Tiến sĩ Jane Goodall, Nhà nghiên cứu về tập tính và bảo tồn động vật: “Thế hệ trẻ vẫn có thể cứu lấy hành tinh”

Nguồn hy vọng của bà là gì? Những người trẻ, đặc biệt là những ai tham gia vào chương trình Roots and Shoots của JGI, mặc cho việc phải thường xuyên đối phó với sự thờ ơ trong hành động vì khí hậu. Trong khi đó, bà thừa nhận một tội trạng tập thể – “Chúng ta, những thế hệ lớn hơn, có chịu trách nhiệm gì về tương lai không? Có, có và có – trên thực tế, chúng ta đang đánh cắp nó… chắc chắn là kể từ cuộc cách mạng công nghiệp – bà khước từ việc đầu hàng trước quan niệm cho rằng chúng ta không thể bắt đầu đảo ngược những hậu quả mà chúng ta đã gây ra. “Mỗi một cá nhân trên hành tinh này mỗi ngày đều có thể tạo ra tác động, và gần như tất cả chúng ta đều có quyền quyết định loại tác động nào mà chúng ta gây ra,” bà nói.

Đọc thêm: Các tỷ phú đang biến giải đấu bóng rổ NBA thành ngành công nghiệp tỷ đô như thế nào?

Chúng tôi hỏi rằng điều gì mà một cá nhân đơn lẻ có thể làm để bắt đầu tạo tác động tích cực trên hành tinh: “Hãy nghĩ về những dấu chân môi trường của chính các bạn, mỗi ngày. Và điều đó cần có sự giáo dục, bởi vì nếu mỗi người đều nghĩ, ‘À nếu mình tắt vòi nước khi đánh răng, hay nhặt một mẩu rác lên, thì sao?’ Và trên thực tế, nếu chỉ có mình bạn làm vậy, sẽ không có bất cứ thay đổi lớn lao nào. Nhưng nếu cả thế giới đều hiểu được điều đó, nhận thức tăng lên, hàng triệu người chuyển sang tắt vòi nước và nhặt rác – những điều tốt được tích lũy sẽ tạo nên khác biệt to lớn.”

Nếu những gì Goodall rao giảng không có gì mới lạ, thì chúng ta cần nhớ rằng bà đã thực hiện sứ mệnh này từ khi còn nhỏ để bảo vệ thế giới tự nhiên và thách thức ý tưởng rằng con người là sinh vật sống quan trọng nhất. Điều đó không có nghĩa là bà không quan tâm đến số phận của chính giống loài mình. Khi được hỏi liệu chủ nghĩa tư bản có phải là nguyên nhân gây ra nhiều tai ương của hành tinh này không, ánh mắt bà như không nói lên lời.

“Tiền cần thiết đấy. Nhưng con người cần phải sống”, bà nói. “Mọi thứ cần được cân bằng, điều đó có nghĩa là chúng ta phải giảm thiểu tiêu chuẩn sống không ổn định của chúng ta – tôi biết là chúng ta có thể, vì tôi đã sống qua Thế chiến thứ II, khi mọi thứ đều được tính theo khẩu phần – và chúng ta vẫn sống hoàn toàn ổn. Ý tôi là, đúng là như vậy, chúng ta sống trong nỗi sợ hãi, nhưng chúng ta hoàn toàn có khả năng sinh tồn.”

Đọc thêm: Làn sóng điện hóa và lời từ biệt của các biểu tượng tốc độ

Bài học mà Goodall đã rao giảng khắp thế giới suốt nhiều thập kỷ qua về bản chất đều có liên hệ tới những trải nghiệm cá nhân của bà. Sinh ra ở London vào năm 1934, bà vẫn có những ký ức sống động về sự hỗn loạn thời Thế chiến thứ II. “Nước Anh bị người Đức đánh bom; chúng tôi mất đi người thân,” bà hồi tưởng. “Vì điều này mà chúng tôi ghét âm thanh của tiếng Đức, chúng tôi sợ nó.”

Điều đó tiếp tục cho đến khi mẹ bà gửi bà đến Đức để dạy tiếng Anh cho trẻ con trong gia đình của một người bạn. “Những người bạn khác của bà thất kinh,” bà nhớ lại. “Họ nói, ‘Sao cô có thể đẩy con gái mình tới đất nước tàn hoại đó?’ Và mẹ tôi chỉ nói: ‘Tôi muốn Jane hiểu là Hitler và Phát xít không phải là người Đức.’”

Mẹ của Goodall, tiểu thuyết gia Margaret (Vanne) Myfanwe Joseph, chính là người đứng sau rất nhiều thứ mà nhà khoa học truyền tải: bà tạo ra một môi trường cho cô bé Jane giúp bà “hiểu rằng là con người chính là điều quan trọng nhất”. Tâm thế này có lẽ là nền tảng cho sự khoan dung sau này. Ngay từ khi 10 tuổi, Goodall đã mơ được đến Châu Phi để sống và viết sách về các loài động vật hoang dã. Đó là một tham vọng kỳ lạ: gia đình cô không có đủ khả năng để hỗ trợ giấc mơ này, cả xã hội cũng không ủng hộ một ý tưởng như thế. Goodall vẫn nhớ rõ là một người cậu của bà từng nói rằng “con không có sự bền bỉ” để theo đuổi ước mơ. Sau tất cả, “con chỉ là một đứa con gái, mà con gái thì không làm những điều giống vậy.”

Goodall không để những điều đó làm mình nhụt chí.

“Mẹ tôi luôn ủng hộ tôi. Bà nói, ‘Jane, nếu con thật sự muốn điều gì đó như thế này, con phải làm việc cật lực để tận dụng mọi cơ hội. Nếu con không bỏ cuộc, con sẽ tìm được cách.’

“Tôi đã không hiểu được mẹ mình phi thường đến mức nào cho đến mãi sau này.”

Vì thế Goodall không để thực tế tác động đến những gì mình muốn – và vào năm 1957, ở tuổi 23, bà đã tìm được cách để đến với Châu Phi. Gia đình một người bạn có một nông trang ở Kenya và bà có thể đến đó ở, từ đó đi tàu đến Cape Town – “Có một số đường bay, dù vậy chúng khá mắc, và cũng không có quá nhiều, nên chúng tôi đi tàu.” Sau một tháng lênh đênh trên biển, bà cuối cùng cũng đến được Cape Town – và gần như ngay lập tức sẵn sàng rời đi: bà sửng sốt trước chế độ phân biệt chủng tộc. “Tôi bắt đầu để ý rằng những ghế sau trong công viên, trên cửa vào khách sạn hay nhà hàng, những từ Châu Phi: ‘Sleg Blankers’,” bà nhớ. Tôi tự hỏi: ‘Nó có nghĩa là gì?’ Rốt cục, nó có nghĩa là ‘Chỉ dành cho người da trắng.’ Tôi không hề được nuôi dạy như thế.”

Cách mà bà được nuôi dạy đã dẫn đến sự công nhận và thành công lớn lao, biến bà thành chuyên gia tiên phong trên thế giới về tinh tinh. Bà là người đầu tiên trên thế giới chứng kiến cảnh chúng sử dụng công cụ, và bằng việc báo cáo lại việc này, bà nhấn mạnh sự tương đồng giữa chúng với con người, đưa sự hứng thú với chúng thành hành động. Bà nhanh chóng trở thành hình tượng cho giới trẻ – đặc biệt là phụ nữ, hiện vẫn còn thiếu sự hiện diện trong giới khoa học ngày nay.

Tuy nhiên, mặc cho những thành tựu phi thường vào thời điểm đó của Goodall, bà vẫn cật lực phản đối bất kỳ sự đơn giản hóa hay cường điệu hóa nào đối với câu chuyện của mình.

Sau khi quan sát lịch sử về loài tinh tinh sử dụng công cụ, bà nhớ lại rằng National Geographic đã tìm đến bà, muốn chụp ảnh cho bà bức ảnh bìa biểu tượng vào năm 1963, cũng như tài trợ cho các chuyến thám hiểm của bà – một khoảnh khắc sẽ hoàn toàn thay đổi cuộc đời bà.

“Những nhà khoa học nam rất ghen tị, có rất nhiều người như thế vào thời điểm đó. Họ bắt đầu nói rằng tôi đạt được điều đó vì tôi có đôi chân đẹp cho trang bìa. À, tôi chỉ muốn được ở Châu Phi và quay lại với loài tinh tinh, vì thế nếu đôi chân của tôi có thể giúp ích được cho tôi, thì xin cảm ơn! Và chúng là đôi chân đẹp; bạn không thể phủ nhận điều đó được.”

“Nhưng tôi không ở trong một lĩnh vực do nam giới thống trị, vì định nghĩa đó không hề tồn tại. Việc là phụ nữ thực sự đã giúp tôi trong một số trường hợp”, bà nói. “Khi tôi đến Tanzania trong một chuyến thám hiểm khác vào năm 1960 cùng mẹ, đất nước sắp giành được độc lập khỏi ách cai trị của thực dân Anh. Có thể hiểu được, rất nhiều người đàn ông Tanzania có thái độ thù địch với những người đàn ông da trắng châu Âu. Nhưng đối với tôi, một cô gái trẻ, và mẹ cô ấy? Họ muốn giúp đỡ; họ thực sự quan tâm đến chúng tôi.”

Goodall hầu như không rời khỏi tầm mắt của công chúng kể từ những ngày đầu ở Tanzania; đối với bất kỳ ai có một mức độ nổi tiếng nhất định, thì thật khó để kiểm soát những câu chuyện của họ, đặc biệt là khi phương tiện truyền thông nhanh chóng đưa họ lên bệ đỡ – làm sao chúng ta có thể không làm điều đó được? Giải thưởng gần đây nhất của bà, vào tháng 1, là nhận được Huân chương Tự do của Tổng thống từ tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden. Nhưng bà đã tìm ra cách để vượt qua áp lực của việc trở thành một biểu tượng.

“Thật lòng mà nói, những gì đã xảy ra với tôi nằm ngoài tầm hiểu biết của tôi,” bà nói. “Tôi không thể đi qua một sân bay nào trên thế giới mà không có ít nhất hai người đến và xin chụp ảnh tự sướng, thường là bắt đầu khóc. Khi vị thế ‘biểu tượng’ này bắt đầu, tôi bị sốc. Tôi là người cả thẹn. Tôi đã thử đeo kính râm và thả tóc... Nhưng có vẻ không có tác dụng gì.

“Tôi đột nhiên nhận ra: nếu tôi thực sự muốn thay đổi thế giới và khiến mọi người hiểu họ cần phải làm gì, thì tốt hơn là tôi nên tận dụng sự nổi tiếng này. Vì vậy, giờ đây, tôi đang phải đương đầu với hai Jane. Một người đang trò chuyện với bạn, và một biểu tượng. Tôi phải làm việc thực sự, thực sự, thực sự chăm chỉ để theo kịp biểu tượng ấy.”

Nhưng bà đã theo kịp. Và nếu chúng ta muốn tạo ra sự khác biệt thực sự cho tương lai của hành tinh, thì những người còn lại trong chúng ta cũng sẽ phải theo kịp nó.

Cách bạn có thể hỗ trợ Viện Jane Goodall

Viện Jane Goodall, thành lập vào năm 1977, là tổ chức phi lợi nhuận toàn cầu tập trung vào việc thúc đẩy nghiên cứu, giáo dục và bảo tồn động vật hoang dã. Kể từ khi được thành lập vào năm 2002, Viện Jane Goodall Hồng Kông (JGIHK) đã cống hiến hết mình để khuếch đại di sản và niềm đam mê của Goodall tại thành phố.

Trọng tâm sứ mệnh của Viện là niềm tin rằng mọi người, bất kể tuổi tác, đều có thể tạo ra sự thay đổi tích cực. JGIHK truyền cảm hứng cho sự tham gia của cộng đồng vào quản lý môi trường và trách nhiệm xã hội thông qua các chương trình như Học viện SDGs Little Jane và Chương trình đào tạo Green Collar, trao quyền cho trẻ em từ năm đến 12 tuổi và thanh thiếu niên từ 12 đến 18 tuổi, cung cấp kiến thức cần thiết về môi trường.

Chương trình hỗ trợ thúc đẩy mối quan hệ cha mẹ – con cái thông qua các trải nghiệm trong tự nhiên, và mời những người từ 55 tuổi trở lên áp dụng kỹ năng và chuyên môn với các hoạt động giáo dục và khám phá cơ hội nghề nghiệp thứ hai.

Như bà nói, “Thanh niên không chỉ là tương lai, mà còn là hiện tại”. Niềm tin này được minh chứng bằng chương trình đặc trưng của Viện Jane Goodall, Roots & Shoots, kết nối hàng nghìn người trẻ ở gần 100 địa điểm, những người mong muốn đóng góp cho một thế giới tốt đẹp hơn và thực hiện các dự án dịch vụ cộng đồng. Các dự án do sinh viên lãnh đạo và hành động này đã chứng minh được giá trị thông qua các sáng kiến như gây quỹ cứu trợ thiên tai, quảng bá sản phẩm thương mại công bằng, giải quyết tình trạng vô gia cư và tập trung vào việc giảm thiểu chất thải, canh tác hữu cơ và dọn dẹp bãi biển. Mục tiêu: phát triển ý thức về bản thân, ý thức về mục đích và tạo tác động tích cực đến con người, động vật và môi trường.

Bài viết đăng tải từ bài viết gốc đăng trên ấn phẩm in Tatler Vietnam số tháng 02/2025

ĐỌC THÊM

ACB Leadership Summit: Chủ tịch Trần Hùng Huy và nỗ lực mang Harvard đến với các nhà lãnh đạo Việt

Hai cá tính, một tầm nhìn: Những điều cần biết về bộ đôi Giám đốc Sáng tạo mới của Loewe

Hành trình “vị nhân sinh” và tư duy phản biện của khảo cổ học qua góc nhìn của Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu