Phan Đức Trung - Cầu nối hai thế giới

Sau thời gian dài làm lãnh đạo trong  ngành tài chính, ông nghỉ ngơi một thời gian khá lâu. Đó là quyết định chủ động hay là sự chuyển hướng bất ngờ?

Phan Đức Trung: Nói đúng ra lúc đó tôi cũng không định nghỉ. Nhưng đó là thời điểm tôi nhận ra tài chính không chỉ là công nghệ. Nó còn đặt trên những nền tảng khác: luật pháp, quản trị rủi ro, và cả quy mô hệ thống.

Sau đó tôi sang Mỹ, làm việc trong một lĩnh vực khá đặc biệt: cho vay bán lẻ mua nhà (mortgaget). Và tôi thật sự ngạc nhiên. Hóa ra tất cả những gì mình từng hiểu về cho vay tiêu dùng ở Việt Nam suốt hàng chục năm… lại không giống như cách thế giới vận hành. Tôi bắt đầu nhìn lại và nghĩ nghiêm túc hơn về tài chính vi mô nói chung. Tôi biết, sớm hay muộn, lĩnh vực này cũng sẽ thay đổi.

Ngày trước tôi vẫn nghĩ: một khoản vay tiêu dùng hay vay mua ô tô thì ngân hàng sẽ giữ trên bảng cân đối kế toán. Nhưng khi sang Mỹ, tôi phát hiện: với các khoản vay mua nhà, ngân hàng sẽ nhanh chóng “đóng gói” lại và bán cho các định chế trung gian như Fannie Mae và Freddie Mac, rồi tiếp tục chứng khoán hóa và phân phối ra thị trường. Nhờ cơ chế đó, phần lớn rủi ro tín dụng được chuyển ra khỏi bảng cân đối của ngân hàng, thay vì bị “giam” lại như trong mô hình truyền thống ở Việt Nam. Từ đó tôi hiểu: thị trường chứng khoán có vai trò cực kỳ quan trọng, nó cho phép toàn bộ hệ thống “off” bảng cân đối. Một điều nữa: ở Mỹ, mọi người có thể thực hiện giao dịch peer-to-peer (ngang hàng) từ rất sớm, kể cả trong bất động sản. Mô hình này tồn tại lâu đời, và họ quản lý chặt chẽ thông qua luật hoá.

Tôi bắt đầu quan tâm sâu hơn đến bản chất của các khoản vay: vay mua nhà là gì, vay dưới chuẩn là gì, vì sao vẫn tồn tại “chuẩn trong cái dưới chuẩn”. Và tôi nhận ra: công nghệ chính là thứ sẽ giải quyết những vấn đề mà ngân hàng truyền thống không thể hoặc không muốn giải quyết.

Ngân hàng vẫn quan trọng, nhưng phải ngồi thấp xuống một chút. Nhiều người trong ngành đang ngồi quá cao. Họ chỉ chạm vào phần “đẹp” của xã hội, còn phần “thấp” hơn, nhiều rủi ro hơn, thì bị bỏ qua. Trong khi chính ở đó, nhu cầu thật và đổi mới thật đang diễn ra.

Từ những điều nhỏ như thế, tôi bắt đầu nghĩ khác về tài chính: không còn coi nó chỉ là con số hay bảng cân đối nữa, mà là cách con người chấp nhận và phân phối rủi ro trong xã hội.

Theo ông, ngoài những hạn chế về mô hình hay công nghệ, hệ thống tài chính hiện nay còn tồn tại điểm yếu căn bản nào?

Phan Đức Trung: Chi phí tài chính đang ở mức quá cao, sớm hay muộn, hệ thống sẽ phải tự điều chỉnh. Điều này không chỉ riêng Việt Nam mà hầu như đúng với tất cả các nền kinh tế.

Bản chất của tín dụng chính là cơ chế phân bổ vốn. Nó tạo ra những vùng đệm để chính sách tiền tệ được vận hành linh hoạt hơn. Trong quá trình đó, ngân hàng thương mại là bên hưởng lợi, thông qua cơ chế huy động vốn mà Ngân hàng Nhà nước định hướng.

Tuy nhiên, ngân hàng sẽ buộc phải ứng dụng công nghệ nhiều hơn (hoặc hợp tác với các tổ chức công nghệ) để giảm chi phí trung gian toàn hệ thống. Chi phí tài chính cho những giao dịch nhỏ, cho người dân bình thường, cũng sẽ phải thấp đi.

Ở chiều ngược lại, blockchain chính là công nghệ có khả năng giải quyết cấu trúc tài chính vi mô, nơi các giao dịch nhỏ tồn tại, nơi ngân hàng không chạm tới. Đó là phần “ngân hàng vắng mặt” của nền kinh tế – cũng là nơi mà công nghệ có thể lấp đầy khoảng trống.

Tôi tin công nghệ sẽ giúp ngân hàng và doanh nghiệp bình đẳng hơn trong bài toán chi phí vốn. 

Theo ông bản chất tài chính của blockchain nằm ở đâu?

Phan Đức Trung: CZ có nói một câu: “Internet là mạng chia sẻ thông tin, còn blockchain là mạng chia sẻ giá trị”. Nếu Internet giúp thông tin lưu chuyển, thì blockchain là hạ tầng để giá trị được lưu chuyển. Hiểu như vậy, sẽ thấy bản chất công nghệ ngân hàng vốn đã chứa đựng tinh thần đó từ trước, chỉ khác ở chỗ blockchain làm điều đó theo cách phi tập trung và minh bạch hơn.

Tôi vẫn tin blockchain là mạng chia sẻ giá trị. Với bất cứ dự án nào chạy trên blockchain, tôi luôn tự hỏi: “Nó có giá trị không? Nếu chưa có, liệu ngày mai nó có giá trị không?”. Nếu đang có giá trị, thì giá trị đó còn giữ được vào ngày mai?”. Tôi luôn giữ thái độ nghi ngờ với “giá trị để giúp mình nhìn rõ bản chất. Giá trị chỉ có ý nghĩa khi nó thay đổi: nếu bất biến, nó không còn là giá trị nữa.

Xem thêm: Giới tinh hoa đầu tư đang bồi đắp tư duy quản lý tài sản cho thế hệ kế tiếp như thế nào?

Ông có thể nói ngắn gọn về 1Matrix, công ty ông đang làm Chủ tịch? 

Phan Đức Trung: 1Matrix là một nỗ lực hiện thực hóa ý tưởng mạng blockchain quốc gia. Khi tham gia thúc đẩy chiến lược 1236 của Bộ Thông tin và Truyền thông, tôi đặt câu hỏi: “Tại sao Việt Nam không thể làm được một mạng blockchain như Châu Âu có EBSI hay Trung Quốc có BSN?”

Trung Quốc có nguồn lực rất lớn, có thể xây dựng một mạng blockchain quy mô quốc gia. BSN do 4 tổ chức nhà nước, viễn thông, thanh toán và công nghệ khởi xướng, nhưng hệ sinh thái triển khai và ứng dụng lõi lại do các ngân hàng quốc doanh Trung Quốc dẫn dắt. Tất cả đều là doanh nghiệp tỷ đô. Ở Việt Nam, tôi hiểu rằng mình không thể đi theo mô hình đó vì quá tốn kém, nhưng có thể học theo tinh thần của họ: xây dựng một hạ tầng blockchain giá trị cho quốc gia làm chủ công nghệ.

Ở Việt Nam, 1Matrix có hai mục tiêu:

• Giảm chi phí vận hành hệ thống số, vì Nhà nước cần một hạ tầng mà mọi bên có thể cùng sử dụng.
• Tạo nền tảng giá trị chung để các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân có thể xây dựng dịch vụ số trên đó, không phụ thuộc vào nước ngoài.

Mục tiêu chính là tạo ra những công ty có tính ứng dụng thực tế: cung cấp hạ tầng, dịch vụ hữu ích cho doanh nghiệp Việt Nam. Ví dụ, 1Matrix có thể cung cấp nền tảng cho các công ty, tổ chức thành viên trong VBA, hay các quỹ như Dragon Capital.

Hình dung của ông về “mạng blockchain quốc gia”? Có giống như việc nhà nước xây đường, còn doanh nghiệp và người dân cùng đi trên con đường đó?

Phan Đức Trung: Đúng vậy. Đó là một loại hạ tầng công, tương tự như việc Nhà nước làm đường cao tốc để mọi người cùng đi, cùng hưởng lợi. Khi Nhà nước đầu tư một hạ tầng như thế, toàn xã hội sẽ tiết kiệm được chi phí vận hành và chi phí “lạnh”, tức chi phí hệ thống, chi phí lòng tin.

Khái niệm “mạng blockchain quốc gia” không chỉ là công nghệ, mà là triết lý tổ chức. Nó nói về cách một quốc gia định nghĩa giá trị số và quản trị giá trị ấy.

Nếu Nhà nước làm, phải đủ mở để tư nhân tham gia. Nếu tư nhân làm, phải đủ tin cậy để Nhà nước sử dụng. Đó chính là bài toán mà 1Matrix muốn giải: một mạng lưới quốc gia – công bằng, hiệu quả, và có chủ quyền số thực sự. Tầm nhìn của ông rất rõ ngay từ đầu là tạo lập thị trường. Mà khung thị trường quan trọng nhất là hành lang pháp lý. Liệu nó có làm cho thị trường bị bóp nghẹt?

Xây dựng hành lang pháp lý cho giao dịch là để đảm bảo an toàn. Trước tiên, phải biết là công nghệ là thứ mà tội phạm rất thích. Vì công nghệ cho phép thực hiện được rất nhiều thứ. Và trong lý tưởng nhất, công nghệ là thứ… không cần pháp lý.

Nhìn lại lịch sử, Bitcoin ban đầu là một mạng của những người muốn tự do tuyệt đối, đến mức người sáng lập cũng không lộ mặt. Wikileaks từng kêu gọi ủng hộ bằng Bitcoin. Còn chính Satoshi cũng từng cảnh báo về nguy cơ nếu đi quá nhanh, sự phát triển của Bitcoin sẽ va vào pháp luật.

Trên Internet, ranh giới giữa “người thường” và “tội phạm” rất mờ. Pháp lý sinh ra để tạo ra môi trường đồng nhất chứ không phải để phân chia “đúng – sai”. Pháp lý là để con người ứng xử đồng nhất, không để phẳng hóa mọi thứ.

Bitcoin từng bị coi là nơi rửa tiền, nên sau đó mới sinh ra đồng Monero (XMR) – “đồng tiền của tội phạm”. Nhưng Monero có logic riêng: tội phạm tiêu với nhau không sao, nhưng đổi sang tiền thường thì gặp rủi ro, vì người đổi sẽ có thể lộ ra chính là tội phạm.

Nếu không có pháp lý, thế giới sẽ phẳng đến mức người không có công nghệ bị thiệt so với người có công nghệ. Cho nên, chúng ta cần pháp lý để định hình trật tự mới. 

Ông có nói rằng Việt Nam đang ở một vị thế rất đặc biệt để tận dụng blockchain và tài sản số. Ông từng dùng khái niệm hiệu quả blockchain (blockchain efficiency) như một cách tái định nghĩa lại vai trò của công nghệ này. 

Phan Đức Trung: Đúng, tôi thấy Việt Nam đang ở một vị thế rất đặc biệt. Giấc mơ về trung tâm tài chính của châu Á thì xa quá, nhưng trung tâm tài chính của Đông Nam Á thì hoàn toàn khả thi. Vì nếu thị trường này đã bắt đầu hình thành, dù còn sơ khai, thì nó vẫn là mảnh đất tiềm năng.

Tôi cho rằng blockchain sẽ khiến thị trường vốn trở nên thông suốt hơn. Thực ra, bản chất của mọi loại tài sản đều có thể được “token hóa”. Khi đó, mọi loại tài sản đều có thể tham gia vào thị trường vốn, kể cả những thứ trước đây không thể.

Với RWA, ông nghĩ tương lai sẽ như thế nào? Những hướng đi hay cách tiếp cận nào sẽ khả thi ở Việt Nam? 

Phan Đức Trung: Theo tôi, điểm khởi đầu của RWA (tài sản thực được mã hóa) luôn phải đi qua Chính phủ. Bao giờ cũng vậy. Chính phủ vào cuộc sẽ tạo ra một “branding” cho quốc gia, thể hiện đất nước đó hiểu và đón nhận RWA.

Các dự đoán đều chỉ ra RWA sẽ tăng trưởng rất mạnh. Bản chất, nó là bước tiến tiếp theo trong chuỗi phát triển: tiền tệ hóa → chứng khoán hóa → token hóa. Token hóa nghĩa là mọi thứ đều có thể “chia nhỏ” và giao dịch được.

Điều đó giúp tách bạch quá trình lưu ký và giao dịch của tài sản. Giống như thị trường vàng: hai quốc gia đều gửi vàng dự trữ ở Mỹ. Nhưng giao dịch giữa họ thì diễn ra gần như tức thời. Đấy là nhờ công nghệ.

Công nghệ RWA cũng thế. Nó tăng thanh khoản cho tài sản thực; và ai cũng thích thanh khoản. Mua cái nhà mà không thể bán được là khó chịu. RWA đẩy mạnh điều đó: giúp tài sản thực có thể giao dịch, có thể lưu chuyển nhanh hơn.

Ông nhìn thấy xu hướng thị trường nào trên bình diện toàn cầu, Việt Nam sẽ đứng ở đâu trong bức tranh đó?

Phan Đức Trung: Về tài chính toàn cầu, tôi nghĩ điểm thay đổi đầu tiên luôn là stablecoin. Bây giờ Trung Quốc làm CBDC, Mỹ có stablecoin – bản chất hai thứ đó khá giống nhau.

Một bên (CBDC) là chính phủ tự phát hành tiền số. Một bên (stablecoin) là tư nhân phát hành, nhưng vẫn dựa trên tài sản thật, như USD hoặc trái phiếu chính phủ. Hai thứ này, một đằng “in tiền”, một đằng “cất tiền trong kho”, bản chất là hai mặt của cùng một đồng xu.

Điều đó sẽ dẫn tới thay đổi trong cấu trúc nắm giữ tài sản toàn cầu. Ví dụ, Trung Quốc hay Nhật đang mua trái phiếu chính phủ Mỹ, còn Tether (USDT) – một tổ chức tư nhân – hiện cũng là một trong những nhà nắm giữ trái phiếu chính phủ Mỹ lớn nhất thế giới, đứng trên cả Hàn Quốc hay UAE.

Tether khoe rằng họ “dự trữ trái phiếu chính phủ Mỹ còn hơn cả một quốc gia”, và thực tế là như vậy. Chính phủ Mỹ dần chấp nhận họ như một phần trong hệ sinh thái tài chính.

Tôi nghĩ lượng trái phiếu chính phủ Mỹ sẽ tiếp tục được dùng làm tài sản dự trữ cho stablecoin, và quá trình này sẽ diễn ra cực kỳ nhanh.

Sau stablecoin, xu hướng tiếp theo sẽ là những loại tài sản có giá trị cao, ổn định. Hai là tài sản có lợi tức cao nhưng thanh khoản kém như trái phiếu hạng cao, sản phẩm đầu tư chỉ dành cho nhà giàu.

RWA sẽ khiến các loại tài sản đó trở nên dễ tiếp cận và thanh khoản hơn.

Với Việt Nam, ông dự đoán sự phát triển này sẽ đi theo hướng nào?

Phan Đức Trung: Nếu nói trong khu vực, APAC (châu Á – Thái Bình Dương) là một trong những vùng phát triển mạnh nhất về crypto và blockchain. Việt Nam nằm trong khu vực đó, và dòng vốn crypto vào Việt Nam đạt khoảng 220 tỷ USD, đứng thứ 3 toàn khu vực APAC, rất ấn tượng.

Tuy nhiên, ảnh hưởng thực tế của RWA hay blockchain ở Việt Nam sẽ còn tùy thuộc vào từng quốc gia, vào cách họ định nghĩa và áp dụng. Công nghệ phân tán (decentralized) chỉ có ý nghĩa khi có tập người dùng đủ lớn. Nếu không, nó vẫn là xu hướng.

Blockchain, nếu phát triển đúng, sẽ hỗ trợ rất mạnh cho cấu trúc tài chính Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính vi mô. Nó giúp tăng năng suất, giảm chi phí giao dịch. Ở Trung Quốc, các mô hình như WeBank hay OneConnect của Ping An là ví dụ. WeBank giải ngân chỉ mất 5 giây cho khoản vay cá nhân và 15 phút choi khoản vay doanh nghiệp. Ping An là tập đoàn bảo hiểm vi mô trị giá hơn 140 tỷ USD.

Đất nước tỷ dân, dân đông, nghèo, nên họ phải nhảy thẳng vào công nghệ. Và họ làm được. Thế nên Việt Nam không cần nói chuyện “tầm nhìn xa”. Cứ nhìn vào những gì hiệu quả mà làm. Thị trường vi mô, tài chính vi mô; đấy mới là nơi blockchain tạo ra thay đổi thực chất.

Còn khu vực thứ hai: xử lý dữ liệu và quyền riêng tư là sân chơi của châu Âu.

Cảm ơn những chia sẻ của anh!

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 01/2026

ĐỌC NGAY

TS. Đặng Phạm Thiên Duy: “Đừng chỉ gắn thêm công cụ nếu không thay đổi năng lực tổ chức”

Cha đẻ của AI: Chúng ta cần những AI ‘không đành lòng nhìn con người khổ đau’

Hành trình khởi nghiệp của Tiến sĩ Cao Anh Tuấn: AI, Gen và giấc mơ đưa y học chính xác tới 1 tỷ người Đông Á