Thế giới bích họa của Gio Bressana: Nét chấm phá lãng mạn cho không gian sống đương đại

Trong chuyến thăm Việt Nam lần này, Gio Bressana lần đầu đưa ngôn ngữ hội họa của mình lên tà áo dài. Tại sự kiện Poetry in Motion do EuroStyle tổ chức ở không gian của thương hiệu nội thất Visionnaire, ông đã mang lại cuộc đối thoại giữa nghệ thuật Ý và truyền thống Việt – hai nền văn hóa cùng gặp nhau ở niềm yêu thích dành cho cái đẹp, sự tinh tế của kỹ nghệ thủ công và chiều sâu của di sản. Chính sự giao thoa ấy trở thành chất liệu để Gio Bressana tiếp tục mở rộng biên độ sáng tạo của mình. 

Ông tìm thấy cảm hứng từ đồng bằng sông Cửu Long với dòng nước, phù sa và hoa sen; vịnh Hạ Long với vẻ đẹp khoáng đạt của miền Bắc. Tác phẩm được thực hiện trên áo dài Moriko làm từ lụa xã Nam Cao, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình – dòng lụa gắn với hơn 440 năm nghề dệt đũi và được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia năm 2023. Sự kiện Poetry in Motion, vì vậy, mở ra không gian để nghệ thuật gặp gỡ những đường nét, chất liệu và nhịp sống của thiết kế, nơi con người sống, kết nối và cảm nhận cái đẹp. 

Ấn tượng đầu tiên của ông về Việt Nam là gì, thưa ông? 

Tại đây, tôi cảm nhận được tinh thần lãng mạn, một nguồn năng lượng vô cùng đặc biệt. Tôi ngỡ như được quay về thời thơ ấu, như đứa trẻ nhìn thế giới bằng đôi mắt hiếu kỳ, thấy xung quanh mình là bao điều kỳ diệu. Đó là điều truyền cảm hứng nhất với một người nghệ sĩ. Đáng tiếc thay, thức cảm ấy không còn hiện diện ở nhiều nơi trên thế giới.    

Ngay cả ở những vùng đất có bề dày lịch sử văn hóa và nghệ thuật như ở châu Âu cũng không có thể khiến ông rung động ư? 

Người dân châu Âu, đặc biệt là người Ý, được sinh ra trên đất nước ngập tràn tuyệt tác nghệ thuật, lâu đài, cung điện, v.v. Nó nằm sẵn trong ADN của chúng tôi, nhưng đồng thời lại thuộc về quá khứ, nên rất khó để chúng tôi sáng tạo ra những gì hoàn toàn mới mẻ. Nó có thể ví như trải nghiệm sống của một con cá – khi đã sống dưới nước từ nhỏ, nó sẽ không nhận thức được xung quanh mình là nước. Nhưng khi được lôi ra khỏi “vùng an toàn”, nó sẽ có phút giây bừng tỉnh, tìm thấy sức sống mới và nhìn thế giới một cách hoàn toàn khác.   

Đó chính là động lực mà tôi không ngừng theo đuổi. Tôi muốn sáng tạo nên những gì mới lạ, và nghệ thuật chính là bàn đạp để thực hiện điều đó. Trong quá khứ, nghệ thuật có thể thay đổi được lịch sử, và nó luôn biểu hiện cho những gì đã và đang diễn ra ở một quốc gia, những điều tốt đẹp lẫn những thứ xấu xa. Trong thời kỳ Gothic, Phục hưng, Lãng mạn, v.v. việc chu du thế giới còn hạn chế, nên rất khó để con người tiếp xúc và học hỏi từ các nền văn hóa khác. Ngày nay, chỉ mất tầm một ngày để tôi bay từ Ý đến Việt Nam chẳng hạn. Những ý tưởng mới nhờ vậy có thể giao thoa, đan kết từ nhiều luồng ảnh hưởng khác nhau. 

Nhà của vợ chồng tôi ở Ý là một ví dụ. 10 năm trước, chúng tôi đã ghé thăm Hà Nội và phải lòng với vẻ đẹp văn hóa của các bạn. Với Việt Nam, tôi cảm nhận được nét tương đồng giữa hai nền văn hóa. Các bạn trân trọng truyền thống thủ công mỹ nghệ của dân tộc, và người Ý chúng tôi cũng vậy. Sau đó, vợ tôi muốn tôi vẽ hình phượng hoàng mà cô ấy đã thấy trong một ngôi chùa Việt lên tường nhà, còn hồ nước thì trồng những đóa hoa sen. Tất cả những điều này là nhờ những chuyến đi mà chúng tôi may mắn có được. Và ngày nay, hành trình ấy luôn đong đầy những người bạn mới, giúp bạn trở thành một công dân toàn cầu đúng nghĩa.

Giữa muôn vàn phương thức thực hành đương đại, vì sao ông lại chọn một kỹ thuật cổ điển như vẽ bích họa?      

Là nghệ sĩ, nếu không nắm vững những kỹ thuật truyền thống trải dài hàng ngàn năm lịch sử, thì bạn sẽ có gì trong tay để thử nghiệm? Ngay cả Picasso, có thể bạn biết đến ông qua các tác phẩm như Guernica, nhưng ngay từ giai đoạn đầu sự nghiệp, ông hoàn toàn có thể vẽ không thua gì Michelangelo. Phải thông thạo kỹ thuật có từ ngàn đời, bạn mới có thể bứt phá khỏi những khuôn khổ. Phải biết vẽ một bông hoa, thì hình ảnh trừu tượng mà bạn muốn sáng tác mới trở nên có hồn. Nó giống như cách những người nghệ sĩ piano biến tấu trên dòng nhạc jazz vậy.   

Đọc thêm: Picasso – Sáng tạo và sao chép

Một ví dụ khác là Lucio Fontana và những đường rạch trên tranh của ông. Người khác có thể lắc đầu bảo rằng: “Ai cũng làm được như vậy”. Nhưng khi lại gần và ngắm nhìn tác phẩm trong im lặng, bạn sẽ thực sự cảm nhận được khoảnh khắc ông cầm dao và rạch một đường lên toan – và đường rạch đó lưu giữ vẹn nguyên năng lượng và nội lực của người nghệ sĩ. Nhưng trước đó, Fontana là một nghệ sĩ đi ra từ học viện cổ điển. 

Ẩm thực, âm nhạc, hay toán học cũng vậy – trong mắt tôi, mọi thứ đều là nghệ thuật. Một người đầu bếp giỏi phải thực sự hiểu rõ nguyên liệu thì mới biết cách kết hợp, xử lý chúng đúng cách rồi từ đó sáng tạo nên những món ăn đặc sắc.  

Như vậy, di sản cổ điển luôn gắn liền với những giá trị bất hủ trong cái đẹp?    

Tôi không thích cách người ta hay phân biệt các trường phái cổ điển với hiện đại. Có hai cách nhìn nghệ thuật: khách quan và chủ quan. Xấu hay đẹp tất nhiên là tùy vào góc nhìn chủ quan của mỗi người. Nhưng có những vẻ đẹp phổ quát mà ta không thể bàn cãi: một nhành hoa, ánh hoàng hôn, hay tỉ lệ vàng Fibonacci. Sẽ khó để ai đó thốt lên: “Tôi không thích hoa. Tôi không ưa thiên nhiên”. Tất thảy chúng ta đều có thể nhận ra vẻ đẹp khách quan này. 

Không ít nghệ sĩ dùng mác “đương đại” để biện hộ cho các sáng tác non nớt, ngây ngô. “Đương đại” với tôi là khi tác phẩm thực sự chuyển tải được cảm xúc. Việc tìm về truyền thống và phát huy nó trong bối cảnh hiện nay, suy cho cùng, lại là hướng đi khác biệt và “hiện đại”. Người xưa vốn am hiểu về sinh khí của vạn vật; họ biết cách tính toán, đo lường để cho ra đời bao kiệt tác như Nhà nguyện Sistine – nó không chỉ thỏa mãn ánh nhìn, mà còn chạm đến trái tim bạn.     

Một ví dụ khác là chiếc ghế Pavone mà bạn và tôi có thể thấy ngay tại đây, trong showroom của Visionnaire. Nó tuyệt đẹp vì nhà thiết kế đã lấy cảm hứng từ thiên nhiên – chim công, và nó gây ấn tượng bởi tỉ lệ hài hòa và những đường nét cân đối, uyển chuyển. 

Cảnh sắc thiên nhiên xuất hiện nhiều trong các tác phẩm của ông, và chúng luôn khiến người xem ngỡ như bị lạc vào một thế giới trong mơ. Vì sao ông lại muốn lột tả tinh thần lãng mạn và chất thơ trong các sáng tác của mình?   

Tôi nghĩ ai trong chúng ta đều ít nhiều muốn có yếu tố thiên nhiên trong không gian sống, vì tình yêu với thiên nhiên luôn nằm sẵn bên trong mỗi người. Điều đó càng hiện rõ trong đại dịch, khi mọi thứ đều bị “đóng băng”. Nhưng điều mà tôi quan tâm hơn cả là việc mình tự tay thực hiện mọi công đoạn sáng tác, và tạo nên những tác phẩm độc nhất vô nhị, không thể lặp lại ở bất kỳ nơi nào khác. Tại các công trình, tôi thường vẽ trực tiếp lên tường mà không cần bản phác thảo chi tiết. 

Tôi có trí nhớ rất tệ nếu nhắc đến cốt truyện của một bộ phim, hoặc từ vựng trong tiếng Anh, nhưng lại có thể nhớ như in hoa lá, cây cối, muông thú, v.v. Tôi đã dành 30 năm nghiên cứu kỹ thuật của các bậc thầy như Veronese, Caravaggio, Tiepolo, Rubens và Rembrandt – tôi thường mang giấy vẽ đến bảo tàng, nhà thờ để học chép tranh của họ. Các vị danh họa này cũng có thể sáng tác cực kỳ nhanh, hoàn thành tác phẩm trong hai tuần thay vì nhiều năm.

Tác phẩm của tôi cũng vậy – thao tác đủ nhanh để mạch cảm xúc không bị đứt đoạn. Đồng thời, tôi cũng không dồn quá nhiều chi tiết vào trong tác phẩm. Nếu làm vậy, bầu không khí hiện lên sẽ vô cùng nặng nề, thiếu tự nhiên và giả tạo. Chẳng hạn, khi quan sát một đóa hoa, tôi không tập trung vào cấu trúc sinh học của nó, mà để ý đến cách ánh sáng chạm vào những cánh hoa, cách bóng tối ẩn khuất trong kẽ lá, và cả mùi hương của hoa nữa. 

Tác phẩm của tôi luôn có “khoảng thở” để mọi người tự do cảm nhận, để đưa tâm trí người xem đến những miền mộng mơ. Hãy nghĩ đến tiếng đàn guitar của Jimi Hendrix – ông không nỗ lực để mọi nốt nhạc trở nên hoàn hảo, nhưng giai điệu từ ông vẫn khiến ta không khỏi rùng mình. Khi một thứ gì đó quá hoàn hảo, bạn sẽ cảm thấy có chút gì đó ngờ ngợ. Điều quan trọng là để cảm xúc dẫn lối, thay vì theo đuổi sự hoàn hảo. 

Tác phẩm của ông khiến người ngoài dễ lầm tưởng ông chỉ nghe nhạc cổ điển trong lúc sáng tác. Nhưng được biết ông cực kỳ hâm mộ huyền thoại Robert Plant của nhóm Led Zeppelin. Ông có lý do đặc biệt gì không?   

Vì trong lúc vẽ, tôi có cảm giác như mình đang đứng trên sân khấu, không khác gì một ngôi sao nhạc rock (cười). Mọi năng lượng trong tôi đều dồn hết vào từng nét cọ. Tôi tin rằng dù bạn là họa sĩ, nhà văn, hay đầu bếp, mỗi tác phẩm mà bạn tạo ra đều là sự cô đọng của nguồn nội lực từ trong tâm khảm, và người khác sẽ luôn cảm nhận được cảm xúc mà bạn đặt vào trong tranh. Tác phẩm của tôi có thể không biểu hiện phong cách rock & roll, nhưng với tôi, âm nhạc của Led Zeppelin, Pearl Jam, hay việc chu du đến California là cực kỳ lãng mạn. 

Nói vậy, ông có cảm thấy lo âu trước trí tuệ nhân tạo? 

Không hề. Vì trí tuệ nhân tạo không hề chuyển tải hay tạo ra cảm xúc chân thật. Nó không có linh hồn, không có đam mê chảy trong huyết quản. Nó có thể là công cụ hỗ trợ tốt trong công việc, nhưng suy cho cùng, nó không có những khoảnh khắc lóe sáng của thiên tài. Nó đơn thuần là bộ máy tổng hợp dữ liệu và sao chép thông tin, chứ không thể tạo ra những sáng tác chưa từng có từ trước đến giờ.  

Ông đã thực hiện nhiều dự án tầm cỡ trên thế giới, từ các dự án của Hoàng gia Qatar cho đến công trình hạng sang với các thương hiệu lớn. Có điều gì mà ông còn ấp ủ cho tương lai?   

Cách đây 10 năm, tôi đã đặt ra hai cột mốc 5 năm cho những mục tiêu lớn của đời mình. Nhưng ba năm về trước, tôi bắt đầu nghĩ về tầm nhìn 150 năm sau (cười). 

Giấc mơ của tôi là sở hữu một tòa lâu đài cổ, và thành lập học viện mỹ thuật tại đó. Đó sẽ là một khu vườn ươm mầm nghệ thuật, nơi tôi sẵn sàng truyền đạt mọi kinh nghiệm, kỹ thuật mà tôi biết về bích họa đến những tài năng trẻ. Đáng tiếc là thậm chí ở Ý, số lượng nghệ nhân biết vẽ bích họa giờ chỉ đếm trên đầu ngón tay. Nên học viện này là di sản mà tôi muốn để lại cho đời, để truyền cảm hứng đến các thế hệ sau, ngay cả sau khi tôi không còn trên đời.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam Vol 24

ĐỌC NGAY

Chốn nghỉ chân tựa cung điện Ý giữa lòng Paris

Cover Story: Nghệ thuật lưu truyền di sản của Naphaporn Bodiratnangkura

Họa sĩ Tào Linh: Tranh là Người