Khi “chín tầng trời” trở thành “chiến trường” mới

Vì sao Tim Marshall lại hướng tiêu điểm vào những khu vực này? Theo ông, công nghệ có thể thay đổi cách chúng ta tương tác, nhưng các thực thể vật chất như núi non, eo biển, sa mạc và nguồn nước vẫn sẽ luôn là những hằng số bất biến trong phương trình quyền lực. Những quốc gia hoặc vùng không gian địa lý được ông xướng tên lên trong cuốn sách đều đang là điểm nóng hoặc giữ “nhân tố xoay trục” mang tính chiến lược cao trên bàn cờ chính trị thế giới. Tim Marshall đã phân tích kỹ càng về địa hình, dòng chảy, tài nguyên…, và dự đoán về biến động chính trị tương lai cũng như vai trò quan trọng của những “vùng lãnh thổ nhỏ” này trong cuộc chiến cân bằng cán cân quyền lực giữa các cường quốc thế giới.

Ngoài những chương phân tích rất sắc sảo về Trung Đông hay về cặp bài trùng Hy Lạp - Thổ Nhĩ Kỳ, cuốn sách còn có những đoạn cực kỳ ám ảnh khi viết về châu Phi - cụ thể là vùng Sahel và Ethiopia. Sahel là dải đất chuyển tiếp giữa sa mạc Sahara và thảo nguyên, và cũng là nạn nhân trực tiếp nhất của biến đổi khí hậu. Vùng đất này cũng là vành đai bất ổn nối Bắc Phi với Tây Phi, nơi các tổ chức thánh chiến lan rộng khi nhà nước yếu. Địa lý khắc nghiệt cộng với biên giới nhân tạo do thực dân để lại đã biến nơi đây thành “vùng đất của những bóng ma”, nơi chủ nghĩa khủng bố và nghèo đói cộng hưởng.

Tại Ethiopia, Marshall nhấn mạnh vào “Đập Đại Phục hưng” trên dòng sông Nile. Đây là một minh chứng hùng hồn cho việc địa lý có thể gây ra chiến tranh: Nước. Ethiopia muốn dùng địa thế thượng nguồn để kiểm soát năng lượng, nhưng điều đó lại đe dọa sự sinh tồn của Ai Cập ở hạ nguồn. Marshall khéo léo đặt ra câu hỏi: Khi nguồn tài nguyên cơ bản nhất bị đe dọa, liệu các hiệp ước quốc tế có còn giá trị?

Câu chuyện của Ethiopia và sông Nile khiến ta không thể không nghĩ tới các vấn đề về sông Mê Kông. Khi các quốc gia thượng du kiểm soát nguồn nước, an ninh nguồn nước ở những nước hạ du như Việt Nam trở nên cực kỳ bị động. Chúng ta phải đối mặt với quá nhiều rủi ro về kinh tế, năng lượng cũng như các nguy cơ ngập lụt hay hạn hán khó kiểm soát. 

Chương sách về Không gian Vũ trụ có lẽ là chương mang tính đột phá nhất về mặt tư tưởng khi tác giả cho rằng địa lý không chỉ giới hạn tại mặt đất, mà còn mở rộng lên tận “chín tầng trời”. Tim Marshall đặt ra khái niệm “Astropolitics” (Chính trị không gian). Theo ông, những quốc gia kiểm soát được các “điểm cao” ngoài vũ trụ sẽ nắm giữ ưu thế tuyệt đối về thông tin, quân sự và tài nguyên trong tương lai. Mặt Trăng không chỉ là một vệ tinh lãng mạn bay lơ lửng qua các áng văn chương mà còn là một trạm tiếp nhiên liệu, một mỏ tài nguyên (Helium-3). Marshall cảnh báo rằng những xung đột trên Trái đất sẽ sớm được mở rộng lên các vì sao, và luật lệ quốc tế hiện tại đang quá lạc hậu so với tốc độ của tên lửa SpaceX.

Đọc thêm: 8 đại xu hướng định hình thế giới năm 2026