Cover Giám đốc Phúc Minh Books và cuộc đặt cược đường dài vào văn học kinh điển

Từ cô sinh viên đi bán sách chỉ để có cơ hội đọc nhiều hơn, Thuỳ Dương trở thành người sáng lập kiêm giám đốc điều hành Phúc Minh Books (PMB), bền bỉ đưa những tác phẩm kinh điển chưa từng được dịch sang tiếng Việt đến với bạn đọc. Giữa những biến động của thị trường xuất bản, lựa chọn ấy đòi hỏi cả lòng can đảm lẫn niềm tin vào sức sống lâu dài của văn chương. Với chị, tình yêu sách là nguồn sức mạnh để mình và đội ngũ tiếp tục kiên trì với con đường đã chọn

Tôi gặp chị Dương vào một chiều thu tháng Mười, tại văn phòng Phúc Minh Books  ở Định Công, cách khá xa trung tâm Hà Nội. Văn phòng không quá rộng, nhưng chật kín sách vở, trông ấm cúng như một thư viện tại gia hơn là một chốn công sở. Chị ăn vận trang nhã, gương mặt sáng và khả ái sau cặp kính cận dày. Dù đã cuối chiều và còn một cuộc họp ngay sau buổi phỏng vấn, trông chị vẫn rất tươi tắn. Chị Dương nói nhanh, giọng giàu cảm xúc và đầy năng lượng - nhất là khi nhắc đến những cuốn sách mà chị tâm đắc.

Chị có nhớ cuốn sách đầu tiên khiến mình yêu văn học?

Để chỉ ra chính xác một cuốn thì khó nhỉ. Từ lớp 7, tôi đã đọc Tam quốc diễn nghĩa, bộ sách phải nói là cũ nhất và đồ sộ nhất do cụ tôi để lại. Đọc xong, tôi còn lấy một cuốn vở để ghi lại tên nhân vật và một số tình tiết trong truyện. Sau này tôi còn đọc lại tác phẩm này một, hai lần nữa. Càng lớn, tôi càng mê các tác phẩm văn học kinh điển đồ sộ. 

Đến năm nhất đại học, tôi đi bán sách tại Nhà sách Trí Tuệ ở Giảng Võ. Tôi học ngành Kinh doanh xuất bản phẩm của Trường Đại học Văn hóa. Khi các bạn đi gia sư, tôi chọn bán sách, dù tiền công ít hơn kha khá, đơn giản vì nghĩ rằng đứng ở đó sẽ được đọc thoải mái. Nhưng “đời không như mơ”, quản lý đâu cho đọc sách mình thích, mà mình phải nhớ các tựa sách bày ở giá nào, có khách hỏi là trả lời ngay, lúc không có khách thì phủi bụi rồi sắp xếp lại… Từ lúc ấy, tôi đã nghĩ sau này mình nhất định phải mở một cửa hàng sách.

Đọc thêm: Triển lãm Nhật Trình của Đặng Hữu

Tatler Asia

Tình yêu văn chương đã trở thành quyết định thành lập Phúc Minh Books vào năm 2014 như thế nào? 

Sau khi ra trường, tôi làm ở một cơ quan trực thuộc Bộ Văn hóa hai năm. Năm 2007, sau khi sinh con đầu lòng, tôi tự xin nghỉ, giấu cả gia đình. Ngày đó vào được biên chế Nhà nước là không dễ đâu, nhiều người muốn còn không được. Phải đến sáu tháng sau, mọi người mới biết chuyện và ai nấy đều bất ngờ khi tôi quyết định chuyển sang làm cho tư nhân.

Tôi muốn làm đúng ngành mình đã học, điều đã manh nha từ thời sinh viên. Tôi làm ở Tân Việt, sau đó cùng một người nữa mở công ty sách Cổ Nguyệt, chuyên sách trinh thám Trung Quốc. Khi muốn làm thêm sách thiếu nhi và văn học kinh điển nhưng không thống nhất được định hướng, tôi chuyển nhượng cổ phần để mở Phúc Minh.

Từ khi thành lập đến nay, công ty đã trải qua rất nhiều thăng trầm, từ Covid, từ bán hàng trực tiếp chuyển sang thương mại điện tử, đến khủng hoảng kinh tế. Công ty lúc thịnh vượng nhất có 37 nhân viên, bây giờ chỉ còn 12, cả tôi nữa là 13. Nhưng những tiêu chí mà tôi tự gạch đầu dòng cho bản thân và những giá trị cốt lõi tôi đặt ra cho Phúc Minh đến giờ vẫn không thay đổi. Cách làm thì phải thay đổi theo từng thời điểm: lúc nào đầu tư nhiều hơn cho trinh thám, lúc nào cho kinh điển, nhưng vẫn duy trì các dòng sách đã lựa chọn.

Một số bên thường ưu tiên tái bản lại các cuốn sách kinh điển, chỉ thay đổi trang bìa như một kiểu “bình mới rượu cũ”. Tại sao chị không chọn hướng ấy mà lại chọn hướng giới thiệu các tác phẩm mới?

Tôi xác định đi đường dài thì phải tạo được tên tuổi bằng nội dung. Nếu chỉ làm lại những tác phẩm quen thuộc và cạnh tranh bằng hình thức bìa, mình khó để lại dấu ấn sâu sắc.

Một lý do nữa là tôi muốn mở rộng đối tượng đọc kinh điển. Nếu cứ in lại những đầu sách quen thuộc như Tam quốc diễn nghĩa, Những người khốn khổ, Tiếng chim hót trong bụi mận gai,... đối tượng mua rất dễ bị bó hẹp trong nhóm độc giả cũ. Muốn tiếp cận người đọc mới, kể cả các bạn sinh viên 18–20 tuổi, ngôn ngữ chuyển tải cũng phải phù hợp.

Tất nhiên, đã chọn như vậy thì phải chấp nhận rủi ro cao hơn. Tác phẩm, thậm chí tác giả, chưa có sẵn lượng độc giả tại Việt Nam; chi phí đầu tư cũng cao hơn trong khi bạn cũng biết, sách kinh điển thường chỉ dám in 1000 cuốn. Nhưng tôi vẫn ưu tiên những tác phẩm chưa từng được dịch, hoặc 15–20 năm nay chưa được tái bản. Trong số đó, chúng tôi tiếp tục sàng lọc để tìm những cuốn có thể đến với nhiều nhóm độc giả.

Tatler Asia

Điều gì giúp chị tin một tác phẩm còn xa lạ sẽ tìm được độc giả?

Tôi là người thẩm định nội dung các bản thảo của Phúc Minh. Với tiếng Anh, tôi có thể tự đọc. Với những ngôn ngữ khác, có khi phải đầu tư dịch để đọc thẩm rồi mới quyết định triển khai hay không.

Tác phẩm phải có một vấn đề mà xã hội hiện tại quan tâm, hoặc trong tầm nhìn 10–15 năm nữa sẽ cần. Chẳng hạn, đọc Hừng đông, tôi nhìn thấy câu chuyện giữa người giúp việc và chủ nhà, những giá trị nhân văn trong mối quan hệ ấy. Đó vẫn là điều chúng ta gặp trong cuộc sống hôm nay.

Hay với Thị trưởng trấn cầu đá, người đang đi làm, người khởi nghiệp và người đã nghỉ hưu đều có thể nhận được những thông điệp khác nhau. Cùng một cuốn sách, mỗi người có một điểm chạm riêng. Đấy là điều kỳ diệu của văn học kinh điển: cổ nhưng không cũ.

Có tác phẩm nào chị quyết tâm xuất bản dù biết sẽ khó bán hoặc cần nhiều thời gian để tìm được độc giả?

Chắc đó là bộ Bí mật thành Paris. Tôi phải mất một năm rưỡi để cho việc liên hệ dịch giả và xin giấy phép xuất bản. Tác phẩm có một chút tế nhị, liên quan đến thuyết tiến hoá của Darwin và một chút lịch sử. Chỉ một tình tiết thôi mà tôi phải “chiến đấu” suốt một thời gian dài, giải trình với lãnh đạo cấp trên để bảo vệ việc xuất bản trọn vẹn tác phẩm mà không bị cắt gọt.

Thực ra tôi cũng rất sợ độc giả không đón nhận, nên chỉ làm duy nhất 500 bản bìa cứng gồm 3 tập. Nhưng tôi phải làm bằng được tác phẩm ấy. Đây là tác phẩm không chỉ có nội dung hay mà còn có đội ngũ dịch giả rất đặc biệt, đó là 5 giáo sư đầu tiên ở Việt Nam được cử sang Pháp học. Tôi và đội ngũ Phúc Minh tìm về quê của các dịch giả ở Thanh Hoá, có những dịch giả đã mất, có dịch giả đã hơn 100 tuổi. Khi tôi trình bày dự án sẽ xuất bản lại tác phẩm này và bổ sung đầy đủ tranh minh họa gốc, dịch giả và gia đình các dịch giả đều vô cùng cảm động.

Đại diện gia đình nhóm dịch giả còn viết thư tay gửi đến Phúc Minh và bạn đọc lời cảm ơn vì đã tìm đến và xuất bản lại bộ sách. Điều bất ngờ sau gần 2 năm chuẩn bị, ngày ra mắt bộ sách Bí mật thành Paris, 500 bản bìa cứng đã bán hết ngay trong ngày đầu tiên mở bán.

Đọc thêm: [How I Wrote] Nguyễn Trương Quý & cuộc tìm kiếm dấu tay của phố

Tatler Asia

Năm nay thị trường sách gặp rất nhiều khó khăn. Đã có lúc nào chị cân nhắc thu hẹp hoặc thay đổi hướng đi của dòng sách kinh điển không, ví dụ như bớt tác phẩm kinh điển lại?

Đã có người nói Phúc Minh làm sách để chơi, làm những cuốn mình thích thay vì những cuốn độc giả cần. Nghe được câu ấy, tôi rất buồn. Tôi luôn muốn cuốn sách mình thích mang đến một giá trị cho người đọc. Đồng thời, nếu không giải được bài toán kinh doanh thì cũng phải nhìn lại năng lực của người đứng đầu.

Phúc Minh có các mảng thiếu nhi, trinh thám và văn học, nên tôi luôn phải điều chỉnh. Nhưng điều chỉnh không có nghĩa là bỏ định hướng kinh điển. Thay vì lựa chọn nhiều tác phẩm đồ sộ như trước đây, Phúc Minh sẽ khai thác thêm những tác phẩm nhỏ gọn hơn, phù hợp khả năng chi tiêu của độc giả, đặc biệt là bạn đọc tuổi học sinh - sinh viên.

Tôi vẫn luôn tin vào sự phát triển của dòng sách văn học kinh điển. Mình cần thay đổi cách làm để phù hợp thị trường và tình hình kinh tế hiện nay, nhưng không từ bỏ con đường đã chọn. 

Theo chị, nút thắt khó nhất để đưa sách kinh điển đến gần công chúng hiện nay là gì?

Nút thắt khó nhất chính là bài toán muôn thuở mà bất kỳ công ty sách nào cũng phải tìm lời giải, đó là: sách phải hay, phải đẹp nhưng giá phải rẻ. Khó chưa! Nghe đã thấy mâu thuẫn, thấy “tiêu chuẩn kép” rồi đúng không? Nhưng đó là thực tế mà tôi và đội ngũ Phúc Minh Books luôn phải tìm lời giải. Chi phí dịch, biên tập, quản lý phí, in ấn, vận hành… đều tính vào giá vốn. Thêm nữa, sách muốn bán được, cần đầu tư truyền thông, tức là lại tăng chi phí trong lúc đang muốn tiết giảm. Vài năm trở lại đây, thói quen mua sách qua các sàn TMĐT tăng chóng mặt, chi phí sàn cũng tăng theo, đương nhiên chi phí vận hành tăng, giá vốn tăng. Khó càng thêm khó! Mà khó mấy vẫn phải giải.

Chúng tôi phải sát sao hơn với nhà in, kiểm soát chất lượng từng khâu để hạn chế sách lỗi, hình thức chỉn chu. Phúc Minh cũng có nhiều chương trình  giảm giá để độc giả dễ tiếp cận sách.

Ngay trong công ty cũng có đắn đo: giảm giá nhiều liệu có ảnh hưởng thương hiệu không? Tôi nghĩ khi cầm sách và đọc, độc giả sẽ tự đánh giá nội dung, hình thức có xứng đáng hay không. Nhưng đúng là người mua cũng có tâm lý chờ những đợt giảm giá sâu. Một giải pháp đẹp cả đôi đường thì đến nay tôi chưa giải được.

Trong quá trình làm một ấn bản kinh điển, đâu là khâu chị khắt khe nhất?

Lựa chọn. Luôn là khâu lựa chọn: chọn tác phẩm nào, dịch giả nào? Chọn hình thức, chất liệu ra làm sau? Khâu lựa chọn luôn cần khắt khe nhất, kỹ lưỡng nhất, nó quan trọng hơn cả khâu triển khai sau đó. “Chọn mặt gửi vàng” là yếu tố tiên quyết; sai từ đầu thì về sau sửa cũng khó thành.

Có dịch giả, trước khi mời cộng tác, tôi phải đọc đến năm tác phẩm họ đã dịch. Với người mới, tôi cũng tìm hiểu công việc và những gì họ từng làm để cân nhắc sự phù hợp.

Phúc Minh từng phải bỏ một bản dịch để mời người khác dịch lại. Có cuốn đến lần đọc bông cuối, sau nhiều lượt biên tập, vẫn phải làm lại. Dù không sử dụng bản dịch, chúng tôi vẫn phải thanh toán cho dịch giả; có thể xin trả chậm, chứ không thể không in thì không trả. Đó là chi phí mình phải chịu khi lựa chọn chưa đúng.

Nhìn lại từ năm 2014 đến nay, từ một người yêu sách đến người chịu trách nhiệm cho cả doanh nghiệp, chị đã thay đổi như thế nào?

Tôi thấy hình như mình liều hơn, “mặt dày” hơn sau những năm tháng làm chủ một công ty sách. Nếu không liều làm sao dám làm cái mới. Nếu không “mặt dày” làm sao vững vàng được trước những dư luận, biến động. Nhưng có lẽ thay đổi lớn nhất chính là Tình yêu sách trong tôi ngày một lớn, tiếp thêm sức mạnh cho tôi.

Slogan của Phúc Minh Books là “Mang yêu thương gửi theo từng trang sách”. Tôi muốn không chỉ bản thân mình mà cả đội ngũ nhân sự từ biên tập viên, đến các bạn kinh doanh, truyền thông hay bộ phận kho cũng yêu thương mỗi cuốn sách, cảm nhận cuốn sách bằng cả trái tim khi giới thiệu, lan tỏa tới bạn đọc hay khi đóng gói gửi tới khách hàng. Yêu thương sẽ thấu hiểu, sẽ trân trọng, sẽ muốn cống hiến: biên tập sao để cuốn sách mình yêu không có lỗi; truyền thông lan tỏa thế nào đến đúng đối tượng, kinh doanh giới thiệu ra sao cho khách hàng cảm nhận được giá trị cuốn sách; hay kho sắp xếp bảo quản sách không cong mép, không hỏng…Thực sự yêu thương ắt sẽ có trách nhiệm, không chỉ nói suông.

Với bản thân, tôi sẵn sàng học những điều còn thiếu để phục vụ công việc. Tôi học thêm tiếng Anh vì không muốn quá phụ thuộc khi đọc, khai thác bản thảo. Tôi cũng học quản lý tài chính, dù không thích tài chính, bởi làm doanh nghiệp thì phải đối diện với nó.

Phát triển công ty còn là cách đền đáp những người đã cống hiến cùng mình. Nếu nhân viên gắn bó nhiều năm mà thu nhập không cải thiện được, tôi cũng dằn vặt. Thực sự năm nay đừng nói đến chữ lợi nhuận, chưa cần chờ quý IV, tôi đã biến con số là âm rồi. Nhưng tinh thần Phúc Minh vẫn luôn được giữ vững, dù bây giờ chỉ còn lại 11-12 người. Tôi vẫn khá tự tin vì ngoài nghiệp vụ, tôi vẫn sẵn sàng học cái mới chỉ để phục vụ tình yêu thôi. Khi có tình yêu thì khó làm mình khổ sở, nên tôi vẫn thấy hạnh phúc lắm, dù sách có…ế.

Có cuộc gặp nào với độc giả khiến chị thấy những nỗ lực ấy được hồi đáp?

Tôi thường xuyên nhận được phản hồi từ bạn đọc, khen có chê có, có bạn nhắn tin rất dài, có bạn gọi điện trực tiếp và có những bạn viết thư tay hai, ba trang để chia sẻ về cuốn sách vừa đọc hoặc bày tỏ nguyện vọng với Phúc Minh Books. Được độc giả ghi nhận là thấy hạnh phúc lắm, những nỗ lực của tôi và đội ngũ Phúc Minh Books mới thực sự ý nghĩa.

Tôi nhớ một nữ độc giả 72 tuổi, bị tật một chân bên phải, đi lại khó khăn nhưng đã đến tận văn phòng Phúc Minh chờ gặp tôi để hỏi về cuốn Pháp y Tống Từ. Do không hẹn trước nên bác gái đã viết thư tay để lại và mua thêm 2 cuốn sách khác tại văn phòng Phúc Minh (dù Phúc Minh ngỏ ý tặng nhưng bác nhất định trả tiền). Sau hơn 1 tháng, bác liên hệ trực tiếp với tôi và qua nhà chơi. Bác trò chuyện với con gái tôi, xem sách nhà tôi và chia sẻ rất nhiều về việc đọc sách của bác và gia đình bác. Đến bây giờ thỉnh thoảng tôi vẫn giở lá thư của bác ra đọc lại. Trong thư, bác bày tỏ sự ngạc nhiên khi tôi chia sẻ về dòng sách văn học kinh điển “Đó là những tác phẩm cổ như chưa bao giờ cũ”. Những cuốn sách của PMB chính là những câu chuyện mà chính con gái, con dâu bác cần đọc để giải quyết những vấn đề trong cuộc sống hiện tại.

Nhiều người tò mò về văn học kinh điển nhưng vẫn ngại sách dài, khó đọc hoặc xa lạ với cuộc sống hiện tại. Chị sẽ gợi ý họ bắt đầu như thế nào để tìm được niềm vui với việc đọc sách?

Tôi nghĩ độc giả nên dành chút thời gian để tìm hiểu trước về tác phẩm, tác giả trước khi đặt mua sách. Nếu mua sách chỉ vì thấy đẹp quá, mua về để trưng bày thì đơn giản rồi. Nhưng nếu sợ mua về rồi đọc không hợp, vừa mất tiền vừa mất vui, thì hãy nghiêm túc tìm hiểu về tác phẩm, tác giả, dịch giả cuốn sách đó. Những thông tin ấy sẽ giúp bạn biết cuốn sách đó có phù hợp hay không.

Truyền thông sẽ giới thiệu thế mạnh của tác phẩm, nhưng điều hay với người này chưa chắc đã hợp với người khác. Bạn đọc có thể chủ động hỏi trực tiếp công ty sách các thông tin cần thiết về cuốn sách mình định mua. Khi lựa chọn phù hợp thì việc đọc sẽ hiệu quả, niềm vui đọc sách sẽ đến.

Tatler Asia

Nếu giới thiệu ba tác phẩm kinh điển của Phúc Minh để độc giả tìm đọc, chị sẽ chọn những cuốn nào?

Nhà hoang, Bí mật thành Paris và Thể xác và tâm hồn.

Với Nhà hoang, tôi đã đọc đến lần thứ ba mà vẫn phát hiện điều mới. Đây là cuốn sách mình có thể giữ lại để con, cháu đọc và vẫn nhận được giá trị. Bí mật thành Paris cũng là tác phẩm tôi mong độc giả tìm đọc vì hiếm tác phẩm nào chiêu mộ được nhóm dịch giả tinh anh như thế và nội dung rất phong phú.

Còn Thể xác và tâm hồn, tôi thường ưu tiên giới thiệu với nhiều đối tượng. Bối cảnh là ngành y, nhưng trong đó còn có gia đình, mối quan hệ cha con, con đường lập nghiệp và những lựa chọn khác nhau của các bác sĩ từ khi còn học cùng nhau. Ai cũng có gia đình, các mối quan hệ, ai cũng học tập và làm việc, nên đều có thể tìm thấy sự liên hệ qua tác phẩm này.

Nhìn về phía trước, chị muốn mở thêm những cuộc gặp gỡ nào giữa kinh điển và độc giả Việt?

Tôi vẫn sẽ đầu tư cho văn học kinh điển. Những năm vừa rồi, Phúc Minh chú trọng các tác phẩm về nghề nghiệp, gia đình, hình ảnh người phụ nữ. Tới đây, tôi muốn phát triển thêm các chủ đề mới về nhân quyền, giáo dục và kinh doanh.

Chúng tôi thường chuẩn bị bản thảo trước 1 năm. Với những bộ đồ sộ, thời điểm ra mắt còn tuỳ tình hình thị trường; từ đây đến hết quý II năm 2027 những tác phẩm nhỏ gọn sẽ dễ tiếp cận với độc giả hơn.

Tôi cũng mong sách điện tử có thể mở thêm một con đường. Nếu vấn đề bảo vệ bản quyền được giải quyết tốt hơn, những tác phẩm như Nhà hoang có thể đến với nhiều người bằng hình thức có chi phí thấp hơn sách in rất nhiều.

Tôi kỳ vọng đến năm 2030, văn học kinh điển sẽ có màn lội ngược dòng ngoạn mục, có thể soán ngôi các dòng sách khác, mang lại doanh thu lớn nhất cho Phúc Minh. Doanh thu tăng trưởng cũng có nghĩa là thêm nhiều độc giả đón nhận và đọc sách. Tôi luôn có niềm tin vững vàng: văn học cổ điển, cổ mà không cũ, những tác phẩm ấy sẽ sống mãi và cần cho sự phát triển chung của xã hội mọi thời đại.

Cảm ơn chị về cuộc phỏng vấn thú vị!

ĐỌC NGAY

The Theodore Hanoi: Tuyệt tác từ vị trí – Đẳng cấp từ tầm nhìn

CEO Somni James Trần: Tạo dựng cộng đồng qua lối sống lành mạnh

Park Hyatt Phú Quốc sắp ra mắt tháng 12: Một biểu tượng mới của nghỉ dưỡng siêu sang trên đảo Ngọc đậm tinh thần Việt