Hạt mầm nhân văn trong nghệ thuật

Dưới đây, xin trân trọng giới thiệu cuộc trò chuyện giữa các họa sĩ với những độc giả yêu quý hội họa.

Vốn xuất thân từ làng tranh dân gian Đông Hồ và thành danh với nét biến tấu đương đại trên chất liệu sơn dầu, anh có cho rằng việc đặt tác phẩm của anh vào không gian sống chính là cách để di sản được soi chiếu trong một đời sống mới, tinh tế và trường tồn hơn?

Tôi lớn lên và được nuôi dưỡng từ nguồn sữa của văn hóa làng. Quê tôi là vùng Thuận Thành, Bắc Ninh, một vùng đất trù phú với nhiều đền chùa, nhiều vỉa tầng văn hóa. Thời đại học, tuy được học những yếu tố căn bản và chỉn chu về hình họa, nhưng tôi lại không thích điều đó, mà thích những cái xộc xệch của làng quê, như truyền thống chạm khắc gỗ ở đình làng, hay những người thợ vẽ ở thôn quê với nét họa mộc mạc, chân chất trên cổng đình, cổng chùa, v.v. Bản tính của người nông dân là chẳng cần thiết kế, hoạch định sâu xa trong quá trình xây dựng. Năm nay có được từng này thì họ cất nhà, năm sau thì họ mới làm cái bếp, rồi mấy năm sau nữa thì làm cái sân. Nghệ thuật của tôi cũng thế; tôi thường vẽ mà không có phác thảo trước, mà do cảm xúc lôi cuốn.

Trước khi khoảnh khắc lôi cuốn ấy ùa đến, anh có cần nhân tố đặc biệt để cảm hứng bừng tỉnh? 

Mỗi nghệ sĩ có phương pháp riêng để tạo điểm nhấn trong tác phẩm. Người thưởng lãm có thể dễ dàng nhìn thấy điểm lôi cuốn trong tranh, nhưng người nghệ sĩ khi làm việc thì không phải lúc nào cũng xuôi một mạch như dòng sông chảy êm đềm. Nếu vẽ nhiều mà để xuôi như thế, người nghệ sĩ sẽ lặp lại chính mình. Họ cần yếu tố “đột biến”, và cũng bí bách lắm chứ. Lúc hoàn toàn bí bách thì cần đến một giọt nước làm tràn ly, hoặc tôi hình dung là tức nước thì vỡ bờ. Khi vỡ bờ tức là cảm xúc nó ào đi, lúc đấy tác phẩm mới thực sự thành công, sẽ rất là đẹp, trước hết là trong mắt người nghệ sĩ. 

Tại triển lãm này, có tác phẩm nào của anh là sự kết tinh của “giọt nước tràn ly” đó hay không? 

Đó là một bức tranh vẽ làng quê. Ban đầu tôi vẽ mái nhà, cổng làng, vòng nước... sao cho đúng. Sau đấy, chính cảm quan cá nhân lại khiến tôi không hài lòng với lối vẽ ấy. Đấy chính là bản tính của người làm sáng tạo, con mắt của người họa sĩ khiến mình không chịu được nếu nó dễ dàng như vậy. Thậm chí, có những bức tranh tôi để hàng năm trời mà chưa hoàn thành khi chưa kiếm được một giọt nước tràn ly. Có thể mai kia, khi bước ra đường và gặp một câu chuyện, một hoàn cảnh gì đó, lúc đấy tôi mới có cho mình cái giọt nước đó. 

Theo anh, cái đẹp ẩn chứa ở khía cạnh nào trong cuộc sống? 

Dù bạn làm nghề sáng tạo, thiết kế, hay báo chí, và kể cả người nông dân hay người thợ, chúng ta đều nên làm việc với 200% sức lực, cảm xúc và bản năng của mình. Khi đó, tính nghệ thuật sẽ đến với bạn. Cái đẹp sẽ hiện ra mà không một lớp trang điểm nào có thể che giấu được. Với người thợ làm điêu khắc đình làng, hoặc thợ làm tượng Tây Nguyên chẳng hạn, họ không quan niệm thế nào đẹp theo góc nhìn hàn lâm. Thứ mà họ chạm khắc đơn thuần biểu lộ những ý nghĩa, giá trị tín ngưỡng tiềm ẩn bên trong đồ vật mà họ tạo ra. Hãy cứ hăng say làm việc với toàn bộ sức lực và sáng tạo, rồi cái đẹp sẽ hiển hiện tự nhiên. Vì bản thân cái đẹp cũng không có công thức, và bất kỳ ngành nghề nào cũng cần đến cái đẹp chứ không riêng gì nghệ thuật.

Vẻ đẹp trong tranh của anh ẩn chứa một bóng hình mạnh mẽ, thoắt ẩn thoắt hiện nhưng cũng thực sự gần gũi. Anh có thể chia sẻ đôi chút về hành trình tìm được phong cách riêng của mình? 

Tôi nghĩ bất kỳ ai, kể cả các nghệ sĩ lớn trên thế giới, cũng đều bắt đầu từ việc mình bị ảnh hưởng bởi ai đó, nhưng vấn đề là ta có thoát ra được hay không. Ở một số trường hợp, người ta dùng từ “kế thừa” để mô tả sự ảnh hưởng này. Còn với những người tài năng, ta gọi đó là “phát triển ngôn ngữ”, tức là để tạo ra một thứ ngôn ngữ hoàn toàn mới thì bản thân họ phải nói là thiên tài. 

Thế giới có mấy tỷ người thì trong 100 năm, chỉ có khoảng 10 người như vậy. Trong lĩnh vực nghệ thuật, thế kỷ 20 sản sinh ra vài chục người - từ Ấn tượng, Siêu thực, Dã thú cho đến Trừu tượng, Trừu tượng Biểu hiện, v.v. Nền mỹ thuật Việt Nam ở những giai đoạn trước có Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Xuân Phái, Lưu Công Nhân, Nguyễn Trọng Kiệm... - họ cũng là các bậc thầy hiếm có. Ở cấp độ thấp hơn, phần kế thừa cũng đã rất là khó khăn. Thường lúc đầu người ta gọi đó là phóng tác - vẫn dùng thứ ngôn ngữ và ngữ pháp ấy, làm cho nó khác đi một chút, để rồi làm sao để kể nên câu chuyện của mình.

Trong số các tác phẩm của anh được trưng bày tại đây, có bức tranh nào mà anh tâm đắc nhất? 

Nghệ sĩ nào cũng sẽ có tác phẩm đánh dấu một cột mốc trong đời, nhưng để có bức tranh gọi là xuất thần thì tôi hay ví von nó với âm nhạc. Không phải toàn bộ tác phẩm của các nhà soạn nhạc lớn như Beethoven, Chopin hay Mozart đều thực sự xuất sắc, nhưng một khi đã gắn liền với tên tuổi của họ thì tác phẩm đương nhiên đều để lại dấu ấn. Hội họa cũng vậy, đôi khi ta chỉ nhớ đến một vài tác phẩm nổi bật nhất trong sự nghiệp nghệ sĩ. Picasso vẽ rất nhiều nhưng có thể ta chỉ nhớ đến Guernica, hay Những cô nàng ở Avignon. Tức là cuối đời, mỗi người nghệ sĩ chỉ có tầm 5 đến 7 tác phẩm là xuất sắc, mà nôm na người ta gọi là Chúa, hay trời đất, hay một thứ gì đấy trao cho họ quyền năng để trong lúc sáng tác, họ dồn được hết những gì tinh hoa nhất để tạo thành tác phẩm. Với tôi thì câu trả lời thực ra cũng không hề đơn giản cho lắm.

Không gian của The Atelier by Masterise Homes có điểm gì thú vị, khác biệt so với các lần triển lãm trước của anh? 

Tại đây, ta có thể thấy nghệ thuật đơn giản là... nghệ thuật. Đôi khi, không phải ai cũng dễ chấp nhận con đường nghệ thuật mà mình theo đuổi. Khi mọi người thấy câu chuyện của những người dám làm được khẳng định, được chấp nhận tại một không gian như thế này, tôi cho rằng điều đó cực kỳ quan trọng. 

Đây cũng là lời động viên để người nghệ sĩ dấn thân hơn, để họ có thể thực sự tự do làm công việc mà mình yêu thích chứ không phải loay hoay xem liệu công chúng có thích tác phẩm hay không, liệu tranh có bán được hay không. Khi mà ta cứ nghĩ tranh thị trường thì phải bán được, phải được nhiều người yêu thích, thì người nghệ sĩ chưa chắc đã có tác phẩm thực sự hay.

Có chăng, các nhà sưu tầm quy tụ tại đây cũng góp phần không nhỏ vào tương lai của thị trường nghệ thuật Việt Nam? 

Không gian mà Masterise Homes khởi xướng là tín hiệu tốt để nghệ sĩ có thể thật tâm và toàn tâm làm công việc mình yêu thích. Nghệ thuật phải bắt đầu từ những thứ mà mỗi người say mê thì tác phẩm mới tốt, mới có cái riêng biệt và được xem là có đóng góp thực sự. 

Tôi cho rằng các lĩnh vực khác cũng vậy. Ví dụ như iPhone khi ra đời đã thay đổi quan niệm của mọi người về bản thân chiếc điện thoại cầm tay - nó gần như là một chiếc máy tính thu nhỏ, một cái máy ảnh... một thiết bị thông minh chứ không phải là thiết bị chỉ dùng để nghe gọi, nhắn tin. Tức là bạn không làm tốt hơn những gì đang có trên thị trường, mà dẫn dắt thị trường với sáng kiến mới, khiến mọi người hiểu rằng ta hoàn toàn có thể khai phá một địa hạt vốn chưa hề hiện diện. Và ở Việt Nam, chúng ta đang bắt đầu có nhiều chuyển biến tốt, đặc biệt là trong lĩnh vực hội họa, như mọi người có thể thấy ngay tại không gian này.

Đọc thêm: Bản chất của nghệ thuật trừu tượng: Khi hình ảnh “Đi Vắng”

Các tác phẩm của điêu khắc gia Lê Công Thành mang đậm hồn cốt Việt và vẻ đẹp phồn thực nguyên bản, đã được thời gian kiểm chứng qua nhiều thập kỷ. Là người đồng hành và giữ gìn di sản đó, bà nhìn nhận ra sao về sự tương đồng giữa tâm huyết của ông Thành và tầm nhìn của Masterise Homes trong việc kiến tạo những giá trị nghệ thuật? 

Trong gia đình, tôi vẽ tranh, còn bác Lê Công Thành làm điêu khắc. Trong quá trình làm, hai người ảnh hưởng qua lại - hình khối của bác Thành bao giờ cũng khỏe khoắn, mang nhiều chất nam tính, chất hiện đại, làm cho hội họa của mình cũng phải đẹp theo. Khi mà bác còn sống, ước mơ lớn nhất của bác là điêu khắc được tồn tại trong không gian của đời sống con người. Ngày ấy rất là khó khăn, mình mới trải qua chiến tranh, nhà cửa, thành phố thì còn nghèo, nên tượng của bác có khó đạt được ước muốn. 

Bây giờ, đất nước phát triển, tượng của bác được đặt trong đời sống của không gian đô thị mới thì rất là phù hợp. Trong đời sống mới, nếu có tranh tượng trong không gian cùng kiến trúc như tại đây thì nó là bộ ba đi với nhau hài hòa. Bởi hài hòa thì mới đi với nhau được, và đấy là cái đáng mừng. Masterise Homes đã tạo được môi trường để cho mọi người sống và thưởng thức nghệ thuật - được đi lại trong không gian như thế này, con người cũng càng thêm văn minh, hiện đại.

Bà đánh giá ra sao về cách Masterise Homes kết nối người làm sáng tạo với người hưởng thụ cái đẹp, để nghệ thuật và cuộc sống trở nên hoàn mỹ hơn? 

Tôi nhận thấy nếu bạn có một không gian sống sang trọng nhưng lại không có tranh, không có tượng trong đời sống mà chỉ bày những vật dụng lung tung, nó sẽ làm cho con người bị thấp đi một tầm. Bạn hãy hình dung, trong cái nhà tranh quét đất của ông bà ta đã có tranh Đông Hồ để treo - nó cũng đại diện cho cái đẹp xưa. Còn bây giờ, trong một không gian mới và hiện đại, nếu không có được những tác phẩm bao quanh chúng ta, nó sẽ làm cho con người trở nên nghèo hơn. Đi đến đâu mà bắt gặp cái không khí của hội họa, thấy một bức tranh đẹp, một bức tượng đẹp, nó làm cho cuộc sống của con người được nâng cao. 

Nói vậy, việc bà sống và làm việc cùng nghệ thuật chính là sự giàu có đáng mơ ước. 

Trước đây, khi còn bác Thành thì gia đình sống trong căn hộ nhỏ, tác phẩm để san sát nhau, nhưng đời sống của nghệ sĩ thì không hề nghèo về mặt tinh thần. Và không gian mà ta đang ngồi ở đây còn thể hiện cả những ước mơ nữa - ta phải nói đến ước mơ thì đúng hơn, và cố gắng làm sao để đời sống thực của mọi người được giàu có và đẹp đẽ ở cả hai phương diện, vật chất và tinh thần.

Theo anh, việc đưa các tác phẩm đầy tính duy cảm vào không gian sống đóng vai trò ra sao trong việc giúp chủ nhân đối thoại trọn vẹn với tác phẩm, với chính mình, sống chậm sâu và kết nối tất cả những điều đó với nhau? 

Tôi nghĩ nhanh hay chậm là tùy sở thích mỗi người. Vì hội họa của tôi là trừu tượng biểu hiện, nên mình phải vẽ làm sao để truyền năng lượng sống tích cực đến mọi người. Trừu tượng biểu hiện có hai yếu tố quyết định: thứ nhất là màu sắc phải đẹp, thứ hai là bút lực phải mạnh - thiếu một trong hai yếu tố đó thì rất khó để tác phẩm chinh phục người xem. Nếu một người vẽ không cao tay, không lão luyện thì bức tranh của họ sẽ bị đờ đẫn và khó có thể truyền được năng lượng cho ai cả.

Làm cách nào để anh chuyển tải năng lượng ấy vào tác phẩm? 

Nhìn vào tranh của tôi, bạn sẽ phát hiện ra nếu bút lực mạnh hay yếu. Khi sáng tác một bức tranh lớn, tôi bắt buộc phải vẽ rất nhanh. Chất liệu màu acrylic được sinh ra để vẽ trừu tượng biểu hiện, vì nó nhanh khô; nếu vẽ nét họa dày bằng sơn dầu thì phải mất hàng tuần mới khô, đến lúc đó thì xúc cảm không còn nữa. Trong xưởng vẽ của tôi, bạn sẽ thấy phần lớn họa cụ là do tôi tự chế chứ không phải mua sẵn. Tôi cũng không căng vải trên khung, mà dán tấm vải lên lên một hệ kính có thể nâng hạ bằng điện khoảng hai đến ba mét vuông. Khi bấm điện, tấm kính sẽ từ từ hạ xuống để tôi đổ màu, rồi tiếp tục đổ thêm những lớp màu khác trước vẽ lên. Đó là cách để tôi làm bề mặt tranh phong phú hơn. 

Anh có kinh nghiệm gì để truyền đạt đến thế hệ trẻ hay không? 

Tôi chỉ muốn nhắc lại câu nói của Antoni Tàpies: “Các bạn trẻ, hãy tự học và hãy vẽ những bức tranh từ đáy lòng mình”. Khi còn trẻ, tôi đã đọc và thích câu nói này vô cùng. Sau này, tôi cũng thường đưa nó làm lời khuyên dành cho các họa sĩ trẻ, vì thấy ý nghĩa của nó rất đúng.

Hãy vẽ bức tranh từ đáy lòng mình, phải đam mê thật sự. Còn sự nổi tiếng hay tiền bạc là thứ sẽ đến sau. Cả cuộc đời Van Gogh đã hy sinh như thế; ông không cần nổi tiếng, tranh của ông không bán được thì ông cũng bảo không sao. Điều quan trọng là ông theo đuổi đam mê của mình và muốn vẽ theo cách của riêng mình, không giống bất kỳ ai. Theo tôi, sống với hội họa thì phải đam mê hết mình, phải hy sinh rất nhiều. Tôi không hài lòng với quan niệm coi hội họa là trò chơi. Hội họa không phải trò chơi, trong đó có máu và nước mắt. Năm 24 tuổi, tôi sang Đức du học sau khi đã học sáu năm ở Việt Nam. Tại đó, tôi tiếp cận tinh thần hội họa đương đại của Đức. Tôi nói thẳng với giáo sư của mình: “Cho tôi tự do được không? Tôi muốn vẽ thoải mái, miễn là vẽ đẹp. Tôi sang đây không phải để trở thành một người Đức vẽ tranh. Tôi là người Việt vẽ tranh”. Giáo sư hoàn toàn đồng ý.

Anh quan niệm thế nào là đẹp? 

Giới chuyên môn có thể nói rất dài, nhưng với tôi, đẹp là phải khác biệt. Đó cũng là slogan trong cuốn sách của tôi: “Đừng giống bất kỳ ai”. Thế giới vốn đã lặp lại quá nhiều rồi, hội họa cũng đừng lặp lại chính mình. 

Mỗi năm tôi có thể vẽ rất nhiều, vì tôi làm việc chuyên tâm và tập trung cao độ. Tôi vẫn có gia đình, con cái, nhưng tôi chọn sống một mình, tách biệt hoàn toàn để dành toàn bộ năng lượng cho nghệ thuật. Tôi sống như người tu hành ở một căn nhà với mặt tiền hướng ra thiên nhiên, gần một ngôi chùa và một ngôi làng cổ. Bạn phải đam mê cuồng nhiệt với nghệ thuật, phải trung thực, đừng dối trá với bản thân. Để đạt đến một điều gì đó phi thường, bạn phải sống hết mình và phải có một tình cảm trong sáng với nghệ thuật.

ĐỌC NGAY

Họa sĩ Khánh Trần: Từ giấc mơ vẽ truyện tranh đến sứ mệnh ươm mầm nghệ thuật

Triển lãm Arte Fare - Chillala House of Art: Danh sách những nghệ sĩ góp mặt vào vòng luân chuyển 2-3-4

Nhà nghiên cứu Trần Quang Đức: “Sau cùng, lịch sử vẫn là về con người”