Nhà văn Nguyễn Trương Quý nhìn lại hành trình viết “Dấu vân tay của phố” – cuốn sách xây dựng bản đồ văn hóa Hà Nội bằng cách kết hợp khảo cứu thông tin, thực địa, phỏng vấn và ký họa
Đoạn trích:
“…Lần nào ăn phở, tôi cũng dặn: “Bắp gầu không mì chính nhé”. Vậy mà khi ăn vẫn lẩm bẩm, sao lại có vị ngọt nhỉ?
Tôi để ý lúc làm hàng, người bán thường gẩy thìa mì chính vào bát. Khi tôi góp ý về vị ngọt nhờ nhợ ấy, các cô bảo khách đã quen vị. Tôi sinh nghi, hay lúc nấu người ta đã cho cả vốc mì chính và bột nêm? Vài thìa mì chính sống lúc chan nước có lẽ chỉ tạo ám thị về vị ngọt giả tạo đó.
Mì chính vốn là chất điều vị người Nhật tạo ra đầu thế kỷ 20 tên umami (vị ngọt thịt). Xuất hiện ở Việt Nam thập niên 1920, quảng cáo hồi ấy ở Nam Kỳ viết: “Khi chưa bỏ vô đồ ăn thì không có mùi chi hết, mà khi bỏ vô một chút xíu thì mùi ngọt như thịt tươi vậy”, khuyên nên để sẵn trên bàn ăn cho mỗi người tùy ý dùng như muối (Công luận báo 24.3.1922).
Đọc thêm: [How I wrote] Lê Anh Hoài: “Hiện đại trên cả hiện đại, hậu hiện đại”

Above Ảnh: Mai Thương
Thời bao cấp ở miền Bắc, mì chính thành giải pháp tạo ngọt, gợi cảm giác có đạm cho các món nghèo thịt cá. Nhớ hồi nhỏ, tôi vẫn thấy hài hước khi từng đặt vài cánh mì chính lên lưỡi để thử vị ngọt khác thường. Vị the the để lại cảm giác nhờ nhợ, tanh tanh không thật, khác hẳn vị ngọt rõ ràng khi ăn vụng đường. Tôi không nếm sống nữa, dẫu vẫn lớn lên ổn thỏa với thứ gia vị ngoại lai này.
Mì chính chóng trở thành một nét rất Hà Nội. Được phân phối rộng rãi thời bao cấp, nó thành ký ức tập thể giống kháng sinh tetracycline làm vàng răng thế hệ 6x-7x, dù hậu quả của mì chính rất mù mờ. Ngày Tết, nhà có gói mì chính in hình cái bát và chữ Nhật đỏ là rất có điều kiện. Người ta kén loại cánh to hơn hạt vụn đáy gói như phân biệt trà. Cùng chè Thái Nguyên, mì chính làm nên nét phong lưu một thời, được gói nhỏ làm quà biếu giá trị ngang xe đạp, ti vi vỏ đỏ. Nó còn đi vào uyển ngữ “mì chính cánh”, chỉ sự quý hiếm như đàn ông ở hậu phương thời chiến.
Giờ đây mì chính không hợp thời nữa, bị chê làm mất vị ngọt thuần túy của thực phẩm và gây dị ứng thần kinh. Nhưng bỏ nó thì lấy gì làm ngọt nước dùng? Điều này khiến tôi nghĩ đến đường trong phở, hủ tiếu Sài Gòn. Vị ngọt của đường rành mạch, dễ hình dung như nhan sắc rờ rỡ của cô hoa hậu thân thiện. Với phở Sài Gòn, không thích thì bỏ đường, rất dễ phân biệt.
Trong khi đó, vị ngọt nước dùng Hà Nội rất bí ẩn vì không có công thức cố định. Để trấn an khách, các quán phở uy tín khẳng định chỉ ninh xương bò, sá sùng, nước mắm cao đạm hay mía, củ cải để lấy độ ngọt tự nhiên. Song một chủ quán từng úp mở vẫn cho vài muôi mì chính; khi trung hòa với nhau, khách rất khó nhận ra vị ngọt dễ gây dị ứng tâm lý kia. Đó là nếu quán nấu công phu, thay vì dùng vị phở làm sẵn.

Hồi nhỏ, tôi từng thấy vị phở nén thành viên vuông vàng sẫm như bánh đậu xanh. Ngoài mùi quế, hồi, gừng nặng đô, chúng có vị umami lửng lơ như mì chính, tạo cảm giác ngọt âm u khó xác định, gây mắc míu nơi cổ họng và dây thần kinh. Để giải quyết hậu vị dai dẳng này, thị dân Hà thành quen chiêu vài chén chè nóng hoặc cà phê đen đặc, tạo nên tổ hợp ăn uống kiểu Hà Nội.
Mì chính vẫn thường được người trung niên nhắc đến như hoài niệm đặc thù về không gian tập thể thời bao cấp. Người coi đó là phương tiện tiện lợi để làm ngọt món ăn, kẻ lại cho là sự lười biếng của đầu bếp muốn “đi tắt đón đầu” thay vì ninh xương tự nhiên. Tranh cãi về mì chính có lúc vượt qua chuyện gia vị để thành diễn đàn về quan niệm giá trị.
Tôi chợt nghĩ cái sự rất Hà Nội ở đây vốn không thể đo đếm rành mạch. Vị ngọt sâu của nước dùng của hàng phở này hay gánh bún kia khiến thực khách đắm đuối thực sự bí ẩn. Dù rõ công thức hóa học trên bao bì, vị ngọt mì chính cứ bay lượn quanh những truyền tụng hàng phố như một vị thần đôi khi khá hắc ám. Huyền thoại phố phường thường bắt đầu từ sự mơ hồ. Ở Hà Nội, bao nét đặc trưng mới có chưa lâu đã sớm ngự trị trong ký ức cộng đồng. Chúng có thể dần bị phủ nhận, người ta vẫn miệt mài tìm thứ thay thế. Phải chăng cuộc đời không thể thiếu một vị ngọt mơ hồ?...”
Đọc thêm: Một quãng mới của sơn mài Việt Nam
Ý tưởng:
Mỗi lần dạo quanh Hà Nội để sống và viết, tôi lại nhớ về sự hiện diện của từng làng, từng phố trong các tác phẩm văn học. Chẳng hạn, đến các làng Kim Lũ, Kim Giang, tôi lại nhớ đến Nguyễn Văn Siêu và Nguyễn Huy Thiệp, là hai tác giả từng sống ở đó. Những làng ven đô như vậy, gồm cả quê ngoại tôi, đã thay đổi rất nhiều trong những năm gần đây, khi cảnh ao hồ vườn tược nhường chỗ cho các chung cư và các phòng trọ sinh viên. Mỗi ngày, tôi chứng kiến sự vơi đi của một lớp gạch cũ, và những lớp bê tông mới mọc lên trên những ao hồ bị lấp. Bố mẹ tôi, vốn là những người thuộc thế hệ ông Thiệp, cũng đã nằm xuống để nhường chỗ cho lớp người sau. Tôi nhìn Hà Nội như một nhân vật đang trải qua khúc quanh như vậy.

Vì nhiều khu phố ở Hà Nội đang thay đổi liên tục, cả về cảnh quan, tên gọi lẫn địa giới hành chính, tôi có thể bị lạc khi đi trên những cung đường mình từng quen thuộc. Dù các thế hệ trước đã có khá nhiều ghi chép về Hà Nội, những lần đổi tên phố cũng khiến thông tin cũ vỡ thành từng mảng rời rạc, không khớp được vào hình dung về Hà Nội hiện nay. Mỗi lần đọc và viết về Hà Nội, tôi lại phải nhọc nhằn cố kết nối các lớp cũ ấy với khung cảnh ngày nay.
“Dấu vân tay của phố” dựng lại những kết nối này, bằng cách đưa ra một bộ khung cụ thể để nhìn và nhớ về Hà Nội. Một cách tự phát, các lớp người trước đã chia Hà Nội thành những khu vực có cảnh quan và lối sống đặc trưng – như phố cổ, “quân khu Nam Đồng”, “quân khu Chợ Mơ”… Đó là những địa giới văn hóa của thành phố, lắng lại và nằm ẩn dưới địa giới hành chính thay đổi thường xuyên hơn. Cố gắng xác định những khung cảnh văn hóa như vậy trên bản đồ nhờ kết hợp kiến thức sách vở, ghi chép thực địa với trải nghiệm cá nhân – đó là ý tưởng khiến tôi bắt đầu viết cuốn sách.
Bố cục:
Những câu hỏi và những phát hiện thú vị về Hà Nội đã kéo tôi đi, khiến tôi đào sâu tìm hiểu, từ đó viết thành từng bài báo dài, được đăng rải rác trên các tạp chí. Những bài báo đó mang đến cho cuốn sách bản nháp đầu tiên. Nhưng khi cố nối chúng thành một cuốn sách, tôi đã phải loại bỏ một nửa số bài, sửa và viết lại nhiều bài khác, nhiều lúc mệt và chán đến mức muốn bỏ ngang. Khó nhất là tìm cách xây dựng một mạch chủ đề tương đối gọn gàng, và được cấu trúc nhằm phát lộ từng ý cụ thể về những điều mình đang bàn, để có thể khép lại vấn đề khi sách viết xong, không phải trở lại với nó thêm lần nữa.


Ban đầu, tôi có một cách tiếp cận hơi tham vọng, là chia thành phố thành từng “lô”, để lần lượt khám phá theo lối mô phạm hết khu này đến khu khác. Nhưng khi làm thử, tôi mới thấy cách này quá khô khan, khiến mình vô cùng mệt và không có nhiều cảm hứng viết, còn độc giả có lẽ cũng không muốn đọc. Một cuốn sách nối mạch dòng chảy văn hóa của thành phố vào những con người hôm nay cần tiếp cận được độc giả qua con đường tình cảm, thay vì đẩy độc giả ra xa bằng giọng văn tháp ngà cầu kỳ.
Vì vậy, tôi thử một cách khác, là nương theo các thói quen của cộng đồng và cảm nhận của bản thân để viết. Có những cảnh quan văn hóa đã hiện lên khá rõ trong Hà Nội của ký ức cộng đồng, như vùng Mơ-Sét ở phía Nam thành phố, hay khu nhà vườn quanh hồ Thiền Quang và Trúc Bạch. Cũng có những cảnh quan khác hiện diện dưới dạng tuyến đường mà người xưa quen đi, nay đã khuất lấp, như tuyến đường thủy trên sông Tô Lịch, trước đây dừng nối những làng ven đô với thành Thăng Long. Cũng cần tính đến các lớp trầm tích gắn với một tiện ích, thú vui hoặc tưởng tượng cụ thể trong đời sống vật chất và tinh thần của đô thị - như điện, đèn, đường, cây bóng mát, đồ ăn, sân khấu, các con vật thiêng… Càng làm theo hướng này, tôi càng thấy các phân khu ấy đan dệt nhau, bện thành một mạng lưới các chức năng và mạch vận hành của cùng một đô thị, thay vì tách khỏi nhau bằng những ranh giới cứng. Nhờ đó, có những con phố được tôi khảo sát nhiều lần, mỗi lần vì một mục tiêu khác nhau, mỗi lần hé lộ một gương mặt mới của phố.
Tra cứu tư liệu:
Khi học cao học, tôi đã được làm quen với phương pháp nghiên cứu, điền dã, phỏng vấn, cùng các thao tác phân tích diễn ngôn và phân tích bối cảnh lịch sử, để nhận diện đời sống chính trị - xã hội quá khứ dưới góc độ rộng hơn. Phương pháp phân tích bối cảnh đòi hỏi nhiều tư liệu.

Above Ảnh: Jean-Charles Sarazin
Hằng ngày, tôi vẫn giữ thói quen ghi chép và lưu trữ liên tục. Mỗi lần gặp một việc đáng nhớ liên quan đến văn hóa Hà Nội – chẳng hạn, lần tôi được rủ đóng vai phụ trong một bộ phim về hát cô đầu – tôi lại nhân đó ghi lại trải nghiệm và tư liệu, tạo thành những bản nháp để khi khác viết. Khi bắt tay vào khảo cứu, tôi bắt đầu bằng những nguồn quen thuộc – như báo chí, Thư viện Quốc gia, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, các website của Viện Lưu trữ Quốc gia Pháp và Thư viện Quốc gia Pháp… Một nguồn khác là các bộ sưu tập cá nhân – bản thân tôi cũng sưu tầm các bản nhạc xưa, rất tốn kém. Rồi đến các bức ảnh, là bằng chứng cho thấy vật này từng hiện diện ở nơi nọ vào năm kia. Sau cùng, sẽ đến phát ngôn của những người từng nói hoặc viết về địa điểm ấy.
Đi thực địa:
Để viết về Hà Nội, trải nghiệm thực địa là điều đương nhiên phải làm. Nhất thiết phải đến tận nơi, nhìn xem mỗi công trình được xây kiểu gì, vào bằng cách nào, di chuyển trong đó ra sao, xung quanh đó đang diễn ra những gì; vì mình không thể tin chắc vào tư liệu. Chẳng hạn, có những ngôi đền mà tên gọi quen thuộc hóa ra lại không nhất quán với tên chữ Hán được ghi trên bức hoành to treo ở cửa tam quan, chẳng hạn thế. Rồi các cấu trúc bộ tứ – như Thăng Long tứ trấn hay Thăng Long tứ quán – thực ra cũng chỉ được chế ra khá muộn, thậm chí là sản phẩm của một giai đoạn bồi đắp văn bản sử trong thời thuộc địa. Người đời sau thường có xu hướng cấu trúc hóa việc thờ phụng, hoặc thêm vào huyền tích các lớp lang thông tin. Mình phải xác định rõ niên đại của sự thêm thắt đó.
Khi đi thực địa, tôi cố chọn đúng người, đúng nhân chứng để phỏng vấn. Phỏng vấn có thể trở thành một cái bẫy: nhiều khi nhân chứng chỉ nhớ những ký ức đã bị thiên kiến sàng lọc. Trong trường hợp này, cuộc phỏng vấn vẫn không hẳn vô ích: dù không cung cấp bằng chứng về điều đã thực sự xảy ra, chúng vẫn cho mình biết cảm quan của người dân hiện nay. Chẳng hạn, người làng Lủ (hay Kim Lũ) đều nói với tôi rằng làng này chỉ có ông Nguyễn Siêu chứ làm gì có ông Nguyễn Văn Siêu; dù Nguyễn Siêu là cách đọc sai: tên đệm Văn từng khá quan trọng, nhưng không hiểu vì sao gần đây người ta hay lược bớt. Tóm lại, không thể xem thông tin là bằng chứng khi chưa đối chiếu nhiều nguồn khác nhau.
Vẽ ký họa:
Đọc “Dấu vân tay của phố”, độc giả thi thoảng sẽ bắt gặp những bức ký họa của tôi. Trong các chuyến thực địa, tôi quyết định vẽ ký họa để kháng cự sự dễ dãi của việc chụp ảnh bằng điện thoại thông minh – thứ ghi lại hình ảnh quá nhanh, tới mức khiến các hình ảnh cứ trôi tuột khỏi cảm nhận và ký ức. Khác với chụp ảnh, việc vẽ buộc tôi nhìn bao quát không gian, xác định những yếu tố quan trọng nhất, rồi tách chúng thành từng lớp như các gốc cây, các ngã tư, các hồ, các phố… Cũng phải quan sát và cảm nhận từng chi tiết, xem từng cái cây có vỏ sần sùi hay nhẵn, dáng ra sao, lá ra sao. Một cách tình cờ, việc vẽ đã giúp tôi cảm nhận sâu không gian quanh mình, từ đó tìm thấy đường dây nối kết các ý của từng chương và của cuốn sách. Tôi đã không ghi rõ địa điểm của từng bức ký họa, và giữ một khoảng cách nhất định giữa chúng và nội dung bài, để chúng không hiện lên trong sách như tranh minh họa, mà như những phần của sợi chỉ xuyên suốt ấy.
Những chặng đường viết:
Đời viết của tôi, chủ yếu xoay quanh Hà Nội, có thể chia làm ba chặng. Chặng đầu tiên – với những tản văn như “Tự nhiên như người Hà Nội” (2004) hay “Ăn phở rất khó thấy ngon” (2008) – thuộc về một thời tôi còn thích viết náo nhiệt, rộn ràng, biết chuyện gì thì kể ra chuyện nấy. Sau khi học cao học, tôi biết thêm về phương pháp nghiên cứu, và bắt đầu viết những cuốn biên khảo về tân nhạc Hà Nội, như “Một thời Hà Nội hát” (2018) và “Thời thanh xuân của tân nhạc ái quốc” (2022). Đó là chặng thứ hai: nghiên cứu các cơ chế tạo nghĩa của đô thị Hà Nội thông qua âm nhạc. “Hà Nội bảo thế là thường,” “Triệu dấu chân qua những cửa ô”, cùng “Dấu vân tay của phố” (2026), thì thuộc chặng thứ ba, là chặng viết du khảo. Tôi mong cuốn sách vừa ra mắt của mình sẽ khép lại chặng thứ ba, cũng như tạm cho phép tôi tách khỏi việc viết sách phi hư cấu, vì hai lý do.

Above Ảnh: Phạm Thành Long

Above Ảnh: Giang Lê
Trước hết, việc tôi muốn mỗi bài viết của mình phải có một đề tài mới và đưa ra được một vài cái nhìn mới buộc tôi phải liên tục tìm kiếm thêm thông tin. Mỗi thông tin mới lại đặt ra vài câu hỏi, khiến tôi phải tìm thêm thông tin khác để trả lời đến cùng. Vì vậy, lượng tư liệu mà tôi lưu trữ nhưng chưa kịp viết cứ thể tăng lên, khiến tôi mãi chưa tìm được cách nào để gút lại, nhằm tạo nên cảm giác về một sự hoàn chỉnh.
Có người nói rằng khi đã lỡ thu thập nhiều tư liệu như vậy, tôi nên thử đi theo con đường nghiên cứu hàn lâm. Tôi đã thử nhưng không thích. Con đường đó buộc người ta viết theo những lối khuôn sáo, sao cho đúng kiểu, đúng bộ khung nội dung mà tờ tạp chí khoa học cần, bằng những lối diễn đạt hợp lý và phải đạo, thay vì cho phép những co giãn của tưởng tượng và cảm xúc. Tôi thấy mình không thuộc về phong cách đó.
Lý do thứ hai, là tôi cảm thấy mình còn nợ việc viết truyện. Dù tôi đã từng ra một tập truyện là “Dưới cột đèn rót một ấm trà” (2013), tôi vẫn thấy phải viết chăm hơn, và đang chuẩn bị ra một tập truyện ngắn. Quay lại với viết truyện không dễ, vì lối viết hư cấu và phi hư cấu đòi hỏi hai lối tư duy khác hẳn nhau. Đương nhiên là viết truyện là nhọc, nhưng đổi vị cũng là cái tốt.
Văn chương và Hà Nội:
Quả thực trong quá khứ, văn chương từng là một phương tiện quan trọng để dựng nên và lưu dấu các thực tại Hà Nội. Gần đây, văn chương trượt khỏi tâm điểm chú ý của xã hội trước hết vì phương tiện truyền thông gắn với nó đã bị thay thế. Chuyện này chưa xảy ra vào đầu những năm 2000, khi Internet mới vào Việt Nam. Thời đó, các blog và diễn đàn tồn tại như sự nối dài của báo in và sách. Việc viết của tôi cũng khởi đầu vào năm 2002 nhờ một diễn đàn văn chương trên mạng. Tình hình chỉ thay đổi vào khoảng năm 2010, khi Facebook lên ngôi ở Việt Nam. Kể từ đó, mạng xã hội đã thu hút hết sự chú ý, và trở thành một guồng quay khổng lồ trong việc sản xuất, tiêu thụ nội dung nhanh. Thay đổi này có thể hiểu được, ngày xưa có tư bản in ấn thì ngày nay có tư bản dữ liệu. Bây giờ, bảo mọi người tập trung đọc một cuốn sách toàn chữ là việc rất khó.
Ở vị trí giảng viên đại học, tôi cũng thấy sinh viên của mình có một khoảng trống về vốn đọc. Chưa nói những tác gia kinh điển thế giới mà người Việt Nam lứa trước hầu như ai cũng đọc qua, như Hugo, Tolstoy, Dostoyevsky…, ngay cả những tác phẩm kinh điển Việt Nam như Truyện Kiều cũng ít có sinh viên đọc được hoàn chỉnh. Sự bận rộn và mất khả năng tập trung chỉ là một nửa lý do. Về nửa còn lại, phải thấy đời sống trong Truyện Kiều thực ra được xây dựng từ một mạng lưới đan cài giữa phần thực tại bụi bặm nằm sát mặt đất và phần bay bổng trên cao trong tâm thức người xưa, kết nối với một tập hợp các tác phẩm khác, từ tùy bút, ghi chép đến các tập thơ của các tác giả cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19. Cảm thụ Truyện Kiều chỉ đạt tới tầm mức đủ sâu khi có một hiểu biết về bối cảnh đó, nếu không thì cũng chỉ như một kiểu lục bát hoa mỹ để ngâm ngợi. Thật sự ít ai còn đủ sức dung nạp những điều đó. Đời sống đọc và viết, do vậy, đang trải qua một sự đứt gãy lớn.

Một biến số khác là suy tư của mọi người trong xã hội, mà trước hết là của các chính thể, về việc tạo nên một diễn ngôn văn hóa về Hà Nội. Từ hình ảnh đế đô hội tụ tinh hoa trong thời phong kiến, đến những giá trị văn minh, tân thời trong giai đoạn thực dân, Hà Nội từng được khoác cho nhiều giá trị biểu tượng, tạo ra hào quang hấp dẫn. Vào thời cách mạng, chúng ta cũng từng mô tả Hà Nội như một thủ đô kháng cự lại sức mạnh đế quốc, một thủ đô của khối đại đồng những người dân sống bình đẳng với nhau trong nền phúc lợi chung. Ấy là những biểu tượng truyền thống về tinh thần của Hà Nội, và hiện nay người ta vẫn như đang vẽ phác thảo chưa xong một chân dung mới.
Dù không còn nằm trong tiêu điểm chú ý của xã hội, văn chương vẫn là phương tiện quan trọng để người trí thức suy tư về không gian sống của mình, một không gian mà xã hội đang cùng tái định nghĩa. Có những điều mà nội dung ngắn trên mạng xã hội không thể làm thay văn chương. Đơn cử, nhiều người thường đòi hỏi nhà văn phải đi đầu phát biểu về mọi vấn đề. Nhưng nếu đọc lại các tác phẩm văn học về Hà Nội, ta sẽ thấy tác giả không đưa ra lời khẳng định trực diện và một chiều rằng thành phố phải như thế này, hay không được thế nọ. Thay vào đó, họ dùng câu chuyện để tái hiện cách mà đời sống đang vận hành, nhằm hé lộ những sự thật không thể truyền đạt hết bằng các câu khẳng định, những sự thật mà người đọc phải tự trải nghiệm thông qua tưởng tượng. Tưởng tượng và sống, ấy là những phương diện của con người khiến chúng ta vẫn cần văn chương.
ĐỌC NGAY
Khi thành công che giấu những tổn thương
Hoiana Resort & Golf và nghệ thuật kiến tạo sân golf từ địa hình ven biển
The Theodore Hanoi: Tuyệt tác từ vị trí – Đẳng cấp từ tầm nhìn




