“Không có cái đẹp nào là vô tội”: Thời trang bền vững hóa ra chưa bền vững đến thế?

Thời trang bền vững không chỉ trao cho ta món đồ để mặc, mà gánh trên mình một hệ giá trị lớn hơn: môi trường, con người và đạo đức sản xuất. Từng sợi vải chất chứa những khát khao của thế hệ hôm nay đặt vào tương lai. Chính vì gánh vác trách nhiệm lâu dài đó, thời trang bền vững không chạy theo sản xuất đại trà. Thay vì lấp đầy kệ hàng nhanh chóng và tối ưu chi phí để tối đa hóa lợi nhuận, các thương hiệu chọn sản xuất giới hạn, thiết kế theo nhu cầu, tiêu thụ có kiểm soát và phần lớn quy trình đều dựa trên lao động thủ công. Tốc độ vì thế chậm hơn, chi phí đội lên cao hơn.

Yếu tố then chốt đẩy giá thành tăng cao chính là chất liệu. Thời trang bền vững ưu tiên sử dụng sợi tự nhiên, có nguồn gốc bản địa như vải lanh, gai, tơ tằm, sợi dứa, sợi chuối... Những nguyên liệu này không thể sản xuất đại trà như sợi tổng hợp, lại phụ thuộc vào mùa vụ, khí hậu, kỹ thuật canh tác. Điều này - đồng nghĩa với chi phí đầu vào luôn cao. Chưa kể, các loại sợi như gai hay chuối đòi hỏi nhiều công đoạn xử lý thủ công như tước, phơi, kéo sợi… tốn thời gian và nhân công.

Tiếp đến chúng ta phải kể đến quy trình sản xuất. Một chiếc áo linen nhuộm chàm thủ công có thể mất đến 2–3 tuần để hoàn thiện, trong khi áo cotton công nghiệp chỉ cần vài giờ. Sự khác biệt không nằm ở sản phẩm, mà nằm ở triết lý sản xuất phía sau. Các thương hiệu bền vững thường cam kết là không sử dụng lao động giá rẻ, trả mức lương công bằng, đảm bảo điều kiện làm việc an toàn và nhân đạo. 

Không dừng lại ở chi phí lao động, các thương hiệu bền vững còn phải chi trả cho loạt chi phí ngầm“ẩn” khác, chẳng hạn như chứng nhận hữu cơ, công bằng (GOTS, Fair Trade),  phí đầu tư phần mềm truy xuất nguồn gốc, minh bạch khí thải và nước thải. Ví dụ, một thương hiệu muốn đạt chứng chỉ GOTS cho sợi hữu cơ thì phải đầu tư hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng mỗi năm để kiểm định độc lập.

Mức giá đắt đỏ đã vô hình dựng nên một bức tường, chặn lối tiếp cận của người thu nhập thấp, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Khi “sống xanh” đồng nghĩa với tiêu tiền nhiều hơn, ta buộc phải đặt lại câu hỏi: Liệu bền vững có còn thực sự “bền vững” khi nó trở nên quá đắt đỏ để chạm tới? Và liệu việc phê phán thời trang nhanh như ngành công nghiệp “vô đạo đức” có đang vô tình phân tầng người tiêu dùng, – biến sự lựa chọn của hợp lý của họ thành cái tội? Trong bối cảnh ấy, thời trang bền vững đang đứng trước nghịch lý: được tôn vinh như chuẩn mực đạo đức, nhưng lại dần mang hình hài của một đặc quyền chỉ dành cho tầng lớp trung lưu và thượng lưu.

Xem thêm: 3 bước thực hành làm đẹp bền vững cho các tín đồ yêu môi trường

Một chiếc áo làm từ linen thủ công, nhuộm chàm tự nhiên có thể đắt gấp 3-5 lần món đồ tương tự thương hiệu thời trang nhanh. Trong khi thời trang bền vững được ca tụng như biểu tượng của đạo đức tiêu dùng, thì phần lớn người thu nhập thấp bị đặt vào thế lưỡng nan: mua đồ rẻ thì bị xem là thờ ơ với môi trường, còn lựa chọn trang phục bền vững thì không đủ khả năng chi trả. Những lời khuyên như “săn đồ secondhand” nghe qua có vẻ khả thi, nhưng thực tế lại đòi hỏi thời gian, kỹ năng và điều kiện sống mà không phải ai cũng có. 

Tại nhiều quốc gia, thị trường đồ cũ đang được “xa xỉ hóa” giá tăng cao với những món đồ tuyển chọn để phục vụ người tiêu dùng có điều kiện, khiến chính nhóm thu nhập thấp bị đẩy ra bên lề. Trong bức tranh ấy, “sống bền vững” đang trở thành đặc quyền, gắn với học vấn, thu nhập và thời gian rảnh. Đó là những thứ vốn không chia đều trong xã hội.

Một phần của áp lực này đến từ chính các thương hiệu và truyền thông – những nơi thường tô vẽ hình ảnh tiêu dùng đạo đức như “nghĩa vụ công dân”. Quan niệm nếu không sống xanh, bạn đang hủy diệt hành tinh” có thể khiến người tiêu dùng cảm thấy tội lỗi chỉ vì họ không đủ khả năng chi trả cho thương hiệu bền vững hay tìm cách sống bền vững hơn. Khái niệm “bền vững” dần bị giản lược thành một tập hợp hành vi tiêu dùng chuẩn hóa: mua đúng thương hiệu, đúng nhãn “xanh”, đúng chất liệu. 

Xem thêm: Mối liên hệ giữa trang sức cao cấp bền vững và công nghệ blockchain

Tưởng chừng là giải pháp toàn diện cho môi trường và con người, thời trang bền vững ngày nay lại đang tái tạo những ranh giới vô hình về giai cấp từ ngôn ngữ tiếp thị đến hình ảnh chiến dịch. “Sống xanh” được mã hóa bằng các từ khóa chuyên môn, các bộ ảnh phong cách tối giản, các giá trị đạo đức mà không phải ai cũng có đủ năng lực kinh tế hoặc tri thức để chạm tới.

Còn những người trực tiếp gánh chịu hệ quả từ ngành công nghiệp thời trang, công nhân trong các xưởng may bị bóc lột, người tiêu dùng thu nhập thấp sống giữa đô thị ô nhiễm lại bị loại khỏi cuộc đối thoại này. Họ không có mặt trong các chiến dịch, càng khó đủ điều kiện để chi trả.

Theo báo cáo của Hot or Cool Institute và Rapid Transition Alliance (2022), nhóm 20% người tiêu dùng giàu nhất tạo ra lượng khí thải từ thời trang cao gấp 20 lần nhóm 20% khó khăn  nhất. Trong khi đó, Chỉ số Bền vững của BoF (2022) cho thấy: nhiều tập đoàn xa xỉ như Prada, Richemont hay Capri vốn được gắn với “chuẩn mực đạo đức” có điểm số bền vững thấp hơn cả một số thương hiệu bình dân.

Không có cái đẹp nào là vô tội. Khi đạo đức được rao bán như hàng hiệu, liệu “bền vững” có thật sự bền vững hay chỉ là đặc quyền xa xỉ của một vài nhóm người?

ĐỌC THÊM: 

Jonathan Anderson: Khi tư duy sáng tạo trở thành chiến lược kinh doanh xa xỉ bền vững

Khi bền vững trở thành ngôn ngữ mới của các thương hiệu làm đẹp có trách nhiệm

Vải sợi dứa Pinalina – Chất liệu đang “dệt” nên giấc mơ xanh cho thời trang bền vững Việt Nam?