Từ Ikigai đến Omoiyari: Học người Nhật cách lắng nghe chính mình và thế giới

Kaizen là một triết lý kinh doanh nổi tiếng của Nhật Bản, được ghép từ “Kai” có nghĩa là “thay đổi” và “Zen” có nghĩa là “tốt hơn”, có nghĩa là “cải tiến liên tục” hoặc “thay đổi để tốt hơn”. Nó tập trung vào việc thực hiện những thay đổi nhỏ, thường xuyên để nâng cao hiệu quả, chất lượng và năng suất trong mọi khía cạnh của hoạt động, loại bỏ sự lãng phí, cải thiện hiệu quả về cả thiết bị lẫn quy trình làm việc.

Phương pháp Kaizen có thể bắt nguồn từ sau Thế chiến thứ 2, khi Nhật Bản tiến hành công cuộc cải cách kinh tế. Bắt đầu khi Tập đoàn ô tô Toyota triển khai Hệ thống đề xuất ý tưởng vào năm 1951, những thay đổi “tích tiểu thành đại” này đã giúp chất lượng sản phẩm cũng như năng suất lao động cao hơn, góp phần đáng kể vào sự phát triển của Toyota lúc bấy giờ.

Trong cuộc sống thường nhật, thực hành Kaizen bắt đầu từ những thói quen nhỏ: dành 10 phút thiền định mỗi sáng, chạy bộ 15 phút mỗi ngày, hay viết xuống 5 điều biết ơn trước khi đi ngủ. Bằng cách ưu tiên kiên trì thay vì hoàn hảo, Kaizen giúp giảm bớt áp lực tâm lý từ những mục tiêu quá lớn lao, đồng thời khuyến khích một tiến trình tiến bộ có thể đo lường và kiểm soát được. Khi xem việc cải thiện là một dòng chảy liên tục thay vì một cái đích duy nhất, chúng ta sẽ thấy thành công thực chất là kết quả của thói quen nhỏ mỗi ngày.

Trong Thuật ngữ Thiền tông Nhật Bản, “Shoshin” (Sơ tâm) mang nghĩa là “tâm của người mới bắt đầu”. Khái niệm này chỉ ra một nghịch lý: kiến thức càng dày, tâm trí càng dễ đóng lại. Như thiền sư Shunryu Suzuki từng viết: “Trong tâm người mới có vô vàn khả năng, nhưng trong tâm chuyên gia thì lại có rất ít.”

Lịch sử ghi lại nhiều minh chứng cho thấy tư duy chuyên gia (hoặc cảm giác mình là chuyên gia) có thể dẫn đến sự bảo thủ và kìm hãm tiến bộ khoa học. Năm 1912, khi nhà địa vật lý người Đức Alfred Wegener đề xuất giả thuyết các mảng lục địa dịch chuyển trái ngược với quan niệm đương thời, ông đã vấp phải sự nhạo báng từ các nhà địa chất học hàng đầu thế giới. Những đồng nghiệp tại Đức gọi giả thuyết của ông là “mê sảng”, còn các chuyên gia Mỹ thì cáo buộc ông truyền bá giả khoa học. Phải mất nhiều thập kỷ, những quan niệm cũ kỹ mới bị lật đổ và tính chính xác trong lý thuyết của ông mới được công nhận.

Hay trong ngành thần kinh học, niềm tin vào “sắc lệnh khắc nghiệt” của nhà khoa học huyền thoại người Tây Ban Nha Santiago Ramón y Cajal rằng não bộ người trưởng thành không thể sản sinh thêm tế bào thần kinh mới đã tồn tại dai dẳng suốt nhiều thập kỷ, bất chấp những bằng chứng phản biện ngày càng rõ rệt.

Dễ thấy rằng, cảm giác “mình đã biết đủ” có thể trở thành rào cản ngăn ta chạm đến những sự thật vĩ đại hơn. Khi tự đóng khung trong danh hiệu chuyên gia, con người dễ rơi vào “hiệu ứng giáo điều”, khiến tư duy trở nên bảo thủ và xơ cứng. Trong bối cảnh đó, Shoshin chính là liều thuốc giải cho sự kiêu ngạo trí thức. Bằng cách giữ tâm thế của một người mới bắt đầu, chúng ta gỡ bỏ được những định kiến sẵn có để tiếp nhận thông tin một cách khách quan. Bạn có thể thực hành Shoshin bằng các phương pháp sau:

• Tin vào tư duy phát triển: Thay vì xem trí tuệ là thứ cố định, hãy áp dụng triết lý Kaizen để cải tiến bản thân mỗi ngày. Hãy tự nhắc nhở rằng mọi thành tựu chỉ là một điểm dừng trên hành trình học hỏi không tận.
• Phản biện chính mình: Chủ động tìm kiếm các lập luận phản bác lại quan điểm cá nhân. Việc đặt câu hỏi ngược lại giúp bạn thoát khỏi sự vô thức và cải thiện chất lượng quyết định.
• Học cách truyền đạt: Khi bạn giải thích một vấn đề phức tạp cho người khác bằng ngôn ngữ đơn giản, kiến thức của chính bạn sẽ được sắp xếp lại một cách logic và minh bạch hơn.
• Mở rộng thế giới quan: Đừng ngại thử thói quen mới, nói chuyện cùng người có góc nhìn khác bạn hoặc dành thời gian cảm nhận những chuyển động nhỏ nhất của thiên nhiên. Một trái tim biết rung động trước cuộc sống chính là một trái tim luôn sẵn sàng để học hỏi.

Ma là khái niệm về khoảng trống hoặc quãng nghỉ giữa các sự vật, một tư tưởng bám rễ sâu trong triết học và thẩm mỹ Nhật Bản. Vốn là nền tảng của các loại hình nghệ thuật truyền thống như kiến trúc, thư pháp, âm nhạc và kịch nghệ Nhật Bản, Ma nhấn mạnh rằng sự trống trải không phải là vô nghĩa, mà là một thành tố tích cực trong bố cục. Trong kịch Noh hay trà đạo, những quãng nghỉ được đo lường cẩn trọng giúp nâng cao sự tỉnh thức và tạo ra trạng thái cân bằng.

Trong cuộc sống hàng ngày, việc chủ động tạo ra những khoảng trống, khoảng lặng giúp chúng ta có không gian để chiêm nghiệm, phản tư và thích nghi với những biến động. Trong giao tiếp, chính những khoảnh khắc im lặng lại là chất xúc tác thúc đẩy sự minh triết và thấu hiểu sâu sắc giữa người với người. Tương tự, một không gian sống không bày biện quá mức sẽ tối ưu hóa công năng và tạo nên sự hài hòa về thị giác.

Khác với sự trống rỗng đơn thuần, Ma là sự sắp đặt có chủ đích giữa những gì hiện hữu và những quãng nghỉ. Đó là khoảng nghỉ cần thiết để nhìn nhận lại, rút kinh nghiệm và tái định hướng trước khi bước tiếp. 

Wabi-sabi bắt nguồn từ học thuyết Zen (thiền) trong Phật giáo Nhật Bản, bắt nguồn từ ba dấu hiệu tồn tại theo giáo lý nhà Phật là vô thường - đau khổ - không bản ngã. “Wabi” có nghĩa là tính tối giản, không vĩnh cửu, không hoàn hảo còn “sabi” để chỉ ảnh hưởng của thời gian lên vật thể, con người theo năm tháng. 

Kết hợp lại với nhau, Wabi-sabi là triết lý sống tập trung vào tìm kiếm vẻ đẹp trong mọi vật, nhìn thấy vẻ đẹp trong bản chất tự nhiên và thô sơ của sự vật, sự việc. Wabi-sabi là chấp nhận mọi việc, mọi thứ như vốn có: không hoàn hảo, không vĩnh viễn, không toàn vẹn. Wabi-sabi đề cao tính đơn giản và vẻ đẹp nguyên bản của sự vật, của cuộc sống. 

Không chỉ là linh hồn của nghệ thuật trà đạo, Wabi Sabi còn là chuẩn thẩm mỹ cho nhiều lĩnh vực như kiến trúc, hội họa, thơ ca và gốm sứ Nhật. Minh chứng rõ nét nhất là nghệ thuật Kintsugi – nơi những mảnh gốm vỡ được hàn gắn bằng sơn mài trộn bột vàng. Thay vì che giấu những vết nứt, Kintsugi phơi bày chúng như một niềm kiêu hãnh về lịch sử và sự hồi sinh của vật thể. Hay dòng gốm Raku với bề mặt xù xì, bất định, tôn vinh nét đẹp được tạo ra từ chính những “sai số” trong quá trình thủ công. Một vật phẩm càng có tuổi đời, càng mộc mạc và mang đậm dấu ấn cá nhân thì càng được xem là biểu tượng của cái đẹp trong thế giới Wabi-sabi.

Ở góc độ cá nhân, Wabi-sabi là bài học về lòng bao dung với chính mình, chấp nhận những khiếm khuyết của bản thân và sự trôi chảy nghiệt ngã của thời gian. Khi rũ bỏ được gánh nặng của sự kỳ vọng và những tiêu chuẩn lý tưởng xa vời, chúng ta được phép tiến bước với một tâm thế nhẹ nhàng hơn. Bằng sự tiết chế và tính nguyên bản, Wabi-sabi định hình một nền tảng thực tế để ta sống trọn vẹn trong hiện tại, nhìn nhận mọi sự rạn vỡ như một phần tất yếu của vẻ đẹp, từ đó đạt được sự thong dong và sâu sắc trong tâm hồn.

Omoiyari là triết lý sống và văn hóa ứng xử đặc trưng của người Nhật, có nghĩa là sự thấu cảm, quan tâm và chu đáo đối với người khác một cách chân thành mà không mong cầu hồi đáp. Nó kết hợp giữa “Omoi” (suy nghĩ) và “Yari” (hành động), thể hiện qua việc chủ động thấu hiểu, dự đoán nhu cầu của người khác để hành động tử tế trước khi được yêu cầu. 

Tinh thần Omoiyari có ở bất cứ đâu trong cuộc sống hối hả của người Nhật Bản. Người Nhật bảo vệ không gian cá nhân của người xung quanh bằng cách nói khẽ tại nơi công cộng, để điện thoại ở chế độ rung và tuyệt đối không nghe máy khi đang trên tàu hay xe buýt. 

Một ví dụ khác là từ lớp một, học sinh Nhật Bản đã tự dọn dẹp lớp học của mình – một bài học về việc có trách nhiệm với không gian mình đã sử dụng. Ý thức này theo họ đến khi trưởng thành: tại các nhà hàng, thực khách thường tự tay xếp gọn bát đĩa và lau sạch bàn trước khi đứng dậy. Họ làm điều đó không phải vì nghĩa vụ, mà vì muốn giảm bớt gánh nặng cho nhân viên dọn dẹp và chuẩn bị một không gian sạch sẽ cho người đến sau.

Trong lĩnh vực bán lẻ, khi bạn mua một túi đồ nặng, nhân viên thu ngân sẽ chủ động dán thêm một lớp xốp mềm vào quai cầm để đôi tay bạn không bị hằn đau. Nếu trời đổ mưa, những chiếc túi giấy sẽ nhanh chóng được bọc thêm một lớp nilon bảo vệ để đảm bảo món đồ bên trong vẫn khô ráo khi bạn về đến nhà.

Đáng quý nhất ở Omoiyari chính là sự vô tư. Vì không chờ đợi sự ghi nhận hay tung hô, tinh thần này lại càng trở nên cao đẹp. Nó thầm lặng như mạch nước ngầm nuôi dưỡng đất đai, không phô trương nhưng luôn hiện hữu để xoa dịu và gắn kết con người. Khi ta học cách thực hành Omoiyari từ những hành động giản đơn nhất mỗi ngày, thế giới sẽ trở thành không gian ngập tràn sự quan tâm và lòng đối đãi chân thành.

ĐỌC NGAY

Nhà văn Nuage Rose (Hồng Vân): Di sản gia đình không nằm ở nơi chốn, mà ở những lựa chọn được lặp lại

Peptide - “Thần dược” sức khỏe mới hay xu hướng nhất thời?

Hạt mầm cư sĩ: Tiếng sáo giữa đời thường