Lê Hồng Vân: Một cuộc đời như ý mình

Gia đình tôi còn giữ một tấm ảnh chụp khoảng những năm 1920 tại quê nhà, thị xã Thanh Hóa. Người cha đứng giữa, theo ký ức gia đình, khi ấy là Án sát Quảng Bình (trước đó ông từng giữ chức Đốc học Quảng Nam). Ba cậu con trai nhỏ chắp tay nghiêm cẩn trong nếp áo dài, tin cậy mà e dè nép bên cha. Cậu bé lớn ngoài cùng bên trái là ông nội tôi – sau là một nhà giáo. Cậu bé thứ hai là Lê Văn Giạng, sau này là cha của Lê Hồng Vân và từng giữ chức Thứ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp.

Ông nội tôi vẫn thường kể về căn nhà ngói ba gian giữa vườn cây ngày ấy, nơi trẻ con trong làng và làng bên cùng cắp sách đến học, cả chữ Hán lẫn chữ Pháp. Học xong, mỗi đứa được thưởng một củ cà rốt - ăn cho sáng mắt! Đứa nào lười thì bị nện bằng roi mây. Chuyện học hành, có lẽ, đã đi vào đại gia đình giản dị như thế, từ những trang chữ Hán, chữ Pháp bên song cửa, những trận đòn chứa đầy đạo lý và những củ cà rốt còi tự trồng trong khu vườn bên bờ sông Chu ấy.

Từ khu vườn ấy, rồi lớp chuyên Toán A0 những năm chiến tranh, con đường của Lê Hồng Vân dần đi qua những trung tâm khoa học lớn của thế giới. Một thời gian ngắn làm việc tại Viện Toán học ở Hà Nội, rồi đến Trung tâm Quốc tế Vật lý Lý thuyết – ICTP ở Trieste, Ý. Năm 1991, Lê Hồng Vân được trao ICTP Prize in Honour of Ettore Majorana từ chính người sáng lập ICTP Abdus Salam - nhà vật lý Pakistan đoạt Nobel Vật lý năm 1979. Trong bài phát biểu nhận giải, cô nói dành một nửa số tiền thưởng cho cha mẹ, nửa còn lại gửi tặng khối chuyên Toán A0, nơi mình từng học.

Những năm sau đó, cô nghiên cứu tại các viện Max Planck ở Bonn và Leipzig. Năm 1994, cô nhận Heisenberg Fellowship của Quỹ Nghiên cứu Đức (DFG), một chương trình dành cho những nhà nghiên cứu có thành tích xuất sắc đang hướng tới vị trí học thuật cấp cao. Hành trình khoa học ấy còn đưa cô tới Institut Henri Poincaré ở Paris, Isaac Newton Institute ở Cambridge, Kyoto University và nhiều nơi khác.

Từ năm 2005, Prague trở thành nơi cô gắn bó lâu dài. Tại Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Cộng hòa Séc, cô tiếp tục làm toán cho đến những ngày cuối cùng của cuộc đời. Trang cá nhân của Lê Hồng Vân tại Viện vẫn ghi những seminar, bài giảng và nghiên cứu mới về hình học, thống kê và học máy.

Không dừng ở vùng quen thuộc

Sự nghiệp nghiên cứu của Lê Hồng Vân trải rộng trên nhiều lĩnh vực của toán học hiện đại, từ hình học Riemann, tô pô vi phân, tô pô symplectic, lý thuyết biểu diễn đến hình học thông tin. Các công trình của cô được công bố trên nhiều tạp chí toán học quốc tế uy tín.

Đọc thêm: Châu Á hướng tới hình mẫu về chính sách sức khỏe cho toàn cầu

Một dấu mốc đáng kể trong chặng đường sau này là chuyên khảo Information Geometry (Hình học thông tin), viết cùng Nihat Ay, Jürgen Jost và Lorenz Schwachhöfer, Springer xuất bản năm 2017. Công trình hơn 400 trang đi vào một lĩnh vực nằm ở giao điểm của hình học, xác suất, thống kê và lý thuyết thông tin, với những ứng dụng ngày càng gần với khoa học dữ liệu và học máy. 

Có lẽ điều thú vị ở Lê Hồng Vân là cô không dừng lại ở vùng toán học đã làm nên tên tuổi của mình. Từ hình học và tô pô, những năm sau cô đi sâu vào hình học thông tin, lý thuyết học thống kê và nền tảng toán học của học máy. Giai đoạn 2018-2020, cô chủ trì một dự án hợp tác Đức - Séc về các phương pháp hình học trong lý thuyết học thống kê. Đó không hẳn là một cuộc chuyển hướng, mà giống như một con đường mới được mở ra từ chính nền tảng cô đã theo đuổi suốt nhiều thập niên.

Và cô không có vẻ gì muốn dừng lại. Những năm cuối đời, Lê Hồng Vân vẫn đi hội nghị, giảng bài và seminar ở Cambridge, Kyoto, Toulouse, Les Houches, Palermo, Hà Nội…, vẫn hiện diện đều đặn trong đời sống toán học quốc tế. Ngày 10/8/2026, chỉ vài tuần trước khi mất, cô vẫn đưa một nghiên cứu mới lên arXiv.

Những người bạn toán MGU cùng thế hệ của cô giờ đây đang tự hỏi, AI sẽ thay đổi nghề làm toán đến đâu. Khi máy có thể chứng minh ngày càng nhiều, điều gì còn làm nên một nhà toán học? Có lẽ, đó vẫn là khả năng nhận ra câu hỏi nào đáng hỏi, cấu trúc nào đáng khám phá. Lê Hồng Vân ra đi khi cô vẫn đang đứng giữa những di chuyển mới nhất ấy của toán học.

Nữ tính, kiêu bạc và tự do

Khi gặp lại cô ở Prague năm 2012, tôi đã nghĩ: uầy, phụ nữ như thế này mới là phụ nữ chứ.

Bé nhỏ và tươi tắn, trung thực với cảm xúc của chính mình, tuyệt đối nữ tính, tuyệt đối hấp dẫn bằng chính năng lượng trí tuệ của mình. Gia đình nể trọng, bạn bè đồng nghiệp yêu quý, còn cô vẫn giữ một đời sống độc lập, giản dị và tự do. Sáng đi làm ở Viện Toán, tối lại chong đèn với Toán. 

Hai con trai cô mang họ Lê của mẹ, lớn lên ở Đức. Có lần cô về Việt Nam dự hội thảo, hai cậu đi theo, chăm sóc nâng niu mẹ, như yêu chiều một em bé nhỏ. 

Cô kể với tôi, khi một cậu con trai học phổ thông ở Đức, cô đọc sách giáo khoa Toán của con và phát hiện một chỗ mà cô cho rằng cần sửa. Cô viết cho cơ quan giáo dục của bang và sau đó nhận được thư cảm ơn, cho biết ý kiến sẽ được quan tâm trong lần hiệu chỉnh sắp tới. Theo lời cô kể, họ đề nghị cô viết một tài liệu tham khảo về vấn đề đó cho học sinh. 

Cô bảo tôi, người mẹ có thể lo cho con - và cả những đứa trẻ khác như con mình - bằng nhiều cách, đâu nhất thiết cứ phải chạy tong tả theo bế ẵm chúng. Khi ấy cô sống ở Prague, hai con trai sống ở Đức. Tôi nghe, vô cùng hí hửng và khoái trá. Thế mà nhiều năm sau, tôi vẫn tiếp tục chạy theo bế ẵm con trai mình khi nó đã 19 tuổi và to như con tịnh.

Cô Vân không cần giống hình dung thông thường về một người dành cả đời cho toán học trừu tượng. Vừa chăm con, vừa làm toán, vừa đọc thơ. Cô đã dịch Anna Akhmatova, Yesenin, Blok sang tiếng Việt và làm thơ bằng tiếng Nga, viết văn tiếng Việt. Tất cả chỉ là những mặt khác nhau của một cuộc sống do chính mình lựa chọn.

Tôi lại nghĩ đến buổi sáng Prague năm 2012. Tôi không nhớ hôm ấy cô mặc gì, hình như một chiếc trench coach màu camel. Cũng không nhớ chúng tôi đã nói gì trên tàu điện. Nhưng tôi nhớ rất rõ hình ảnh cô trên đường đến Viện Toán: bé nhỏ, đầy năng lượng, ánh mắt luôn nhìn thẳng lấp lánh, rạng rỡ khi đi làm.

Mười bốn năm sau, hóa ra cô vẫn đang làm đúng điều ấy. Một cuộc đời có toán học, những thành phố cô đã đi qua, những bài thơ Nga, những người thân yêu và bạn bè khắp thế giới, những đứa con cô yêu thương theo cách của riêng mình, và một sự tự do khoáng đạt mà tôi từng nhìn thấy ở cô và thèm muốn khi đã đủ lớn để hiểu nó quý đến mức nào.

Cô đã sống một cuộc đời như ý mình.

Cháu xin tạm biệt cô.

Hà Nội, mùa thu 2026.

Tác giả bài viết Lê Thúy Hà, Chuyên gia nghiên cứu đô thị, Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia

ĐỌC NGAY

Bill Gates muốn AI chứng minh điều gì?

Tatler Longevity Curated: Đối thoại về chất lượng sống

Y học Cổ truyền Trung Quốc: Điểm tựa nghìn năm