Cover Triển lãm về in ấn, xuất bản, và minh họa ở Việt Nam vào cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20

Triển lãm “In ấn, biên tập, minh họa: Sự hiện đại hóa của chữ in và đồ họa tại Việt Nam, 1860-1945” đã khép lại tại Thư viện Đại học Ngôn ngữ và Văn minh – BULAC (Paris, Pháp). Kéo dài từ 17/08 đến 31/10, sự kiện giới thiệu gần một thế kỷ chuyển biến từ in mộc bản sang ngành in hiện đại du nhập từ Pháp, cùng sự giao thoa giữa hội họa và xuất bản tại Việt Nam

Triển lãm là những lát cắt phản ánh sự phát triển của ngành in ấn và xuất bản Việt Nam trong giai đoạn bản lề gắn liền với phổ cập chữ Quốc ngữ, tạo tiền đề cho lịch sử tri thức quốc gia qua sự nảy nở của văn học, báo chí, đồ họa và xuất bản trong thế kỷ 20. Đây là sự kiện nối tiếp triển lãm chữ Quốc ngữ do thư viện BULAC tổ chức năm 2023.

Đọc thêm: Dịch giả Trương Thu Hà: Gombrowicz và tiểu thuyết phản hình thức

Khởi đầu của ngành in ở Việt Nam

In mộc bản truyền thống là kỹ thuật đặt nền móng cho ngành in ấn hiện đại Việt Nam. Xuất hiện từ trước thế kỷ 19 để in chữ Nôm nhưng do chi phí rất đắt đỏ, thời kỳ đầu hình thức này chỉ dùng cho văn bản Phật giáo, sau đó là văn bản chính thống của triều đình.

Những nhà in đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam vào đầu thế kỷ 19 do các nhà truyền giáo thành lập, chủ yếu để in kinh sách bằng chữ Hán và chữ Nôm. Thời kỳ này, phần lớn sách chữ Quốc ngữ vẫn phải in ở nước ngoài như Roma, Ấn Độ, Bangkok, Hồng Kông. Theo Nguyễn Thị Hải, người phụ trách phông tiếng Việt tại thư viện BULAC và là nhà đồng tổ chức triển lãm, thư viện BULAC hiện lưu giữ nhiều ấn phẩm chữ Quốc ngữ in tại Bangkok giai đoạn 1840-1860, trước khi Pháp đô hộ Việt Nam.

Tatler Asia
Above Ảnh: Quảng cáo và giải trí

Mặc dù vậy, giai đoạn này đã bắt đầu hình thành cộng đồng độc giả ở Việt Nam, nhất là trong cộng đồng người Hoa ở miền Nam. Xuất phát từ nhu cầu học tiếng Trung, họ mua sách từ Trung Quốc rồi mang về bán lại. Thư viện BULAC hiện lưu giữ bằng chứng về các tác phẩm văn học Việt Nam do các trí thức miền Nam chép tay lại rồi gửi sang Phật Sơn, Quảng Đông (Trung Quốc) in ấn trước khi đưa về Sài Gòn tiêu thụ.

Sự phát triển ngành in ấn, xuất bản hiện đại cùng sự phổ biến của chữ Quốc ngữ

Tại miền Nam, bước ngoặt trong quá trình du nhập kỹ thuật in phương Tây diễn ra với sự thành lập nhà in Imprimerie Impériale của chính quyền thuộc địa tại Sài Gòn vào năm 1861-1862 (sau đổi tên thành Imprimerie Nationale vào đầu thập niên 1870). Ban đầu, nhà in chủ yếu in ấn bằng tiếng Pháp. 

Cùng thời kỳ này, trong khoảng những năm 1860-1865, những bản in bằng chữ Quốc ngữ bắt đầu xuất hiện, tiêu biểu là các ấn phẩm gắn với học giả Trương Vĩnh Ký và Gia Định báo, tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam. Hoạt động in ấn lúc này vẫn còn tương đối hạn chế do chủ yếu dựa vào nhà in của chính quyền. 

Sau đó, cùng với sự xuất hiện của các nhà in do người Pháp thành lập, hoạt động xuất bản ở miền Nam dần mở rộng, đặc biệt là sách bằng chữ Quốc ngữ của nhóm học giả như Trương Vĩnh Ký, Trương Minh Ký, Huỳnh Tịnh Của, bên cạnh các ấn phẩm tiếng Pháp, cũng như trong cộng đồng người Hoa.

Đọc thêm: Hạt mầm nhân văn trong nghệ thuật

Tatler Asia
Above Ảnh: Từ các phương thức thủ công đến ngành nghề sách

Đến thập niên 1920-1930, hoạt động in ấn, đặc biệt bằng chữ Quốc ngữ, đã phát triển mạnh mẽ tại miền Nam. Các nhà in lớn tập trung ở trung tâm Sài Gòn, trong khi các nhà in nhỏ hoạt động quanh khu vực Chợ Lớn, chuyên in ấn các ấn phẩm như thơ, văn, tài liệu phổ biến thông tin. 

Trong khi đó, miền Bắc vẫn chủ yếu in mộc bản đến tận cuối thế kỷ 19. Phải đến đầu thế kỷ 20, việc in chữ Quốc ngữ mới phát triển khi nhà văn hóa Nguyễn Văn Vĩnh thành lập nhà in tại đây cùng cộng sự người Pháp Dufour.

Tại đây, ông Vĩnh đã xuất bản nhiều ấn phẩm nhằm phổ biến chữ Quốc ngữ, tiêu biểu là Tam Quốc chí diễn nghĩa. Trong những năm 1909-1910, ông dịch từng phần tác phẩm này sang chữ Quốc ngữ thành gần 100 tập, xuất bản hàng tuần và bán rộng rãi khắp cả ba miền. Ông thậm chí còn tổ chức biểu diễn kịch Tam Quốc chí diễn nghĩa theo bản dịch để phổ biến chữ Quốc ngữ. 

Tatler Asia
Above Ảnh: Sách văn học

Năm 1910, ông Vĩnh tiếp tục đăng bản dịch cuốn Ba chàng ngự lâm pháo thủ trong 12 số tạp chí tiếng Pháp Notre Revue do ông sáng lập. Hoạt động này được coi là một hình thức "in lén" trong bối cảnh việc xuất bản bằng chữ Quốc ngữ còn bị hạn chế. Đến năm 1927, bản dịch mới được nhà xuất bản Trung Bắc Tân Văn của ông phát hành thành 20 tập sách.

Mặc dù vậy, trong những năm 1920, sách báo miền Bắc vẫn dùng song song chữ Hán và chữ Quốc ngữ. Phải đến thập niên 1930, cùng sự trỗi dậy của các nhà xuất bản Tân Dân, Hàn Thuyên, Mai Lĩnh, Đời Nay của Tự Lực Văn Đoàn cùng các báo Phong hóa, Ngày nay, diện mạo ngành in ấn, xuất bản và minh họa sách báo miền Bắc mới thực sự thay đổi.

Thay đổi tư duy xuất bản: Từ bản quyền đến tiếp thị

Ngoài kỹ thuật in, tư duy ngành xuất bản cũng thay đổi dưới ảnh hưởng của phương Tây. 

Đầu tiên là ý thức về tên tác giả và bản quyền. Trước kia văn học Việt Nam chủ yếu khuyết danh và không coi trọng tên tác giả. Tuy nhiên, từ những năm 1920, chính quyền Đông Dương quy định phải ghi rõ thông tin trên bìa sách. Từ đó, trên một số bìa sách không chỉ có quy định nguyên tác bằng tiếng Pháp “tous droits réservés” (mọi quyền đã được bảo lưu), mà còn kèm chú giải bằng chữ Quốc ngữ như “cấm in bài trong sách này” hay “cấm in trùng bản này”.

Tatler Asia
Above Ảnh: Các kỹ thuật in màu

Đi kèm với đó là các kỹ thuật tiếp thị, quảng cáo nhằm thu hút độc giả. Các nhà xuất bản thực hiện chương trình giảm giá, quảng bá chân dung người tham gia xuất bản, làm catalogue quảng cáo sách. Vào những năm 1940 ở miền Bắc, các nhà xuất bản còn phát hành các bản in đặc biệt dùng giấy quý như Hoàng Yến, Phụng Hoàng, giấy nhiễu, lụa hồng.

Đặc biệt, sự chuyên nghiệp thể hiện qua việc đầu tư cho màu in, cụ thể là tách biệt các lớp màu để sắc thái sinh động hơn. Khu vực triển lãm cũng trưng bày sách tách lớp và quy trình in màu giúp khách tham quan hiểu rõ kỹ thuật in thời đó, được cho là kỹ thuật in thiếc.

Sự phát triển của ngành minh họa sách báo và sách thiếu nhi

Sự phát triển của ngành in tại Việt Nam cũng mở đường cho ngành minh họa sách báo. 

Dù từng xuất hiện từ thời in mộc bản qua tranh Đông Hồ, Kim Hoàng, việc đưa tranh vào sách trước đó còn hạn chế. Phải đến những năm 1930, ngành minh họa sách báo tại Việt Nam mới đạt tới trình độ chuyên nghiệp. Thời kỳ này, bìa sách bảo chủ yếu do các họa sĩ tên tuổi của Trường Mỹ thuật Đông Dương minh họa, và việc in ấn chủ yếu sử dụng kỹ thuật in thạch bản.

Tatler Asia
Above Ảnh: Văn hóa đồ họa và thị giác (các cách đọc khác)

Tờ báo Tri Tân là điển hình của sự đầu tư in ấn và minh họa trong thời kỳ này. Bìa báo qua từng giai đoạn được chọn các kiểu chữ viết tay khác nhau thay vì dùng phông chữ sẵn từ các công ty Pháp. Việc minh họa báo cũng được thể hiện sinh động, phản ánh tư duy thẩm mỹ đổi mới và sáng tạo.

Tatler Asia
Above Ảnh: Văn hóa đồ họa và thị giác (Tri Tân)

Thời kỳ này cũng xuất hiện hình thức kể chuyện phóng sự bằng hình ảnh. Thậm chí, mỗi nhà xuất bản còn chọn cách làm bìa riêng cho từng bộ sưu tập, bộ sách, nhằm tăng cường tính nhận diện thương hiệu.

Đặc biệt, thị hiếu và văn hóa đọc cho trẻ em bắt đầu được bồi đắp. Các tạp chí có thêm trò chơi, giải đố, cùng với sự ra đời của các bộ sách thiếu nhi như Hoa Xuân, Sách Hồng của Đời Nay. Bên cạnh sách dịch, nhiều tác phẩm văn học dân gian dành cho thiếu nhi cũng xuất hiện, thể hiện tầm nhìn giáo dục dài hạn của các nhà văn hóa thời kỳ này.

ĐỌC NGAY

Giám đốc Phúc Minh Books và cuộc đặt cược đường dài vào văn học kinh điển

[How I Wrote] Nguyễn Trương Quý & cuộc tìm kiếm dấu tay của phố

Một quãng mới của sơn mài Việt Nam