Cam kết Net Zero 2050: Khi nông nghiệp Việt chuyển mình để kiến tạo “hương vị” bền vững

Ngành nông nghiệp cũng tạo ra lượng phụ phẩm khổng lồ. Mỗi năm, Việt Nam sản sinh 160 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp: 42,8 triệu tấn rơm rạ, 15 triệu tấn bã mía và 1,4 triệu tấn vỏ cà phê, theo số liệu của Cục Thống kê. Dù vậy, hầu hết số phụ phẩm này bị đốt bỏ, biến tài nguyên tiềm năng thành khói bụi, ô nhiễm. Bị mắc kẹt trong một lời nguyền vô hình, nhiều phụ phẩm chịu một vòng đời đơn lẻ và kết thúc trong lãng phí - không phải vì chúng vô dụng, mà vì bị tước đi cơ hội được tái sinh. Nông dân, do hạn chế nhận thức, đã quen với việc coi phụ phẩm là rác thải thay vì tài nguyên. Điều này đã khiến vấn đề trở nên nghiêm trọng. Bản thân nông hộ nhỏ cũng thiếu công nghệ xử lý phụ phẩm giá rẻ, còn các chính sách hỗ trợ vẫn còn nhiều hạn chế khiến cho nông nghiệp tuần hoàn khó lòng mở rộng. Trong khi đó, biến đổi khí hậu cùng những yêu cầu khắt khe của thị trường toàn cầu đang làm lộ rõ những điểm yếu của hệ thống nông nghiệp trong nước. 

Việt Nam đang tìm cách phá vỡ vòng lặp, định vị nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp xanh, và hướng đến tham vọng đạt Net zero vào năm 2050. Tháng 4/2023, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông  thôn đã ban hành Quyết định 1693, phê duyệt kế hoạch giảm phát thải khí nhà kính, bao gồm khí metan, đạt 121,9 triệu tấn CO2 tương đương vào năm 2030, với tầm nhìn đến năm 2050. Chiến lược này chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế, ưu tiên “giá trị xanh” thông qua các thực hành bền vững, tiêu dùng và thị trường.

Một trong những sáng kiến nổi bật là kế hoạch triển một triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long. Mục tiêu của đề án không chỉ gói gọn trong phạm trù kinh tế mà xa hơn, đó là kỳ vọng cấu trúc lại hệ sinh thái của cả ngành hàng, bao gồm phương thức canh tác của người dân, hệ thống thương lái, tổ chức liên kết trong hợp tác xã. 

Nhiều doanh nghiệp đã dấn thân vào hành trình chuyển đổi xanh này. Hơn 10 năm trước, CEO của Vinasamex đã kiên trì đi từng nhà, thuyết phục từng nhóm nông dân thay đổi phương thức trồng quế, hồi truyền thống. “Bà con sống bám vào rừng lần đầu được giải thích thế nào là tiêu chuẩn đất sạch, nước sạch”, bà Huyền nhớ lại. Sự phối hợp giữa doanh nghiệp với người dân dần mang lại kết quả. Từ năm 2016, Vinasamex đạt bốn chứng nhận hữu cơ quốc tế từ Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc, mở đường cho quế, hồi Việt bước vào những thị trường khó tính nhất thế giới. Thu nhập của người nông dân nhờ đó tăng từ vài triệu lên đến hàng trăm triệu đồng mỗi hecta, góp phần cải thiện đời sống và tạo nguồn thu ổn định cho cả cộng đồng.

Từ miền núi Yên Bái đến vùng đất nắng gió Tây Ninh, tinh thần đổi mới trong nông nghiệp tiếp tục được lan tỏa. CTCP Thành Thành Công - Biên Hoà (TTC AgriS) đã biến những cánh đồng mía thành “phòng thí nghiệm xanh” với công nghệ hiện đại. Bằng cách sử dụng cảm biến IoT để theo dõi đất và nước, cùng máy bay không người lái giám sát cây trồng, doanh nghiệp này tối ưu hóa tài nguyên và nâng cao năng suất với độ chính xác cao. TTC AgriS cũng áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn tại nhà máy đường, biến bã mía thành điện, mật rỉ thành ethanol và bùn lọc thành phân bón hữu cơ. Những sáng kiến này không chỉ giảm thiểu lãng phí mà còn tạo ra giá trị mới, thể hiện một cách tiếp cận bền vững với môi trường. 

Đọc thêm: Vải sợi dứa Pinalina – Chất liệu đang “dệt” nên giấc mơ xanh cho thời trang bền vững Việt Nam?

Tại cao nguyên Đà Lạt, Vinamilk đã đặt nền móng cho một mô hình nông nghiệp hữu cơ bền vững thông qua hệ thống Green Farm. Với khoản đầu tư 300 triệu USD, Vinamilk dành ba năm để khôi phục đất về trạng thái tự nhiên, loại bỏ hoàn toàn hóa chất và thuốc trừ sâu. Trang trại bò sữa hữu cơ này tận dụng năng lượng mặt trời, khí sinh học, đồng thời tái sử dụng nước và phân chuồng, tạo nên một hệ thống tuần hoàn khép kín. Kết quả là tiết kiệm lượng nước tương đương 86 hồ bơi Olympic và trung hòa carbon tương đương 30.000 sân bóng phủ cây xanh. Những con số ấn tượng này không chỉ minh chứng cho tác động môi trường tích cực mà còn khẳng định vai trò của các doanh nghiệp lớn trong việc định hình tương lai nông nghiệp bền vững.

Nhìn ra thế giới, Hà Lan có thể là hình mẫu cho Việt Nam. Kinh tế tuần hoàn của Hà Lan xoay quanh nguyên tắc “tái”: tái chế, tái sản xuất, sửa chữa và tái sử dụng để tối đa hóa chu kỳ tài nguyên và giảm thiểu chất thải. Bởi họ quan niệm, bất cứ một sản vật nào bị bỏ qua, thì các nguồn tài nguyên có giá trị như năng lượng, đất và nước cũng bị lãng phí. Một hệ thống nông nghiệp tuần hoàn sẽ khép kín vòng lặp trên chuỗi cung ứng tuyến tính và giúp bảo tồn các nguồn tài nguyên này. Đơn cử, các trang trại bò sữa tại đây đã biến phân chuồng thành khí sinh học, giảm 40% khí metan và cung cấp năng lượng cho lưới điện quốc gia. Nhà kính công nghệ cao sản xuất rau chỉ với 4 lít nước mỗi kilogram, ít hơn gấp 5 lần so với phương pháp truyền thống. Phụ phẩm như vỏ hành, bã nho, vỏ cà chua… được tái chế, mang lại khoản tiết kiệm 6 tỷ euro và giảm 15% tổn thất trong chuỗi cung ứng.

Việt Nam, với nguồn phụ phẩm dồi dào, có thể tiếp tục học hỏi những kinh nghiệm tốt này. Những vỏ cà phê, bã mía, rơm rạ đã dần tìm cách thoát khỏi lời nguyền, để được tái sinh trong hình hài mới, hữu ích hơn. Tuy nhiên, để mở rộng quy mô, nông nghiệp tuần hoàn cần có chính sách hỗ trợ mạnh mẽ.

Thực tế, theo ước tính của Ngân hàng thế giới, để đạt được nông nghiệp Net zero, đòi hỏi hàng trăm tỷ USD cho hạ tầng, năng lượng và thực hành bền vững. Chiến lược nông nghiệp giai đoạn 2021–2030 của chính phủ, với tầm nhìn đến 2050, cùng với các kế hoạch giảm phát thải metan và Tuyên bố Glasgow, nhấn mạnh cam kết này. 

Hợp tác là yếu tố then chốt. Ví dụ, mô hình liên minh 5 “nhà” -  Nhà nước, Nhà băng, Nhà khoa học, Nhà doanh nghiệp và Nhà nông có thể xem là nền tảng để thúc đẩy sự chuyển đổi toàn diện. Một quỹ đầu tư như “AgriTech & Xanh” với lãi suất ưu đãi có thể tạo cú hích đáng kể cho thị trường, tương tự như các chương trình tín dụng xanh đang được triển khai cho nông dân trồng lúa ở Mekong. Các doanh nghiệp tiếp tục đóng vai trò tiên phong trong việc phát triển công nghệ, chuỗi cung ứng và mô hình tuần hoàn. Giới khoa học cần tập trung vào các giải pháp ứng dụng thực tiễn như giống cây chịu hạn, thiết bị xử lý phụ phẩm chi phí thấp, phù hợp với quy mô sản xuất nhỏ. Người nông dân, trong bối cảnh mới, cần được trang bị kỹ năng số và khả năng tiếp cận thị trường thông qua các hợp tác xã kiểu mới. Đặc biệt, trong liên minh này, Nhà nước cần giữ vai trò “bà đỡ”, chủ động tạo lập một môi trường chính sách minh bạch, ổn định và thuận lợi. Những cải cách cụ thể về đất đai, tín dụng nông nghiệp dễ tiếp cận, cũng như hệ thống chứng nhận nghiêm ngặt là các điều kiện tiên quyết để nông nghiệp tuần hoàn và bền vững có thể mở rộng quy mô.

Từ những trang trại bò sữa sạch đến những cánh đồng thông minh, Việt Nam đang chứng minh rằng nông nghiệp tuần hoàn là một hành trình tất yếu. Những vỏ cà phê, bã mía có thể nhỏ bé nhưng chúng đang định hình lại di sản của nông nghiệp hơn nghìn năm của đất nước. 

ĐỌC NGAY 

Trang Nguyễn, Nhà sáng lập WildAct: “Thách thức trong bảo tồn bắt nguồn từ con người, và giải pháp cũng đến từ con người”

Ray Dao: Từ sinh viên xa xứ tìm chỗ đứng trên đất Mỹ đến người “kể chuyện” hình ảnh tại Tesla

3 “trại hè triệu đô” dành cho các tỷ phú