Khi thành công che giấu những tổn thương

Trải nghiệm ấy trở thành điểm khởi đầu cho Trầm Cảm Chức Năng Cao - Vượt Qua Trầm Cảm Ẩn Và Tìm Lại Niềm Vui (NXB Trẻ, 2026), cuốn sách Joseph tìm cách lý giải nghịch lý: khả năng duy trì thành tích đôi khi khiến những khó khăn về sức khỏe tinh thần trở nên khó nhận diện hơn.

Joseph gọi trạng thái này là “trầm cảm chức năng cao” - khái niệm mô tả những người vẫn duy trì công việc, quan hệ xã hội và các trách nhiệm hằng ngày, dù đời sống tinh thần đang chịu nhiều áp lực.

Trong cuốn sách, Joseph phác họa một loạt chân dung quen thuộc: người phụ nữ trả lời email ngay cả khi tập thể dục, sinh viên đạt thành tích xuất sắc nhưng chẳng có thời gian ăn mừng, người cha dành 80 giờ mỗi tuần cho công việc tài chính để bảo đảm cuộc sống gia đình. Họ được đánh giá cao nhờ sự chăm chỉ, tận tụy và khả năng chịu áp lực. Tuy nhiên, những người ấy có thể đang đánh đổi giấc ngủ, các mối quan hệ và nhu cầu cá nhân để tiếp tục đáp ứng kỳ vọng.

Đọc thêm: Evolving Parents: Khi cha mẹ kiệt sức

Một trường hợp đáng chú ý là Rebecca, nữ kỹ sư phần mềm khoảng 30 tuổi, làm việc 70 giờ mỗi tuần và thường chỉ ngủ ba giờ mỗi đêm. Khi tìm đến Joseph, Rebecca muốn được kê thuốc ngủ để có thể tiếp tục làm việc hiệu quả. Cô đang làm việc tại một công ty danh tiếng với nhiều đãi ngộ hấp dẫn, nhưng thường xuyên kiệt sức, gặp khó khăn trong các mối quan hệ và ít còn hứng thú với những sở thích trước đây.

Mục đích ban đầu của Rebecca chỉ là cô muốn cải thiện giấc ngủ để duy trì năng suất, trong khi chính nhịp sống hiện tại đã trở thành một phần của vấn đề. Joseph cho rằng những trường hợp như vậy dễ bị bỏ qua bởi người xung quanh thường nhìn vào khả năng hoàn thành trách nhiệm để đánh giá trạng thái tinh thần. Môi trường làm việc đôi khi còn củng cố những hành vi gây bất lợi cho sức khỏe. Người luôn sẵn sàng nhận thêm nhiệm vụ được khen thưởng; nhân viên trả lời điện thoại bất kể giờ giấc được đánh giá là tận tâm. Chính sự công nhận ấy khiến việc nhận ra giới hạn của bản thân trở nên khó khăn.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng “trầm cảm chức năng cao” hiện chưa được công nhận là một chẩn đoán độc lập trong Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-5). Joseph đang đề xuất một cách lý giải dựa trên kinh nghiệm lâm sàng và hoạt động nghiên cứu của mình.

Trong phần đầu cuốn sách, Joseph xây dựng mô hình giải thích dựa trên ba yếu tố: chấn thương tâm lý, sự suy giảm khả năng cảm nhận niềm vui và xu hướng tự gây bất lợi cho bản thân.

Theo bà, một số người phản ứng với những trải nghiệm tổn thương bằng cách tìm kiếm sự kiểm soát và công nhận thông qua thành tích. Tổn thương ấy có thể đến từ những biến cố nghiêm trọng, chẳng hạn bạo lực hoặc tai nạn, nhưng cũng có thể liên quan đến quá trình lớn lên trong môi trường thường xuyên chỉ trích, áp đặt kỳ vọng quá cao hay thiếu sự công nhận về mặt cảm xúc.

Joseph dành nhiều chú ý cho anhedonia, thuật ngữ tâm lý học chỉ tình trạng suy giảm khả năng cảm nhận niềm vui từ những hoạt động vốn từng đem lại sự thích thú.

Một người vẫn có thể muốn thăng chức, hoàn thành dự án hoặc đạt thêm một danh hiệu nhưng không còn cảm thấy vui khi đạt được chúng. Sau mỗi cột mốc, thay vì tận hưởng kết quả, họ nhanh chóng chuyển sự chú ý sang mục tiêu tiếp theo.

Trong chương viết về việc hình dung tương lai, Joseph dẫn lại phát biểu của tay vợt Naomi Osaka tại US Open 2021. Osaka chia sẻ rằng chiến thắng không còn khiến cô cảm thấy vui, mà chủ yếu đem đến sự nhẹ nhõm; trong khi thất bại lại gây ra nỗi buồn sâu sắc.

Joseph sử dụng tình huống này để minh họa sự thay đổi trong cách một người trải nghiệm thành tích: điều từng mang lại niềm vui dần trở thành nhiệm vụ phải hoàn thành để tránh thất vọng. Dù vậy, tác giả cũng thừa nhận bà không phải bác sĩ điều trị của Osaka. Đây là một ví dụ diễn giải, không phải bằng chứng chẩn đoán tình trạng của vận động viên.

Yếu tố thứ ba được Joseph gọi là masochism, sử dụng theo nghĩa khuynh hướng tự gây bất lợi cho bản thân, chẳng hạn liên tục hi sinh nhu cầu cá nhân, cố làm vừa lòng người khác hoặc từ chối những cơ hội đem lại niềm vui.

Các hành vi này đôi khi xuất phát từ phẩm chất được xã hội coi trọng: tinh thần trách nhiệm, sự tận tâm, lòng kiên nhẫn. Một người có khả năng chăm sóc người khác rất tốt lại có thể gặp khó khăn khi yêu cầu sự giúp đỡ cho chính mình.

Từ ba yếu tố trên, Joseph mô tả một vòng lặp tâm lý: cảm giác bất an thúc đẩy con người tìm kiếm thành tích; thành tích tạo ra sự công nhận nhưng không giải quyết được những khó khăn bên trong; cá nhân tiếp tục làm việc nhiều hơn, trong khi khả năng tận hưởng cuộc sống dần suy giảm.

Sau khi phân tích những căn nguyên tâm lý, Joseph dành nửa sau cuốn sách để trình bày mô hình Five V’s, gồm năm hướng thực hành: Validation (thừa nhận), Venting (giải tỏa), Values (giá trị), Vitals (chăm sóc thể chất) và Vision (viễn cảnh).

Bước đầu tiên là thừa nhận những trải nghiệm tổn thương và cảm xúc liên quan. Joseph cho rằng những người quen duy trì hình ảnh mạnh mẽ thường gặp khó khăn ngay từ việc chấp nhận rằng mình đang mệt mỏi, buồn bã hoặc cần giúp đỡ. Bà gợi ý các bài tập viết để người đọc nhìn lại trải nghiệm quá khứ với thái độ ít phán xét hơn.

Ở bước giải tỏa, tác giả khuyến khích tìm kiếm những hình thức biểu đạt cảm xúc phù hợp, từ trò chuyện với người đáng tin cậy, viết nhật ký đến hoạt động sáng tạo. Joseph kể về Emma, một bệnh nhân từng yêu thích diễn xuất nhưng tạm gác niềm đam mê để theo đuổi ngành kinh tế. Một lần ngẫu hứng đọc lại lời thoại của Ophelia trong Hamlet trước gương đã giúp Emma tìm thấy cảm giác thích thú mà cô tưởng mình đánh mất.

Với Joseph, xác định lại các giá trị cá nhân có thể đem lại thay đổi. Một mục tiêu có thể được gia đình, tổ chức hoặc xã hội đánh giá cao, nhưng chưa chắc phù hợp với điều người theo đuổi thực sự mong muốn. Việc phân biệt hai điều ấy giúp con người xem xét lại cách phân bổ thời gian, năng lượng và sự chú ý của mình.

Bên cạnh các vấn đề tâm lý, bà nhắc đến những nhu cầu thể chất rất cơ bản như ăn uống, ngủ nghỉ, vận động và nhận biết tín hiệu của cơ thể. Ở bước cuối, Joseph khuyến khích người đọc hình dung đời sống mình muốn xây dựng và chủ động tìm lại những trải nghiệm đem đến niềm vui thường nhật.

5 V’s có ưu điểm là dễ tiếp cận và gắn với các tình huống cụ thể. Tuy nhiên, bằng chứng hỗ trợ từng kỹ thuật tâm lý không đồng nghĩa với việc toàn bộ mô hình đã được xác nhận là một phương pháp điều trị độc lập có hiệu quả. Chính Joseph cũng đề cập đến nhu cầu hỗ trợ chuyên môn, bao gồm trị liệu tâm lý hoặc điều trị bằng thuốc trong những trường hợp cần thiết.

Trầm cảm chức năng cao buộc người đọc xem xét lại một giả định quen thuộc: làm việc hiệu quả có đồng nghĩa với sống tốt?

ĐỌC NGAY

The Theodore Hanoi: Tuyệt tác từ vị trí – Đẳng cấp từ tầm nhìn

Anne Carson: Chơi cùng khoảng cách

Nhà văn Đoan Bùi: “Tôi thấy mình trong từ ‘thương’”