Quasar Khanh: Di sản hoàng kim

“Đó là những câu chuyện đầy sức lay động,” Michèle DeAlbert, đồng sáng lập Quasar Khanh International, đối tác kinh doanh và cộng tác viên sáng tạo của ông trong hơn 40 năm, cho biết. Bà đã khuyến khích ông viết cuốn tự truyện này.

Chàng trai trẻ rời đi vào năm 1949. “Anh học rất giỏi và là một học sinh xuất chúng”, bà giải thích. “Mẹ anh muốn anh có nền giáo dục và bằng cấp tốt nhất.”

Cậu bé rời Bắc Bộ với cái tên Nguyễn Mạnh Khánh sẽ trở về với cái tên Quasar Khanh 46 năm sau đó, đến một đất nước Việt Nam hòa bình – độc lập và thống nhất. “Ông rất xúc động về điều đó”, Michèle kể lại.

Khi đến Paris, Nguyễn Mạnh Khánh theo đuổi con đường học vấn với tốc độ chóng mặt. Ông dễ dàng được nhận vào Lycée Saint-Louis, một trong ba ngôi trường hàng đầu tại đây. Boulevard Raspail, gần Ngã giao Latinh đầy nghệ thuật, đã trở thành nơi ở của chàng sinh viên lúc này theo đuổi hội họa và nghề minh họa với cuốn tiểu thuyết có tranh Daily Horror, được xuất bản vào năm 1959. Khánh theo học tại Ecole Nationale des Ponts et Chaussées năm 1955, ngôi trường mà ông thích nhất trong năm ngôi trường hàng đầu cho nghề nghiệp mình chọn vì gần với Saint-Germain-des-Prés, nơi giàu truyền thống nghệ thuật và văn học.

Sau khi tốt nghiệp năm 1958, ông được điều động đến Manicouagan 5, con đập đa vòm lớn nhất thế giới, để làm việc tại văn phòng danh giá của Coyne et Bellier. Tại đó, ông là một trong những kỹ sư đầu tiên giải quyết vấn đề độc tính của thủy ngân và chì trong quá trình xây dựng đập khi tìm kiếm một giải pháp thay thế cho những vật liệu này và áp suất mà chúng tạo ra. Ông đã cân nhắc sử dụng khí nén làm vật liệu thiết kế.

Vào một ngày đẹp trời năm 1955 tại khu phố Montparnasse, Khánh gặp người phụ nữ sau này trở thành vợ mình, Emmanuelle, một người mẫu 18 tuổi từng làm việc cho Balenciaga và Givenchy.

Năm 1957, tiếng chuông đám cưới vang lên và cánh cửa đến với thời trang và thiết kế đã mở ra khi chàng kỹ sư mới tốt nghiệp và nàng mẫu bắt đầu hành trình với tư cách là cặp đôi quyền lực tiên phong, những người không bao giờ ngừng thử nghiệm và sáng tạo. Cặp đôi trẻ trung, đẹp mã và không hề ngại ngùng trước ống kính máy ảnh đã tạo nên những khung cảnh sáng tạo tại Khu phố Latinh và Saint-Germain-des-Prés. Emmanuelle đã sáng tạo ra Prêt-à-Porter, hay quần áo may sẵn, đến nay vẫn được đánh giá cao vì đã dân chủ hóa thời trang cao cấp.

Emmanuelle mô tả chồng mình là “người giàu trí tưởng tượng, sáng tạo, mơ mộng, bị ám ảnh, bị hành hạ bởi cơn lốc ý tưởng khác thường”.

“Ông không dừng ở những ý tưởng tầm thường, ông luôn nảy ra những ý kiến chói lóa,” sinh viên thiết kế của ông, Philippe Starck, viết trong lời tựa cho cuốn sách sắp ra mắt “Quasar Khanh – Nhà thiết kế huyền thoại”.

Có thể bạn chưa biết: Các sự kiện lịch sử đóng vai trò như thế nào trong thiết kế của Van Cleef & Arpels?

Những năm 1960 và 1970 là những năm hoàng kim đánh dấu tên tuổi của Quasar Khanh. Chính trong giai đoạn này, ông đã lọt vào từ điển bách khoa Larousse với tư cách là nhà phát minh người Việt Nam đầu tiên.

Quasar bắt đầu phát triển các thành phần trong nhựa, một chất liệu mới có nguồn gốc từ dầu mà ông đánh giá cao vì độ bền, độ bóng và độ trong suốt. Theo quan điểm của Quasar, độ trong suốt cho phép chúng ta lần đầu tiên nhìn thấy chủ thể con người trong một tác phẩm thiết kế. Ông đã làm nôi, cũi, ghế bên lò sưởi, mô hình tàu biển hoặc tàu bay – hoặc kết hợp cả hai. Emmanuelle, sau khi bắt đầu hợp tác với tư cách là nhà tạo mẫu cho Missoni, nhà mốt Milan, đã sử dụng một trong những ngôi nhà hơi của ông cho buổi trình diễn thời trang năm 1967 tại Piscina Solari nổi tiếng.

Emmanuelle bắt đầu hợp tác với Quasar trong bộ sưu tập váy làm từ những chiếc kẹp kim loại phức tạp lồng vào nhau được sản xuất tại một xưởng do gia đình Paco Rabanne làm chủ, người rất thích ý tưởng của cặp đôi. Ông bắt đầu làm váy từ đó, và tiếp tục đến nay.

Danh tiếng trên toàn thế giới của Quasar được củng cố thông qua bộ sưu tập đồ nội thất hơi Aerospace được phát hành vào năm 1968 để tôn vinh sứ mệnh Apollo 11. Hai trong số những tác phẩm này – ghế sofa Chesterfield và ghế bành Chester màu khói trong suốt – gần đây đã được Yves Saint Laurent điều chỉnh lại và trưng bày ở Rodeo Drive, Beverly Hills, minh chứng cho sức hấp dẫn trường cửu của chúng sau 56 năm. Nhiều tác phẩm của Quasar Khanh trong giai đoạn này là một phần của triển lãm thường trực tại Trung tâm Pompidou của Paris.

Trớ trêu thay, giai đoạn Hàng không vũ trụ chỉ là một vài năm trong sự nghiệp sáng tạo của Quasar, trước khi ông chuyển sang bọt, thủy tinh hữu cơ và kim loại. Sau đó, ông tự mình giải quyết vấn đề thời trang nam, thiết kế bộ đồ ba mảnh bằng vải denim đầu tiên, được may đo cho doanh nhân Maurice Bidermann.

Quasar và Emmanuelle có hai người con: một con trai, Othello và một con gái, Atlantique. Cũng sống ở Paris là Lê Tấn Khánh, người mà bọn trẻ trìu mến gọi là 'Ba Bé', và mẹ của cô. Ít có hình ảnh nào tóm tắt được “Triều đại Khánh” tốt hơn một cuộc tụ họp giữa các thế hệ bên trong một ngôi nhà bơm hơi do Quasar thiết kế. Sự hiện diện của gia đình trước công chúng phản ánh khái niệm về tính minh bạch của Quasar trong thời đại hiện đại.

Quasar cũng đã tạo ra Quasar Unipower, một chiếc ô tô hình khối trong suốt. Chiếc xe đơn không gian đô thị đầu tiên này là một chiếc xe trong suốt 2x2x2m với cửa sổ kính plexiglass trượt. Chiếc xe này vẫn là một chiếc xe du ngoạn mang tính biểu tượng của Khu phố Latinh những năm 1960, được lái bởi nhà phát minh người Việt Nam cùng với vợ và các con của ông.

Năm 1974 là bước ngoặt sau cái chết của Lê Tần Khanh. Năm sau, Quasar mua một biệt thự ở Garches, trên đỉnh đồi phía tây Paris, nơi một giai đoạn sáng tạo mới bắt đầu nở rộ, nhưng cũng xuất hiện những đường đứt gãy trong mối quan hệ của cặp đôi. Sự hiện diện của những bữa tiệc xa hoa, với danh sách khách mời toàn những ngôi sao khiến Emmanuelle bắt đầu cảm thấy ngày càng xa lạ trong ngôi nhà mới của mình, và không lâu sau đó, bà ly hôn.

Hai đứa con của Quasar và Emmanuelle Khanh lúc này đã trưởng thành. Othello Khanh là một nhà làm phim, người thành lập Công ty CREATV, công ty sản xuất phim lâu đời nhất tại Việt Nam và đang tài trợ cho việc xuất bản Quasar Khanh – Nhà thiết kế huyền thoại viết về cuộc đời và di sản của Quasar Khanh. Trong khi đó, Atlantique Ascoli Khanh từng theo đuổi sự nghiệp ca hát và hiện là nhà thiết kế thời trang.

Khám phá thêm: Salvatore Ferragamo - Từ kẻ bị xem thường đến biểu tượng của Hollywood

Trở ngược lại thời điểm vào năm 1986 khi ông bắt đầu cố vấn cho Michèle và cùng bà thành lập công ty, nơi vẫn tiếp tục sản xuất các tác phẩm của ông tại Việt Nam cho đến ngày nay.

Bộ sưu tập mới bắt đầu từ một loạt các nguyên mẫu đồ nội thất bằng nhôm đúc được sản xuất tại Pháp. Quasar đã thiết kế những sản phẩm này vào giữa những năm 70, nhưng không sản xuất do chi phí quá cao.

Michèle – chuyên gia thiết kế nội thất và phụ kiện đứng sau những thương hiệu thành công như Gaya, Saigon Kitsch, Precious Quy, Celadon Green và Espace Michèle DeAlbert – đã nhìn thấy tiềm năng trong các nguyên mẫu và nảy ra ý tưởng đưa chúng đến Việt Nam, nơi Quasar được Bộ trưởng Bộ Quốc phòng mời đến để chế tạo tàu hiệu ứng bề mặt siêu nhanh.

Quasar đã 60 tuổi khi ông chuyển đến Thành phố Hồ Chí Minh và khơi dậy lại niềm đam mê đồ nội thất của mình từ năm 1995.

Quasar đã khám phá lại tre, vật liệu tinh túy của châu Á cho vô số ứng dụng, lớn và nhỏ. Được làm hoàn toàn từ vật liệu có nguồn gốc thực vật, nguyên mẫu xe đạp tre Bambooclette được tạo ra tại Đà Nẵng vào năm 1994 cho một cuộc triển lãm ở Paris. Công cuộc làm tre đã mở rộng sang đồ nội thất bằng tre và kim loại, cuối cùng là sản xuất khuôn đúc nhôm cát.

“Chúng tôi đã tìm thấy một xưởng đúc nhôm thủ công ở Chợ Lớn,” Michèle nói, tiếc nuối vì thời đó chưa có điện thoại tích hợp camera. “Bạn sẽ có những chiếc kẹp! Bạn có những mảnh xe jeep và trực thăng của Mỹ chất đống khắp nơi – một mớ hỗn độn khổng lồ.”

Tại xưởng, những người thợ thủ công Việt Nam được Michele và Quasar tuyển dụng đã sử dụng kỹ thuật đúc nhôm cát địa phương, bao gồm tạo khuôn cát từ mô hình và đổ nhôm nóng chảy vào trong đó. Sau khi để nguội tự nhiên, sản phẩm được loại bỏ lớp vỏ cát. Sau đó, sản phẩm được mài và đánh bóng bằng tay cho đến khi có bề mặt mịn, sáng bóng.

“Đó là cách thức truyền thống,” Michèle nhấn mạnh về quy trình sản xuất. “Họ không còn làm như vậy ở Pháp nữa. Khi bạn tạo ra một cái khuôn công nghiệp, nó sẽ gần như hoàn hảo. Bạn chỉ cần đánh bóng và làm nó sáng lên. Khi đúc cát, sản phẩm ra đời sẽ thô – nhưng là duy nhất.”

Về mô hình sản xuất hàng loạt, Michèle cho biết: “Quasar không quan tâm. Đó là một doanh nghiệp khác. Chúng tôi đang tạo ra một tác phẩm nghệ thuật – một tác phẩm của nhà sưu tập.”

Từ lửa, cát và kim loại, “Bộ sưu tập Nervure” đã ra đời. Hình dạng của những sáng tạo mới – ghế, ghế bành, bàn và đèn – hữu cơ hơn nhiều, phản ánh phong cách Art Nouveau thuần túy. Loạt sản phẩm đột phá và độc nhất, cùng những thiết kế Việt Nam nguyên bản, giờ đây đang được một lượng lớn nhà sưu tập tìm kiếm.

Bộ sưu tập nhôm đúc này vẫn phát triển mạnh mẽ cho đến ngày nay nhờ sự kiên trì của Michèle. Từ đồ bơm hơi, Quasar đã chuyển sang tạo ra những tác phẩm bền bỉ, không thể phá hủy, có thể trường tồn bất chấp sự tàn phá của thời gian. “Mỗi lần làm điều gì đó, ông ấy đều thành công”, Michèle nói về Quasar. “Sự sáng tạo đã chiếm hết mối quan tâm của ông: ông lên kế hoạch, thực hiện và chứng kiến nó thành công. Và ngay sau đó, chuyển sang phát minh tiếp theo”.

Đôi khi, Quasar Khanh được gọi một cách trìu mến là ‘nhà khoa học điên’. “Ông luôn đi đầu”, Michèle nhấn mạnh. “Đối với chiếc ô tô hình khối cubic, vào thời điểm đó, khái niệm này chưa tồn tại. Giờ đây, mọi người đều chế tạo ô tô một chỗ ngồi. Giống như khi ông chế tạo xe đạp tre 30 năm trước. Ông bị thu hút bởi khía cạnh bền vững rất phổ biến ngày nay”.

Luôn là một nhà phát minh đầy tham vọng, Quasar vẫn phát triển và đăng ký bằng sáng chế tại nhà riêng ở Thành phố Hồ Chí Minh – ngay cả khi các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng bắt đầu xuất hiện. Nhà tiên phong với lượng sáng chế có quy mô hoành tráng đã ra đi thanh thản vào đêm 30 tháng 6 năm 2016. Bên cạnh ông là Othello, con trai đầu lòng của ông, và Michèle, người giám hộ các tác phẩm của ông.

Là một người Việt Nam nguyên bản trong đội ngũ các nhà thiết kế, Quasar Khanh đã cống hiến cả cuộc đời mình để thay đổi lịch sử sáng chế, đồng thời truyền cảm hứng, chạm đến trái tim, đào tạo, cố vấn – và ngược lại, học hỏi từ – rất nhiều người khác.

Bài viết được chuyển ngữ từ bài viết gốc của Stirling và đăng tải trên ấn phẩm in Tatler Vietnam số tháng 10/2024 - Family & Legacy 

ĐỌC THÊM:

Vinfast và câu chuyện về di sản của người giàu nhất Việt Nam

Nhìn lại sự nghiệp lừng lẫy của nhà thiết kế người Ý Giorgio Armani

Những dấu ấn Hedi Slimane để lại trước khi rời Celine