà cung cấp dịch vụ, và đặc biệt là trao quyền cho cộng đồng địa phương, để họ hiểu rõ và bảo vệ quyền lợi của mình khi tài nguyên chung được đưa vào khai thác du lịch. Du lịch bền vững không thể chỉ là một khẩu hiệu – nó phải trở thành một chiến lược phát triển quốc gia, được định hướng bởi tầm nhìn dài hạn và sự hợp tác xuyên ngành.

Chị từng đảm nhiệm vai trò Giám đốc Trung tâm Khởi nghiệp tại Đại học VinUni. Theo chị, liệu khởi nghiệp bền vững tại Việt Nam hiện nay có thực sự khả thi, hay vẫn còn là một lý tưởng xa vời? Chị có lời khuyên nào dành cho các bạn trẻ, đặc biệt là sinh viên, đang mong muốn theo đuổi con đường này?

Khởi nghiệp tạo tác động – hay còn gọi là social entrepreneurship – theo tôi không còn là một lý tưởng xa vời nữa, mà đang dần trở thành xu hướng tất yếu. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà câu chuyện "kinh doanh vì lợi nhuận" và "sứ mệnh vì cộng đồng" không còn bị tách biệt như trước. Người trẻ ngày nay không chỉ muốn kiếm sống, mà còn muốn sống có ý nghĩa.

Tôi luôn nói với sinh viên của mình rằng, cho dù các bạn chọn làm trong khu vực tư nhân, nhà nước hay phi chính phủ, thì điều quan trọng nhất vẫn là khám phá bản thân để hiểu rõ động lực nội tại và sứ mệnh cuộc đời. Khi đó, các bạn sẽ luôn chủ động trong cách nghĩ và cách làm, và chắc chắn sẽ tạo được tác động tích cực theo cách phù hợp với mình.

Đọc thêm: Chuyên gia dự đoán kỷ nguyên bền vững cho ngành xây dựng Việt

Tất nhiên, những vấn đề xã hội và môi trường mà chúng ta đang đối mặt – như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng hay cạn kiệt tài nguyên – đều là những vấn đề phức tạp, đã tồn tại từ rất lâu. Vì vậy, không thể áp dụng cách tiếp cận đơn giản hay giải pháp áp đặt một chiều. Chúng ta cần tư duy hệ thống để hiểu được bản chất và sự liên kết giữa các yếu tố, đồng thời cần đổi mới sáng tạo để đưa ra các giải pháp phù hợp với từng ngữ cảnh.

Và tôi nghĩ, điều quan trọng không kém là phải kiên trì. Tạo tác động bền vững là một hành trình dài, giống như chạy marathon vậy – chậm mà chắc, bền bỉ và có chiến lược. Một khi các bạn tìm được cộng đồng cùng chia sẻ giá trị và lý tưởng, thì hành trình đó sẽ trở nên dễ dàng và ý nghĩa hơn rất nhiều.

Xin chị chia sẻ thêm về dự án “Nền tảng thú y ảo FarmVet2” mà chị là trưởng nhóm nghiên cứu và vừa giành giải thưởng lớn từ Thử thách Trinity năm 2024. Theo chị, yếu tố nào là điểm mạnh nhất đã thuyết phục được hội đồng giám khảo?

Thật sự, tôi và các thành viên trong nhóm nghiên cứu cũng khá bất ngờ và xúc động khi vượt qua 257 đội thi đến từ khắp nơi trên thế giới. Theo tôi, có hai yếu tố cốt lõi giúp FarmVet2 tạo được sự khác biệt và chạm đến hội đồng giám khảo:

Thứ nhất là đội ngũ. Đây là một nhóm nghiên cứu liên ngành hiếm có, tập hợp những chuyên gia từ nhiều lĩnh vực khác nhau: từ AI tạo sinh, bảo mật thông tin, hành vi học, kỹ thuật môi trường cho đến kinh doanh và khởi nghiệp. Điểm đặc biệt hơn nữa là phần lớn thành viên hiện đang sống và làm việc tại chính Việt Nam – điều này giúp chúng tôi thực sự thấu hiểu được vấn đề thực địa, từ góc nhìn nông dân đến hệ thống thú y hiện tại.

Thứ hai là cách tiếp cận dự án: FarmVet2 được thiết kế dựa trên tư duy của một doanh nghiệp xã hội – hướng tới sự tự chủ tài chính và phát triển bền vững ngay từ đầu. Chúng tôi không chỉ muốn giải quyết vấn đề thiếu hụt dịch vụ thú y ở vùng sâu vùng xa, mà còn đặt mục tiêu tạo ra tác động dài hạn: giúp nông dân tăng năng suất, giảm rủi ro dịch bệnh và hướng đến kết nối với thị trường sản phẩm nông nghiệp sạch. 

Có lẽ chính sự kết hợp giữa chiều sâu chuyên môn, tính thực tiễn tại địa phương và tư duy hệ thống vì cộng đồng đã chạm đến trái tim của hội đồng Trinity – những người cũng đang tìm kiếm các giải pháp vừa sáng tạo, vừa mang lại giá trị xã hội lâu dài.

Chị cũng viết và xuất bản một đầu sách có tựa đề “Tôi đã sống một cuộc đời phi truyền thống”, trong đó chị chia sẻ những trải nghiệm cá nhân về hành trình phát triển tư duy không theo lối mòn. Trên hành trình đó, đã bao giờ chị cảm thấy mệt mỏi, chênh vênh và muốn quay về với một cuộc sống “truyền thống” hơn chưa? Nếu có, điều gì đã giúp chị tiếp tục vững bước?

Có chứ. Sống một cuộc đời phi truyền thống không có nghĩa là lúc nào cũng vững chãi hay tràn đầy cảm hứng. Tôi cũng từng trải qua nhiều giai đoạn rất chênh vênh – như thể đang bơi giữa biển mà không nhìn thấy bờ. Khi lựa chọn một con đường ít người đi, không có một khuôn mẫu sẵn nào để bám víu, thì cảm giác mỏi mệt và nghi ngờ bản thân là điều không tránh khỏi.

Nhưng điều giúp tôi luôn giữ được sự vững vàng, lại đến từ bên trong. Thực hành chánh niệm đã giúp tôi quán chiếu và nhận diện được nhiều điều bản thân thực sự mong muốn, thay vì chạy theo các chuẩn mực đã được vạch sẵn. Việc học cách quan sát nội tâm và ôm ấp cảm xúc của chính mình trong từng khoảnh khắc, từng bước chân, từng hơi thở – đã trở thành nguồn sức mạnh rất lớn, giúp tôi luôn quay về được với chính mình, dù có đi xa đến đâu.

Tôi cũng không còn phân biệt “truyền thống” hay “phi truyền thống” – vì mỗi thời điểm, mỗi giai đoạn cuộc đời, tôi lại hướng về những giá trị sống khác nhau. Nếu một ngày nào đó, những điều được gọi là “truyền thống” trở nên đúng và phù hợp với mình trong giai đoạn ấy, thì tôi cũng sẽ đón nhận nó bằng cả sự biết ơn và tỉnh thức.

Quan trọng là – mình sống sao cho chân thật nhất với chính mình, với những giá trị mình tin, và không ngừng học hỏi, chuyển hóa. Trên hành trình đó, tôi biết mình không đơn độc – vì vẫn luôn có một cộng đồng những con người sống tỉnh thức và đầy trách nhiệm cùng mình đi tới.

Từ những trải nghiệm cá nhân, chị đã từng đối mặt với những định kiến về giới trong hành trình sống “phi truyền thống” ấy chưa?

Không chỉ là định kiến về giới, mà tôi còn đối mặt với định kiến về chủng tộc khi sống và làm việc như một công dân toàn cầu. Tôi hay nửa đùa nửa thật rằng: để được đánh giá cao trong vai trò giảng viên khi là một phụ nữ châu Á, tôi thường phải nỗ lực gấp nhiều lần so với một đồng nghiệp là nam giới người da trắng.

Ngay cả trong các hội thảo quốc tế hay khi làm việc với đối tác, nhiều người vẫn vô thức tự cho rằng tôi là trợ lý hoặc người hỗ trợ – chứ không nghĩ tôi là giám đốc dự án hay trưởng nhóm nghiên cứu. Cách tôi giao tiếp thẳng thắn, rõ ràng – điều vốn được khuyến khích ở môi trường chuyên nghiệp – đôi khi lại bị áp đặt là “thiếu sự nữ tính”.

Là một phụ nữ theo đuổi cuộc sống phi truyền thống, tôi cũng từng nhận về đủ kiểu ánh nhìn: có người ngưỡng mộ sự tự do, có người thì ái ngại, thậm chí nghĩ tôi “có vấn đề” vì không đi theo chuẩn mực có sẵn. Nhưng chính những trải nghiệm đó giúp tôi hiểu rõ hơn về các tầng lớp vô hình của định kiến, và càng quyết tâm hơn trong việc sống đúng với những giá trị mà mình tin tưởng.

Chính những trải nghiệm đó giúp tôi hiểu sâu hơn về tính đa chiều của các định kiến xã hội. Với tôi, sống phi truyền thống không phải để chứng minh điều gì – mà là để trung thực với chính mình, và mở đường cho những bạn trẻ Việt khác cũng có thể can đảm bước đi trên con đường mà họ tin là đúng, dù nó có khác lạ đến đâu đi nữa.

Chị đã từng sống và làm việc tại nhiều quốc gia, đảm nhận các vị trí cả trong và ngoài chuyên môn, tại nhiều môi trường khác nhau. Với tất cả những trải nghiệm ấy, đâu là không gian và công việc khiến chị cảm thấy “được là chính mình” nhất? Hay tất cả đều là những mảnh ghép quan trọng, cùng tạo nên chân dung đầy đủ về chị ngày hôm nay?

Tôi trân trọng từng môi trường làm việc, từng dự án và từng cộng sự mà tôi đã có cơ hội đồng hành. Vì tôi luôn lựa chọn công việc theo tiếng gọi bên trong, nên mỗi không gian – dù là ở Việt Nam, Úc, Đan Mạch hay bất kỳ nơi nào khác – đều đã giúp tôi được là chính mình, tại thời điểm đó.

Qua từng trải nghiệm, tôi dần hiểu rõ hơn điều gì là không thể thỏa hiệp. Đó là một môi trường làm việc có sự tự do nhất định về thời gian – để tôi được vận hành theo nhịp điệu tự nhiên của bản thân. Là không gian nuôi dưỡng sự sáng tạo, không rập khuôn, không bị bó hẹp bởi quá nhiều lớp hành chính hay hình thức. Và đương nhiên, là một công việc có thể bảo đảm đời sống kinh tế ở mức đủ – để tôi có thể tạo tác động một cách bền vững. Nên nếu hỏi "đâu là nơi khiến mình được là chính mình nhất", thì có lẽ đó không phải là một địa điểm cố định, mà là bất kỳ nơi nào cho tôi đủ tự do để thở, để sáng tạo và để tạo ra giá trị.

Nếu có một phép màu đưa chị quay trở lại quá khứ, trở về gặp chính mình thuở thiếu niên – khi còn chưa bước chân ra thế giới rộng lớn – chị sẽ muốn gửi gắm điều gì cho cô bé Linh Giang của ngày ấy?

Tôi sẽ nói với cô bé ấy rằng: "Mọi chuyện rồi sẽ ổn thôi. Có thể không phải ngay lập tức, nhưng theo cách nào đó – em sẽ luôn tìm được con đường của mình."

Tôi cũng muốn em biết rằng, ngay cả những lúc em thấy lạc lõng nhất, những lúc tưởng như không ai hiểu mình – em cũng chưa bao giờ thật sự cô đơn. Có rất nhiều tình thương vẫn đang lặng lẽ ở đó, chờ em nhận ra. Từ gia đình, từ thiên nhiên, từ những người thầy, người bạn sẽ đến đúng lúc trong đời em, và từ chính bản thân em. 

Và em à, thế giới ngoài kia vô cùng thú vị. Cứ sống đi, đừng sợ hãi. 

ĐỌC THÊM

5 thương hiệu thời trang Việt Nam ghi dấu ấn với cam kết bền vững

Từ Coldplay đến Billie Eilish: Các ngôi sao âm nhạc đang thúc đẩy phong trào bền vững như thế nào?

Sức hút khó cưỡng của xu hướng du lịch nông nghiệp