Sức mạnh của sự tự chủ

Thực tế cho thấy, nhiều người LGBTQI+ phải bắt đầu hành trình trưởng thành từ một vị thế bất lợi, giữa nhiều định kiến và kỳ thị, tạo nên những khoảng cách về cơ hội mà kiến thức tài chính thông thường chưa đủ khả năng bù đắp. Nhiều bạn trẻ thậm chí bị buộc rời khỏi gia đình rất sớm chỉ vì họ muốn sống thật với chính mình, và vì thế họ không nhận được sự giáo dục đầy đủ - bao gồm cả giáo dục hiểu biết tài chính - từ chính gia đình và người thân trong những năm quan trọng của quá trình trưởng thành. 

Một bạn trẻ từng phải nhập viện cấp cứu sau khi bị chính người thân giữ lại và đánh đập nhằm ép buộc thay đổi xu hướng tính dục “trở lại bình thường”. Sau biến cố ấy, người này phải rời khỏi gia đình và bắt đầu kiếm sống bằng nghề bán xôi trước cổng trường khi tuổi đời còn rất trẻ. Những năm tháng đáng lẽ dành cho học tập đã bị thay thế bằng áp lực mưu sinh, và những cơ hội tích lũy ban đầu trở nên mong manh hơn. 

Khi trưởng thành, những khó khăn ấy cũng không dừng lại. Một cô gái có xu hướng tomboy từng bị từ chối cơ hội nghề nghiệp chỉ vì không thể hiện bản thân theo những chuẩn mực nữ giới truyền thống là phải mặc váy, và mang giày cao gót như doanh nghiệp kỳ vọng. Một người trẻ đang theo học tại một trường đại học lớn có thể thường xuyên rơi vào cảm giác lúng túng khi giao dịch ở ngân hàng, ở sân bay hay trong các thủ tục hành chính; bởi ngoại hình và giới tính ghi trên giấy tờ cá nhân chưa hoàn toàn thống nhất. Việc liên tục bị gọi bằng một danh xưng không phản ánh đúng con người mình khiến những trải nghiệm vốn bình thường trở thành nguồn áp lực kéo dài với họ. 

Ngay cả những mong muốn giản dị như xây dựng gia đình cũng có thể đi kèm những chi phí lớn hơn. Một cặp đôi nam đồng giới sẽ phải chi khoảng tiền rất lớn, lên đến hàng tỷ đồng để có con thông qua các dịch vụ hỗ trợ sinh sản. Tuy nhiên, trong hai người chỉ có một người được công nhận là cha hợp pháp của đứa trẻ trên giấy tờ. Trong những tình huống khẩn cấp như tại bệnh viện, người bạn đời còn lại cũng không có quyền ký các giấy tờ quan trọng.

Một số người từng chia sẻ về việc bị tính giá thuê nhà cao hơn hoặc phải đối mặt với sự dè dặt từ chủ nhà chỉ vì xu hướng tính dục hay bản dạng giới của mình. Một phụ nữ chuyển giới đã sống nhiều năm với chiếc áo ngực giả bởi chưa đủ điều kiện tài chính để thực hiện quá trình chuyển đổi giới tính mà mình mong muốn… Những chi phí đó không xuất hiện trên bảng sao kê ngân hàng. Chúng được đo bằng những năm tháng học tập bị gián đoạn, những cơ hội bị bỏ lỡ, cảm giác phải liên tục giải thích về chính mình và những nỗ lực lớn hơn để đạt tới những điều vốn được xem là bình thường. 

Ngoài ra, các nghiên cứu của Vuong Tran và Christine Cho còn cho thấy, so với nhóm dị tính, nhiều người thuộc cộng đồng LGBTQI+ phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt kiến thức tài chính cơ bản trầm trọng. Điều này có thể dẫn tới những thói quen tiết kiệm chưa bền vững, chưa biết quản lý dòng tiền, vì thế làm gia tăng rủi ro tài chính và nguy cơ bị loại trừ khỏi hệ thống tài chính chính thống. Trong khi công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi nhanh chóng đời sống kinh tế, thì khoảng cách về kiến thức và kỹ năng có thể khiến các nhóm yếu thế đứng trước nguy cơ bị bỏ lại phía sau.  

Nghiêm trọng hơn, theo Rahman và Vuong Tran, khi những bất lợi về giáo dục, việc làm, sức khỏe tinh thần và cơ hội kinh tế cộng hưởng với nhau; chúng không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn tác động tiêu cực tới sự phát triển bền vững của gia đình, cộng đồng và rộng hơn là của cả xã hội. 

Trái với hình dung của nhiều người về các câu chuyện của cộng đồng LGBTQI+, những cuộc phỏng vấn sâu và khảo sát lại cho thấy một bức tranh khác. Thay vì chỉ nói về sự bất lực hay sự bất công, nhiều thành viên trong cộng đồng LGBTQI+ nhắc nhiều hơn tới khát khao được học, được cống hiến, có việc làm, những dự định còn dang dở  và mong muốn có một nền tảng tài chính đủ vững để chăm lo cho bản thân cũng như những người mình yêu thương.

Những trải nghiệm không dễ dàng dường như cũng tạo nên ở nhiều người một sức bật đáng chú ý, như sức bật của chiếc lò xo bị nén lại quá lâu. Không ít người đã biến chính những rào cản mình từng trải qua thành động lực để tiếp tục học tập, xây dựng sự nghiệp và tìm kiếm một cuộc sống độc lập hơn. Khả năng hồi phục ấy là một trong những đặc điểm nổi bật được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu về cộng đồng này. 

Tâm tư của những người trong cộng đồng LGBTQI+ ít khi được quan tâm hoặc thậm chí không được thừa nhận, nhưng họ đều có những hoài bão và mơ ước của mình như bao nhiêu người khác. Với người này, điều quan trọng là có cơ hội quay lại trường học sau những năm tháng phải mưu sinh quá sớm. Với người khác, đó là giấc mơ về một doanh nghiệp của riêng mình. Và với không ít người, mong mỏi lớn nhất đơn giản chỉ là một công việc ổn định cùng khả năng chăm lo tốt hơn cho gia đình. 

Đọc thêm: Cover Story: Nhà sáng tạo huyền thoại Philippe Starck và triết lý thiết kế dựa trên tình yêu, đam mê, sự chân thành và khiếu hài hước

Những mong muốn ấy cũng rất cụ thể. Trong các nghiên cứu, nhiều người thuộc cộng đồng LGBTQI+ bày tỏ nhu cầu được tiếp cận những kiến thức tài chính có thể áp dụng trực tiếp vào đời sống hằng ngày. Có người quan tâm tới những hiểu biết cơ bản về tiết kiệm, dòng tiền hay các dịch vụ ngân hàng. Người khác mong muốn học cách lập kế hoạch tài chính dài hạn, đầu tư và tích lũy tài sản. Nhiều bạn trẻ còn bày tỏ sự quan tâm tới việc khởi nghiệp và những mô hình kinh doanh mới. 

Từ chia sẻ của những người tham gia nghiên cứu kể trên, có thể nhận ra một điều: Với họ, hiểu biết tài chính không đơn thuần là chuyện tiền bạc. Nó đem lại sự tự tin, một dạng “quyền lực mềm” và quan trọng hơn cả là cảm giác được làm chủ cuộc sống của mình, dám sống thật với màu sắc và được là chính mình - thứ mà vì rất nhiều lý do, các thành viên của cộng đồng này luôn phải che đậy để có một cuộc sống “bình thường” như những người khác.  

Bởi vậy, điều họ theo đuổi thực chất là việc có thêm lựa chọn, thêm sự chủ động trước những biến động của cuộc sống và thêm niềm tin vào khả năng thực hiện những dự định của bản thân.

Có thể nhận ra nhu cầu có một chương trình giáo dục tài chính cho cộng đồng LGBTQI+ là rất lớn. Nhưng kiến thức chưa phải là tất cả. Một chương trình giáo dục tài chính bền vững không chỉ đơn thuần cung cấp kiến thức, mà còn cần phản ánh những câu chuyện, hình ảnh và những mối quan tâm gần gũi với người học. Khi nhận ra hình ảnh của chính mình trong những bài giảng, những trang sách hay những cuộc thảo luận, người học không chỉ tiếp thu kiến thức tốt hơn mà còn cảm nhận được rằng mình cũng hiện diện trong xã hội hiện đại, đó chính là tiêu chí quan trọng của một chương trình giáo dục bền vững. 

Đó cũng chính là sự thừa nhận vai trò và sự hiện diện không thể tách rời của họ trong một cộng đồng rộng lớn hơn. Sự quan tâm và tinh tế của người dạy đối với những trải nghiệm đặc thù của cộng đồng LGBTQI+ có thể tạo nên động lực học tập và phát triển ở mỗi cá nhân. 

Khát vọng thành công của nhiều người thuộc cộng đồng LGBTQI+ không chỉ dành cho bản thân họ. Đó còn là mong muốn được góp phần vào sự trưởng thành và tự tin của cả cộng đồng mà họ thuộc về. 

Vì thế, những cuộc trò chuyện về giáo dục tài chính với cộng đồng LGBTQI+ cuối cùng lại dẫn tới những câu chuyện rộng lớn hơn: Cơ hội, phẩm giá và khả năng  cùng tri thức mà mỗi người cần được chuẩn bị để hiện thực hoá tất cả những mong muốn của mình.

Khi ngày càng nhiều người có cơ hội được học tập, phát triển và thành công hơn, cộng đồng mà họ thuộc về cũng trở nên vững vàng hơn. Và một xã hội biết mở rộng những cơ hội ấy cho tất cả mọi người cũng là một xã hội giàu có hơn; không chỉ về kinh tế mà còn ở năng lực nuôi dưỡng phẩm giá và chắp cánh cho những khát vọng được sống một cuộc sống trọn vẹn, đầy đủ ý nghĩa của con người.

Nguồn tham khảo

OECD. (2026). PISA 2025 Assessment and Analytical Framework. https://doi.org/10.1787/86c36975-en.

Jorgensen, B. L., & Savla, J. (2010). Financial Literacy of Young Adults: The Importance of Parental Socialization. Family Relations, 59, 465-478. https://doi.org/10.1111/j.1741-3729.2010.00616.x 

Tran, V. (2026). Financial Literacy and Inclusion for LGBTQ+ Students in Vietnam: “I'm a Normal Person, and LGBTQ+ Students Are Humans”. In: E. Trinh., F. Blaike & G. Le (Eds), Contemplating Pedagogy amid Gender and Sexuality Diversity in Contemporary Vietnam (pp. 50-70). Routledge

Tran, V., & Cho. C. (2026). Financial literacy education for LGBTQI+ young adults in Vietnam: Counter-stories of trauma, advocacy and resiliency. Policy Futures in Education. 1-20. DOI: 10.1177/14782103261447965

Tran, V. (2024). Socio-economic justice and LGBTQI2S+ young adults: Financial literacy education and financial inclusion [Doctoral dissertation, Nipissing University]. University of Toronto Tspace Repository. https://utoronto.scholaris.ca/items/9879a9d5-0f15-4d64-9c82-2a9739f56ff7

World Bank. (2018). Why LGBTI inclusion is key to shared prosperity. https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/05/17/why-lgbti-inclusion-is-key-to-shared-prosperity 

World Bank. (2018). UFA2020 overview: Universal financial access by 2020. https://www.worldbank.org/en/topic/financialinclusion/brief/achieving-universal-financial-access-by-2020 

ĐỌC NGAY

Pride Month: Sự “mất tích” của các nhà mốt xa xỉ trong Tháng Tự Hào, vô tình hay tính toán?

Pride Month: Những câu chuyện về cộng đồng dưới ngòi bút của tác giả châu Á

Giải thưởng Front & Female Vietnam 2026 đã trở lại: Chính thức mở cổng đề cử công khai