“ขออุทิศรางวัลนี้..แด่ผีทั้งหลายในเมืองไทย” รู้จัก อุ้ย รัชฏ์ภูมิ ผู้กำกับหนังไทยที่ไปคว้ารางวัลคานส์ จากผลงาน ‘ผีใช้ได้ค่ะ’ (A Useful Ghost)

อุ้ย รัชฏ์ภูมิ บุญบัญชาโชค บัณฑิตเอกภาพยนตร์จากรั้วคณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย หนึ่งในผู้กำกับฝีมือดีที่น่าจับตามอง ซึ่งครำ่หวอดอยู่ในแวดวงภาพยนตร์สั้น และเป็นที่รู้จักจากผลงานอย่าง แหม่มแอนนา หัวนม มาคารอง โพนยางคำ (2014) รวมถึง อนินทรีย์แดง (2020) ที่ได้รับเลือกให้ฉายรอบปฐมทัศน์ในเทศกาลภาพยนตร์โลการ์โน (Locarno) ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ เมื่อปี 2020 และสามารถคว้ารางวัล Junior Jury Award จากเทศกาลดังกล่าว นอกจากนั้น อุ้ยยังเป็นอาจารย์สอนวิชาภาพยนตร์และเป็นนักวิจารณ์ภาพยนตร์ด้วยเช่นกัน

สำหรับผลงานภาพยนตร์ขนาดยาวเรื่องแรกอุ้ยอย่าง ผีใช้ได้ค่ะ นับว่ามีเอกลักษณ์บางอย่างที่สะท้อนความเป็นตัวตนของเขา เช่นเดียวกับผลงานหนังสั้น ซึ่งเขามักจะใช้ตัวละคร pop culture หรือตัวละครที่มีชื่อเสียงในประวัติศาสตร์ อย่าง ‘อินทรีแดง’ (ซูเปอร์ฮีโร่ฉบับไทยในหนังไทยยุคสงครามเย็น) หรือ ’แหม่มแอนนา’ (แอนนา ลีโอโนเวนส์ สตรีชาวอังกฤษผู้ทรงอิทธิพลต่อราชสำนัก รวมถึงตัวละครเอกของนวนิยายและละครบรอดเวย์ชื่อดัง เรื่องเดอะคิงแอนด์ไอ)

อุ้ยอธิบายว่า ข้อดีของการที่คนดูรู้จักและคุ้นเคยกับตัวละครเหล่านี้อยู่แล้ว ทำให้หนังไม่จำเป็นต้องใช้เวลามากในการแนะนำตัวละคร ก่อนที่อุ้ยจะต่อยอดด้วยการบิดเรื่องราวและรื้อโครงสร้างเดิม เพื่อนำพาตัวละครไปพบกับความเป็นไปได้ใหม่ๆ ในที่สุด ซึ่งเขาเผยว่า ก่อนจะมาเป็นชื่อ ผีใช้ได้ค่ะ ชื่อแรกเริ่มของโปรเจกต์นี้คือ ‘บุตรของนาค’ มีแนวคิดหลักเป็นเรื่องของผู้หญิงที่ตายไปแล้วกลับมาอยู่กับครอบครัวของสามี จากนั้นก็พัฒนาบทต่อมาเรื่อยๆ ด้วยคำถามสำคัญที่ว่า ‘ถ้าผีกลับมาแล้ว จะกลับมาทำอะไรล่ะ’

ภาพยนตร์ ผีใช้ได้ค่ะ (A Useful Ghost) เล่าเรื่องราวของ ‘มาร์ช’ (รับบทโดย โมสต์ วิศรุต หิมรัต) ชายหนุ่มที่กำลังโศกเศร้า หลังจากที่ ‘แนท’ ภรรยาของเขา (รับบทโดย ใหม่ ดาวิกา โฮร์เน่) เพิ่งเสียชีวิตจากมลพิษฝุ่น เขาพบว่าวิญญาณของแนทได้กลับมาสิงอยู่ในเครื่องดูดฝุ่น เพราะเธอกลัวว่าสามีกับลูกจะต้องเสียชีวิตแบบเดียวกับเธอ ขณะเดียวกัน โรงงานของแม่มาร์ชก็กำลังประสบปัญหา เมื่อวิญญาณอดีตคนงานออกมาก่อกวนจนทำให้โรงงานต้องปิดตัวลง ครอบครัวของมาร์ชจึงปฏิเสธความสัมพันธ์ที่มีอยู่ระหว่างมนุษย์กับผี แต่แนทก็พยายามโน้มน้าวให้พวกเขาเชื่อว่า มาร์ชและเธอรักกันและอยู่ร่วมกันได้ โดยพิสูจน์ว่าเธอคือ ‘ผีที่มีประโยชน์’ และอาสาจะเคลียร์ปัญหาเรื่องผีๆ ในโรงงาน ด้วยการกำจัดผีที่ไร้ประโยชน์ออกจากโรงงานไปให้หมด

สิ่งหนึ่งที่สร้างความฉงนสงสัยให้กับใครหลายคนตั้งแต่แรก คือเรื่องราวที่ว่าด้วย ‘ผีเครื่องดูดฝุ่น’ ซึ่งอุ้ย รัชฏ์ภูมิ ให้เหตุผลว่า “เพราะมันติงต๊องดี”

ตอนแรกเขาเคยคิดว่า ผีผู้หญิงก็คือแค่ผีผู้หญิง แต่ระหว่างกำลังพัฒนาบทมักจะมีคนถามว่า ผีในหนังของเขาจะมีรูปแบบที่แตกต่างจากผีในหนังเรื่องอื่นๆ อย่างไร เขาลองนึกว่า บางครั้งการปรากฏตัวของผีในภาพยนตร์อาจจะมาจากเสียงก๊อกน้ำที่ไหลเอง หลอดไฟที่เปิดปิดเองได้  หรือจอโทรทัศน์ที่จู่ๆ ก็ติดขึ้นมา โดยไม่มีใครไปแตะต้อง ดังนั้นเครื่องใช้ไฟฟ้าในบ้านและการมีอยู่ของผี จึงไม่ใช่สิ่งที่จะเชื่อมโยงกันไม่ได้

ในเมื่อเราเคยเห็นผีทีวีกันบ่อยแล้ว ถ้าอย่างนั้นเลือกผีเครื่องดูดฝุ่นเลยแล้วกัน แม้จะดูแปลกประหลาดไปบ้าง แตก็มีนัยยะบางอย่างที่เชื่อมโยงกับการทำงานของแม่บ้าน ซึ่งทำให้ภาพยนตร์มีความหมายเพิ่มขึ้นอีกชั้นหนึ่ง

วินาทีที่ แดเนียล คาลูยา (Daniel Kaluuya) นักแสดงมากความสามารถชาวอังกฤษ-ยูกันดา ในฐานะผู้ประกาศรางวัลใหญ่ของค่ำคืน ค่อยๆ กล่าวถึงภาพยนตร์เจ้าของรางวัล AMI Paris Grand Prize ประจำปีนี้ น่าจะทำให้หัวใจคนไทยทุกคนค่อยๆ พองโตและเต้นเป็นไม่เป็นจังหวะ

“ภาพยนตร์เรื่องนี้ เป็นผลงานที่กล้าหาญและเสรี เกินกว่าจะจำกัดอยู่ในหมวดหมู่ใดหมวดหมู่หนึ่ง

ผลงานภาพยนตร์ขนาดยาวเรื่องแรกของผู้กำกับ ซึ่งเล่นสนุกกับแนวทาง สั่นคลอนกฎเกณฑ์ และนำเสนอวิสัยทัศน์ ที่ทั้งเป็นส่วนตัวและเป็นสากลในเวลาเดียวกัน

ในโลกของภาพยนตร์ที่เต็มไปด้วย ‘ผี’ และความเงียบงัน แต่ในนั้นกลับมีเสียงหนึ่งที่เด่นชัด เสียงที่ทั้งตลก เต็มเปี่ยมด้วยความจริงจังทางการเมือง และลึกซึ้งในความเป็นมนุษย์ ภาพยนตร์เรื่องนี้ท้าทายการเซ็นเซอร์ ทั้งที่มองเห็นและมองไม่เห็น โดยไม่เคยละทิ้งจินตนาการ อารมณ์ขัน และการจัดองค์ประกอบ (mise-en-scène) อันน่าทึ่ง

ทุกอย่างในหนังเรื่องนี้ถูกคิดอย่างแม่นยำ อ่อนโยน และกล้าหาญ ทุกเฟรมคือการเลือกสรร ทุกการขยับเพียงเล็กน้อยคือท่าทางที่มีความหมาย ภาพยนตร์เรื่องนี้ทำให้เราประหลาดใจ ซาบซึ้ง ตกตะลึง และเป็นการผสมผสานที่หาได้ยากยิ่งระหว่างอารมณ์ขัน ความโศกเศร้า และความเชี่ยวชาญในงานภาพยนตร์

เราขอแสดงความยินดีกับผู้กำกับหนัง แม้ว่าเขาจะเคยขอให้พวกเรา ‘แค่พยายามชอบหนังเรื่องนี้’ ก็ตาม”

หลังจบประโยค แดเนียล คาลูยา กล่าวต่อทันที ท่ามกลางช่วงเวลาสำคัญที่ทุกคนรอคอย “and the award goes to...”

“ผีใช้ได้ค่ะ” 

คำกล่าวยกย่องในความสามารถของ อุ้ย รัชฏ์ภูมิ บุญบัญชาโชค ผู้กำกับหนังที่มักจะถ่อมตัวอยู่เสมอ ยังได้รับการกล่าวถึงมากมายในสื่อต่างประเทศชั้นนำ ซึ่งบทความหนึ่งที่น่าสนใจจากนักวิจารณ์ของ IndieWire คือการเปรียบเทียบตัวเขา กับตำนานผู้กับภาพยนตร์ไทยรุ่นพี่ของวงการอย่าง เจ้ย อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล ผู้เคยคว้าสี่รางวัลคานส์ รวมถึงรางวัลใหญ่ที่สุดของเทศกาลอย่างปาล์มทองคำ (Palme d'Or)

บทความชิ้นนี้มีการเผยแพร่ก่อนการประกาศผลรางวัล AMI Paris Grand Prize โดยกล่าวว่า ภาพยนตร์เรื่อง ผีใช้ได้ค่ะ (A Useful Ghost) เป็นหนึ่งในผลงานจากประเทศไทยที่ได้รับความสนใจสูงที่สุดในรอบหลายปี สำหรับการเปิดตัวในเทศกาลภาพยนตร์เมืองคานส์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อเป็นเรื่องราวของการกลับชาติมาเกิดที่ไม่ธรรมดา ก็ทำให้หลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะมีการเปรียบเทียบกับผลงานของอภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล แม้ว่าจะไม่ใช่การเปรียบเทียบที่ตรงนัก เพราะ ‘A Useful Ghost’ มีจังหวะที่รวดเร็วฉับไว เมื่อเทียบกับความเนิบช้าในงานของอภิชาติพงศ์ แต่ในเจตนาที่แท้จริงของการเปรียบนี้ คือการที่วงการภาพยนตร์จะได้เห็นว่า มีผู้กำกับหน้าใหม่ที่น่าทึ่ง ถือกำเนิดขึ้นแล้วในประเทศไทย (a phenomenal new filmmaker has arrived from Thailand) และผู้ชมจากเทศกาลภาพยนตร์ทั่วโลกจะต้องติดตามผลงานของเขา ไปอีกนานหลายปีนับจากนี้ 

อ่านเพิ่มเติม: “ใช้ชีวิตให้เหมือนสายน้ำ” ข้อคิดจากผู้กำกับสี่รางวัลคานส์ ‘เจ้ย อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล’ กับเส้นทาง 25 ปี แห่งความสำเร็จ

อ่านเพิ่มเติม:

Cannes Film Festival: คนดังชาวเอเชียเฉิดฉายบนพรมแดงเทศกาลภาพยนตร์เมืองคานส์ ครั้งที่ 78

28 ปีที่ไม่หยุดท้าทายของ ‘นุ่น วรนุช’ กับการหวนคืนจอภาพยนตร์ใน ‘สุสานคนเป็น’ และการลัดฟ้าไปประกวดร้องเพลงไกลถึงแดนมังกร

ออกแบบ ชุติมณฑน์ คว้ารางวัล International Emmy Awards ฉลอง 8 ปีในวงการบันเทิง