TS. Nguyễn Ngọc Bình: Những nhịp cầu tri thức Việt – Thái

Từ góc độ nghiên cứu, ông cho rằng những chủ đề nào hiện có tiềm năng nhất để giới học thuật Việt Nam và Thái Lan cùng đào sâu, đặc biệt ở các giao điểm giữa ngôn ngữ, lịch sử, văn hóa, ký ức và giáo dục?

Tiềm năng lớn nhất nằm ở những đề tài liên ngành, nơi ngôn ngữ, ký ức, di cư, giáo dục và truyền thông được xem như các thành tố của quan hệ Việt Nam – Thái Lan chứ không chỉ là những vấn đề văn hóa riêng lẻ.

Một hướng là lịch sử giao lưu và mạng lưới xuyên quốc gia. Cần tiếp tục khai thác tư liệu Việt Nam và Thái Lan về thương mại biển giữa Đại Nam và Xiêm, các tuyến giao thương, hoạt động đi lại, các mạng lưới chính trị – xã hội của người Việt tại Thái Lan trong thế kỷ XX. Hướng này giúp tái hiện quan hệ hai nước từ dưới lên, thông qua thương nhân, cộng đồng di cư, trí thức và các chủ thể phi nhà nước thay vì chỉ qua quan hệ ngoại giao chính thức.

Ký ức tập thể của cộng đồng người Việt ở Thái Lan cũng là một hướng rất giàu triển vọng, nhất là tại Đông Bắc Thái Lan. Có thể nghiên cứu sự truyền tiếp ký ức qua gia đình, không gian thờ tự, nghi lễ tang ma, ngôn ngữ, câu chuyện đời thường, di tích và bảo tồn; đồng thời xem ký ức ấy vận hành như một hình thức ngoại giao nhân dân.

Một hướng đáng chú ý khác là Thái Lan học tại Việt Nam và Việt Nam học tại Thái Lan như một vấn đề nghiên cứu về “tri thức của nhau”. Có thể đánh giá quá trình hình thành ngành học, hệ thống giáo trình, năng lực ngoại ngữ, đội ngũ giảng dạy, mạng lưới nghiên cứu, nhu cầu nghề nghiệp và mức độ hiện diện của tri thức về nước kia trong đại học, truyền thông và đời sống công chúng. Những nghiên cứu như vậy sẽ cho biết hai xã hội đang hiểu nhau đến đâu và còn thiếu những gì. 

Từ đó, có thể xây dựng một dự án chung về “Ký ức, ngôn ngữ và bản sắc của cộng đồng người Việt tại Thái Lan trong bối cảnh hội nhập ASEAN”, kết hợp lịch sử truyền khẩu, tư liệu số song ngữ Việt – Thái, khảo sát việc sử dụng tiếng Việt qua các thế hệ và nghiên cứu các không gian ký ức của cộng đồng.

Ngôn ngữ và giáo dục được cuốn sách xem như những phương tiện quan trọng của giao lưu nhân dân và hiểu biết liên văn hóa. Từ kinh nghiệm của ông, việc học tiếng Thái ở Việt Nam và tiếng Việt ở Thái Lan đã góp phần như thế nào vào việc giới thiệu văn hóa, đời sống và cách nghĩ của mỗi dân tộc tới người dân nước kia? Có câu chuyện hoặc kết quả cụ thể nào khiến ông đặc biệt ấn tượng?

Học tiếng Thái Lan ở Việt Nam và tiếng Việt ở Thái Lan có ý nghĩa lớn hơn đào tạo ngoại ngữ. Đó là quá trình giúp người học tiếp cận trực tiếp với đời sống, hệ giá trị, lối ứng xử và cách mỗi dân tộc diễn giải lịch sử của mình.

Khi học tiếng Thái Lan, người Việt Nam không chỉ học hệ thống âm vị, chữ viết hay cấu trúc ngữ pháp mà còn từng bước hiểu các quy tắc giao tiếp gắn với tôn ti, sự lịch thiệp, tinh thần cộng đồng và những sắc thái biểu đạt trong đời sống Thái. Tương tự, người Thái Lan học tiếng Việt sẽ có điều kiện tiếp cận trực tiếp với cách người Việt tổ chức quan hệ gia đình, cộng đồng, ứng xử theo vai vế, cũng như các lớp nghĩa lịch sử – văn hóa chứa trong từ ngữ, thành ngữ, cách xưng hô và thực hành giao tiếp hằng ngày.

Một trường hợp đặc biệt gợi nhiều suy nghĩ là việc tích hợp văn hóa Việt Nam vào giảng dạy tiếng Việt tại Đại học Thammasat. Điểm đáng chú ý không phải chỉ là dạy thêm kiến thức về phong tục hay lễ hội mà là đặt văn hóa vào chính quá trình hình thành năng lực sử dụng ngôn ngữ. Người học tiếng Việt vì thế có thể hiểu vì sao trong từng tình huống cần chọn cách xưng hô khác nhau, một lời mời hay lời từ chối nên được diễn đạt như thế nào và những giá trị gia đình – cộng đồng ảnh hưởng ra sao đến hành vi giao tiếp của người Việt.

Điều khiến tôi ấn tượng nhất là dạy và học ngôn ngữ không chỉ tạo ra người “biết nói” tiếng của nhau, mà có thể tạo ra những người biết lắng nghe và hiểu nhau. Vì vậy, đầu tư cho tiếng Thái tại Việt Nam và tiếng Việt tại Thái Lan chính là đầu tư cho một tầng lớp trung gian văn hóa – học thuật mới, những người có thể làm cầu nối trong giáo dục, nghiên cứu, du lịch, truyền thông, kinh doanh và ngoại giao nhân dân.

Ông đã có nhiều năm làm việc với ngôn ngữ, văn hóa và giới học thuật Thái Lan. Mối duyên của cá nhân ông với Thái Lan bắt đầu từ đâu, và trong hành trình ấy có cuộc gặp gỡ, một cuốn sách, một người thầy hay một trải nghiệm nào đã làm thay đổi cách ông nhìn về đất nước và con người Thái Lan?

Mối duyên của tôi với Thái Lan bắt đầu từ những quan tâm học thuật về ngôn ngữ, văn hóa tộc người và không gian giao lưu rộng lớn của Đông Nam Á.

Cuốn sách có ảnh hưởng lớn nhất đến cách tôi nhìn nhận vấn đề này là Bức tranh ngôn ngữ - văn hóa tộc người ở Việt Nam và Đông Nam Á của GS.TS. Phạm Đức Dương (và hiện nay tôi cũng là giảng viên đảm nhận học phần này tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội). Cuốn sách gợi cho tôi một cách tiếp cận rất quan trọng: không nhìn các dân tộc, ngôn ngữ hay quốc gia như những thực thể khép kín mà đặt chúng trong các mạng lưới lịch sử, văn hóa, di cư và giao lưu khu vực.

Điều cuốn sách giúp tôi nhận ra là muốn hiểu Thái Lan thì không thể chỉ tiếp cận từ chính trị, kinh tế hay du lịch. Cần nhìn Thái Lan trong tương quan với Việt Nam, Lào, Campuchia, Myanmar, Trung Quốc phía Nam và toàn bộ không gian Đông Nam Á lục địa. Trong không gian ấy, ngôn ngữ vừa phản ánh lịch sử tiếp xúc, vừa lưu giữ ký ức cộng đồng; còn văn hóa tộc người cho thấy các đường biên quốc gia hiện đại không thể làm mất đi những quan hệ giao lưu đã được hình thành qua nhiều thế hệ.

Từ đó, tôi quan tâm nhiều hơn đến những vấn đề như tiếp xúc ngôn ngữ, song ngữ, di cư, bảo tồn văn hóa tộc người, giáo dục ngôn ngữ và vai trò của cộng đồng trong gìn giữ bản sắc. Có thể nói, cuốn sách của GS.TS. Phạm Đức Dương đã giúp tôi chuyển từ cách nhìn Thái Lan như một đối tượng nghiên cứu riêng lẻ sang cách nhìn Thái Lan như một bộ phận hữu cơ của không gian văn hóa – ngôn ngữ Đông Nam Á.

Bước vào nửa thế kỷ tiếp theo, ông mong muốn người Việt Nam và người Thái Lan sẽ biết thêm điều gì về nhau, và giới học thuật hai nước có thể đóng vai trò gì trong quá trình ấy?

Tôi mong người Việt Nam và người Thái Lan hiểu nhau không chỉ qua những hình ảnh quen thuộc về du lịch, ẩm thực hay thành tựu kinh tế mà qua chiều sâu lịch sử, sự đa dạng nội tại và những vấn đề chung mà hai xã hội đang cùng đối diện.

Người Việt cần biết thêm về tính đa dạng vùng miền, tộc người, ngôn ngữ và đời sống xã hội của Thái Lan; người Thái Lan cũng cần nhìn Việt Nam không chỉ qua chiến tranh, tăng trưởng kinh tế hay du lịch mà qua lịch sử, văn hóa địa phương, sự đa dạng ngôn ngữ và những biến đổi sâu sắc của xã hội Việt Nam đương đại.

Giới học thuật có thể đóng vai trò cầu nối tri thức: nghiên cứu nghiêm túc, đối thoại bình đẳng, đưa kết quả khoa học đến với giáo dục và công chúng, từ đó bồi đắp niềm tin xã hội cho quan hệ song phương. Một hướng là kiến tạo tri thức song phương có chiều sâu thông qua các nghiên cứu chung về lịch sử giao thương Đại Nam – Xiêm, cộng đồng người Việt tại Thái Lan, các mạng lưới di cư, ký ức tập thể và giao lưu văn hóa.

Bên cạnh đó, các đại học và viện nghiên cứu có thể cùng xây dựng kho tư liệu song ngữ, lịch sử truyền khẩu, tuyển tập văn hóa, giáo trình, học liệu điện tử và các chương trình truyền thông khoa học dành cho học sinh, sinh viên và cộng đồng. Đây là cách để tri thức về nhau không chỉ lưu thông trong giới chuyên môn mà trở thành một phần của hiểu biết xã hội rộng rãi.

Điều quan trọng nhất là xây dựng một cộng đồng tri thức Việt Nam – Thái Lan có tính liên tục: có người học tiếng của nhau, có nhà nghiên cứu trẻ, có mạng lưới trao đổi tư liệu, có công trình đồng tác giả và có những diễn đàn học thuật thường niên. Khi tri thức được tích lũy bền bỉ, sự thấu hiểu sẽ không phụ thuộc hoàn toàn vào từng giai đoạn chính trị hay từng hoạt động kỷ niệm.

TS Nguyễn Ngọc Bình, Trưởng Khoa Ngôn ngữ học và Việt Nam học, Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

ĐỌC NGAY

TS Lê Thị Thanh Tịnh: Từ một ý tưởng giáo dục đến một bằng chứng đáng tin

Paul Glewwe: Gần bốn thập niên cùng giáo dục Việt Nam

Lê Hồng Vân: Một cuộc đời như ý mình