Thị Trưởng Trấn Cầu Đá: Bi kịch của kẻ tự huỷ đời mình

Michael Henchard của Thomas Hardy có nhiều điểm gợi nhớ Jean Valjean trong Những Người Khốn Khổ của Victor Hugo. Đó đều là những người đàn ông từng trải qua nhiều biến động, mang trong mình mặc cảm về quá khứ và dồn khát vọng yêu thương vào người con gái họ coi như con đẻ. Càng về cuối hành trình, cả hai đều lựa chọn rút lui khỏi cuộc đời của người mình yêu thương, chấp nhận bị hiểu lầm hoặc lãng quên, miễn là cô gái ấy được bình yên bên người bạn đời đã chọn.

Tuy nhiên, nếu Victor Hugo cuối cùng vẫn dành cho Jean Valjean ánh sáng cứu rỗi của tình yêu, Thomas Hardy lại để Henchard đi đến tận cùng của cô độc và tự trừng phạt. Không hẳn Hardy tàn nhẫn hơn Hugo; đằng sau hai kết cục ấy là sự khác biệt giữa cảm hứng lãng mạn của Victor Hugo và cái nhìn hiện thực, nhuốm màu định mệnh của Thomas Hardy. Một người vẫn đặt niềm tin vào khả năng tình yêu nâng đỡ và cứu chuộc con người; người kia buộc nhân vật đối diện với những hệ quả không thể đảo ngược do tính cách và lựa chọn của chính mình.

Một tác phẩm lớn về tính cách và số phận con người

Bao quanh bi kịch cá nhân ấy là bức tranh sống động về một thị trấn Anh đang đứng giữa cũ và mới. Hardy mô tả tỉ mỉ cảnh đồng quê thanh bình, những phiên chợ nhộn nhịp cuối tuần, các quán trọ đông đúc và các nghi lễ dân gian đã bám rễ hàng thế kỷ.

Đáng chú ý nhất là cuộc diễu hành làm nhục công khai theo tục skimmington: hình nộm của những người bị chế giễu được đưa qua phố giữa tiếng nồi niêu, xoong chảo và những dụng cụ kim loại va đập chát chúa. Trò vui tập thể ấy phơi bày một cộng đồng vừa gắn bó vừa tàn nhẫn, nơi đời tư của một cá nhân có thể bị biến thành lễ hội cho đám đông.

Casterbridge hiện lên như một chứng nhân, dõi theo hành trình của Henchard từ nghèo khó đến đỉnh cao quyền lực, rồi từ chiếc ghế thị trưởng trở về thân phận người làm thuê. Mỗi nấc thăng trầm của ông đều diễn ra trước ánh mắt cộng đồng – nơi danh tiếng có thể được gây dựng trong nhiều năm nhưng sụp đổ chỉ sau một ngày.

Thị Trưởng Trấn Cầu Đá từng được đăng nối kỳ trước khi in thành sách. Cách xuất bản ấy để lại dấu ấn rõ rệt trong cấu trúc: biến cố nối tiếp biến cố, bí mật liên tục được hé mở, và gần như mỗi chặng đều kết thúc bằng một tình huống thôi thúc người đọc bước sang phần sau.

Đôi lúc, mật độ sự kiện khiến câu chuyện trở nên phức tạp, thậm chí có vẻ quá nhiều trùng hợp. Nhưng chính nhịp kể ấy tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của tác phẩm. Hardy kết hợp kịch tính của tiểu thuyết đăng kỳ với tầm vóc của bi kịch cổ điển. Cũng giống những anh hùng Hy Lạp thuở trước, Henchard mang trong mình sức mạnh, lòng kiêu hãnh và một khuyết điểm chí mạng dẫn đến sự sụp đổ.

Điều còn lại sau những cú ngoặt của cốt truyện không phải cảm giác choáng ngợp, mà là nỗi xót xa. Người đọc tiếc nuối cho Henchard bởi mọi chuyện đã không nhất thiết phải đi xa đến thế. Xét cho cùng, số phận chưa hẳn đã ruồng bỏ Henchard mà hết lần này đến lần khác vẫn chìa tay ra để kéo ông vào bờ. Tiếc rằng, với bản tính cố chấp của mình, Henchard đã từ chối sự giúp đỡ của cuộc đời để rồi tự làm khổ mình và những người xung quanh mà ông yêu mến.

Thomas Hardy thường bị xem là một nhà văn bi quan. Quả thật, thế giới của ông hiếm khi dịu dàng, những sai lầm thường phải trả một cái giá rất đắt, hạnh phúc thì khó kiếm và chóng tàn. Tuy nhiên, kết thúc của Thị Trưởng Trấn Cầu Đá không chỉ để lại cho độc giả nỗi tuyệt vọng.

Đối lập với Henchard là khả năng bao dung, thích nghi và bước tiếp của những người xung quanh. Elizabeth-Jane trưởng thành từ mất mát mà không trở nên cay nghiệt. Farfrae thuộc về một thế hệ mới, linh hoạt và cởi mở hơn. Cuộc sống vẫn tiếp tục, không phải vì quá khứ đã được xóa bỏ, mà vì con người học cách trân trọng hiện tại và hướng tới tương lai. 

Ở cuối đời, Henchard chỉ mong mình bị lãng quên. Nhưng nghịch lý lớn nhất của văn chương là một nhân vật càng van xin được quên đi, độc giả càng khó lòng quên họ. Gần một thế kỷ rưỡi sau khi cuốn sách ra đời, Michael Henchard vẫn khiến chúng ta day dứt như một kiểu người từng gặp trong đời: đáng trách, đáng giận, nhưng sau cùng vẫn vô cùng đáng thương.

Thị Trưởng Trấn Cầu Đá không chỉ là một bi kịch riêng lẻ của nước Anh thế kỷ XIX. Thomas Hardy đã đúc kết “Tính cách làm nên số phận” và câu chuyện của Henchard vẫn mãi là bài học cảnh tỉnh cho bất cứ ai có cái tôi quá lớn đến mức tự bóp nghẹt hạnh phúc của mình.

ĐỌC NGAY

Nhà nghiên cứu Trần Quang Đức: “Sau cùng, lịch sử vẫn là về con người”

Thế giới bích họa của Gio Bressana: Nét chấm phá lãng mạn cho không gian sống đương đại

Nhạc trưởng Jeff von der Schmidt: Âm nhạc như nước và như khói