Tatler’s picks: 6 cuốn sách truyền cảm hứng và soi rọi con đường làm báo

Bên cạnh đó, nhà báo kỳ cựu không né tránh khó khăn thực tế về việc báo chí đang cạnh tranh dữ dội với mạng xã hội, bị thương mại hóa và áp lực lượt xem. Thay vì chỉ trích, Ulrik Haagerup đã chứng minh rằng tư duy kiến tạo không làm mất đi tính phản biện. Thay vào đó, chúng khiến báo chí trở nên công bằng, sâu sắc và thực sự phục vụ công chúng. Ông đề xuất rằng báo chí cần vượt xa việc chỉ phản ánh vấn đề, hướng tới việc gợi mở giải pháp. Với phương châm “viết để gắn kết thay vì chia rẽ”, Haagerup đã truyền cảm hứng mạnh mẽ cho các tòa soạn trên toàn thế giới: làm báo cũng để xây dựng một cộng đồng lành mạnh.

Triết lý “kiến tạo” này ngày càng trở nên cấp thiết trong xã hội hậu đại dịch, nơi người dân khao khát niềm tin và hy vọng. Đây cũng là tinh thần mà báo chí cách mạng Việt Nam đã khắc ghi từ thuở khai sinh: đồng hành cùng dân tộc để xây dựng tương lai.

Một trong những cuốn sách đặc sắc để bắt đầu hành trình tìm hiểu nghề báo là “Người Làm Báo: Trí tuệ nhân tạo và tương lai báo chí” (tựa gốc: “Newsmakers: Artificial Intelligence and the Future of Journalism”) của François Marconi - chuyên gia AI từng đảm nhiệm R&D tại Wall Street Journal và Associated Press. 

Trong 216 trang sách đầy sâu sắc và thực tiễn, Marconi đã phân tích cách AI trở thành “cánh tay đắc lực” của phóng viên. Công nghệ này hỗ trợ từ việc tự động hóa các báo cáo tài chính, phân tích dữ liệu lớn, đến biên tập bằng thuật toán và tối ưu hóa nội dung cá nhân hóa. Tất cả những ứng dụng trên đều nhằm mục đích nâng cao hiệu quả, nhưng vẫn giữ vững vai trò sáng tạo, khả năng phán đoán và kiểm chứng của con người.

Cuốn sách đúc kết bằng một thực tiễn rằng AI không thay thế, chúng chỉ bổ trợ cho nhà báo. Nó giải phóng khoảng 20 - 60% thời gian biên tập, giúp phóng viên tập trung vào điều tra chuyên sâu và kể chuyện thấm đẫm nhân văn. Đồng thời, Marconi không lãng quên yếu tố then chốt là đạo đức và giám sát thuật toán. Tác giả cảnh báo rằng công nghệ chỉ có giá trị nếu minh bạch, có kiểm chứng với vai trò con người đứng ra chịu trách nhiệm .

Trong bối cảnh báo chí cách mạng Việt Nam vừa kỷ niệm tròn 100 năm, cuốn sách là lời hồi đáp đắt giá khi ngòi bút cách mạng một thời dùng để đấu tranh giải phóng, nay có thể kết hợp với trí tuệ nhân tạo để giải phóng thông tin chống lại tin giả, nâng cao niềm tin công chúng và đặt nền móng cho một báo chí hiện đại, chính xác và chiến thắng dư luận.

“Hơn cả tin tức: Tương lai của báo chí” (tựa gốc: “Beyond News: The Future of Journalism”) là cuốn sách sâu sắc của Mitchell Stephens - giáo sư báo chí tại NYU kiêm nhà sử học truyền thông, đề xuất một chuẩn mực hoàn toàn mới cho báo chí hiện đại: báo chí trí tuệ (wisdom journalism). Ông lập luận rằng, trong thời đại internet tràn ngập tin tức miễn phí, nhiệm vụ của nhà báo không dừng lại ở việc tường thuật; mà phải là người thấu hiểu, diễn giải, giải mã và dẫn dắt tư duy công chúng. 

Cùng với đó, giáo sư cũng chỉ ra thay vì thể hiện theo “5W” truyền thống, báo chí trí tuệ đề cao “5I” gồm informed, intelligent, interpretive, insightful, illuminating,  nghĩa là cung cấp thông tin sâu sắc, có phân tích, nhạy bén về bối cảnh và chiều sâu xã hội. Bên cạnh việc phân tích lịch sử báo chí từ Benjamin Franklin đến kỷ nguyên số, Stephens mang đến một lời kêu gọi mạnh mẽ rằng hãy đưa báo chí vượt lên, trở thành ánh sáng dẫn đường cho công chúng trong cơn bão thông tin hỗn loạn .

Đây là một gợi ý đáng suy ngẫm cho báo chí Việt Nam hôm nay. Bởi lẽ, hiện nay không ít nhà báo trẻ bị cuốn theo dòng tin nóng, bỏ quên kỹ năng nghiên cứu, mô tả và phân tích. Cuốn sách như một hồi chuông cảnh tỉnh nhưng cũng là nguồn cảm hứng để báo chí không đánh mất nghệ thuật trong chính ngôn ngữ của mình.

Xem thêm: 5 quyển sách mở lối văn hóa doanh nghiệp thành công

Với hơn 366 trang kiến thức từ Routledge, tác giả kiêm giáo sư dày dặn kinh nghiệm tại Syracuse University và Fulbright Scholar; cuốn sách “Báo chí di động & mạng xã hội” (tựa gốc: “Mobile and Social Media Journalism”) của Anthony Adornato (ấn bản thứ hai, 2021) dẫn dắt bạn đọc qua từng bước thực hành rõ ràng. Từ cách thu thập tin qua smartphone, xây dựng thương hiệu cá nhân trên mạng xã hội, tới kỹ năng livestream hiện trường, phân tích hiệu quả và chống tin giả. 

Mỗi chương được trang bị checklist (danh sách kiểm tra), bài tập ứng dụng và “Newsroom Q&A” (chuyên mục hỏi đáp) với các phóng viên nổi tiếng như David Muir (ABC) hay Hallie Jackson (NBC), giúp người học không chỉ nắm kỹ thuật mà còn hiểu chân dung nghề trong môi trường thực tế. Ngoài ra, cuốn sách đặc biệt khẳng định việc nhanh và tương tác không được đánh đổi bằng tính xác thực. Adornato nhấn mạnh nhà báo cần giữ vững các giá trị cốt lõi là kiểm chứng, xác minh. Trong khi tận dụng triệt để điện thoại di động và nền tảng mạng xã hội để tiếp cận độc giả nhanh, sâu hơn .

Trong dịp kỷ niệm 100 năm Báo chí Cách mạng Việt Nam, đây là tư liệu thiết thực để định hình báo chí tương lai - nơi phóng viên không chỉ là người ghi nhận sự kiện, mà còn trở thành người điều hướng, kết nối và truyền cảm hứng trên mọi nền tảng. 

“Bác Hồ với Báo chí Cách mạng Việt Nam” là tác phẩm mang đậm tính lịch sử và lý luận, ghi lại hành trình của Chủ tịch Hồ Chí Minh với báo chí từ những ngày đầu tiên cho đến nay. Cuốn sách là tập hợp các bài báo cũng như lời chỉ dạy sắc sảo và đầy trách nhiệm của Người đối với cách mạng Việt Nam. 

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người sáng lập những tờ báo mang tính mốc son như Thanh Niên, Cứu Quốc, Việt Nam Độc Lập, Nhân Dân… Bên cạnh đó, người cũng là một phóng viên miệt mài cống hiến cho nền báo chí nước nhà với hơn 2.000 bài viết, sử dụng hơn 170 bút danh bằng nhiều thứ tiếng khác nhau. Sự nghiệp báo chí của Bác Hồ là động lực, nguồn cảm hứng bất tận và tạo niềm tảng vững chắc để phát triển nền báo chí cách mạng Báo chí Việt Nam.

Đọc cuốn sách “Bác Hồ với báo chí cách mạng Việt Nam”, bạn sẽ tìm thấy tư duy cốt lõi của Người về báo chí: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ”. Đồng thời, báo chí phải “ngắn gọn, dễ hiểu”, phục vụ nhân dân, có lập trường vững vàng và phản ánh chính xác hiện thực. Với những minh chứng phong phú về phong cách báo chí chiến đấu, cận dân và minh bạch của Bác Hồ, tác phẩm chính là kim chỉ nam cho cả người làm báo hôm nay và mai sau.

Trong mọi hình thái báo chí, tin tức luôn là cầu nối truyền tải thông tin uy tín đến công chúng. Cũng chính vì thế, cuốn sách “Hướng dẫn sử dụng tin tức” (tựa gốc: “News and How to Use It”) của Alan Rusbridger - cựu Tổng biên tập The Guardian (1995–2015) là một cuốn sổ tay theo định dạng từ A-Z, giải mã những khái niệm cốt lõi của báo chí hiện đại và cung cấp công cụ giúp độc giả định vị giữa “đại dương tin giả”.

Song song đó, cuốn sách định hướng cho người đọc cách đánh giá tính chính xác (Accuracy), tiêu đề (Headlines), tận dụng liên kết (hyperlinks), hiểu rõ bản chất của “thế hệ Zoomer”, đồng thời thẳng thắn “mổ xẻ” những vấn đề như kiểm duyệt, thiên vị kinh tế và cách các ông chủ báo chí ảnh hưởng nội dung.

Thay vì viết theo kiểu bài truyền thống, Rusbridger tập trung khai thác chuỗi bài luận ngắn, đan xen kinh nghiệm từ các phóng sự lớn như vụ nghe lén, phơi bày sự thật của vụ Snowden, cuộc chiến phone-hacking… giúp người đọc hiểu nghề báo từ bên trong với cả sự hỗn loạn, căng thẳng và niềm tin vào sự thật .

Độc giả và chuyên gia quốc tế đánh giá đây là cuốn cẩm nang “thông minh, liên quan và sắc bén… một ngọn đèn trong bóng tối” . Có thể nói, “Hướng dẫn sử dụng tin tức” là lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng để tiếp tục giữ “cây bút là vũ khí” chúng ta cần phải hiểu rõ về tin tức trong quy trình tạo ra, cách thức tiếp nhận và cả khả năng phân định giá trị thông tin.

Trong 100 năm qua, báo chí cách mạng Việt Nam đã hòa mình vào dòng chảy lịch sử dân tộc, ghi lại từng biến cố và thành tựu. Bước vào kỷ nguyên mới, báo chí sẽ là hành trình ngôn ngữ song hành cùng công nghệ, lý tưởng cao đẹp phải vững vàng giữa guồng quay thị trường. Mặt khác, người làm báo sẽ vừa là chiến sĩ tiên phong trên mặt trận thông tin, vừa là người kể chuyện sắc bén của thời đại. 

Do vậy, các cuốn sách về báo chí không đơn thuần là tập hợp lý thuyết và kỹ năng, chúng sẽ trở thành ngọn lửa thắp sáng và tiếp sức cho những người cầm bút hôm nay. Đọc là để tự nhắc nhở về lý do chúng ta chọn nghề, học cách giữ vững lập trường giữa biển thông tin nhiễu loạn. Hơn thế nữa, đọc để tiếp tục viết nên những câu chuyện qua chữ, ảnh, video, dữ liệu. Nhưng trên hết, bằng trái tim kiên định tin vào sự thật và lòng tử tế.

ĐỌC NGAY: 

8 cuốn sách được Natalie Portman gợi ý sẽ làm bạn bất ngờ

Pride Month: 9 cuốn sách về chủ đề LGBTQ đáng đọc của các tác giả châu Á

Women's Day Guide: Truyền cảm hứng với 7 tựa sách cất lên tiếng nói của phái đẹp