Tết-Ta: Cách Gen Z biến Tết thành “phòng triển lãm” nghệ thuật truyền thống

Điều đặc biệt về Trường Ca Kịch Viện (TCKV) là việc chọn nghệ thuật sân khấu truyền thống và diễn xướng dân gian làm trọng tâm nghiên cứu. Bởi đội ngũ nhận thức rằng, nghệ thuật biểu diễn truyền thống không chỉ là kho tàng văn hóa quý giá mà còn phản ánh bản sắc dân tộc qua nhiều thế hệ. “Đối với người trẻ, những giá trị này khơi gợi sự kết nối với cội nguồn, không chỉ là hình thức giải trí mà còn là cầu nối giúp chúng ta cảm nhận rõ hơn lịch sử. Trong bối cảnh hội nhập văn hóa, điều này càng trở nên quan trọng, góp phần định hình chính cá nhân và lớn hơn là diện mạo của một quốc gia,” Linh chia sẻ.

Hay có những nghệ sĩ trẻ, hạt mầm truyền thống ấy vốn đã được gieo từ những ngày thơ ấu. Điển hình là Giang Giô – một họa sĩ minh họa đang làm việc tại TP.HCM, chia sẻ: “Sinh ra trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật, mình lớn lên trong không gian văn hóa đậm chất truyền thống. Việc được lắng nghe những câu chuyện lịch sử và ngắm nhìn tác phẩm nghệ thuật dân gian, thôi thúc mình dùng hội họa để bảo tồn và kể lại những câu chuyện ấy, để văn hóa không chỉ là ký ức mà còn là niềm tự hào sống động”. Giang cho biết, càng trưởng thành, cô càng nhận ra các nghi thức lễ Tết và lề thói truyền thống đã ăn sâu vào tiềm thức. Thông qua nghệ thuật, Giang chọn tái hiện những giá trị đó để chúng trở thành nguồn cảm hứng cho thế hệ trẻ sau này.

Trong quá trình sáng tạo, không thể phủ nhận, những giá trị truyền thống cứ chảy tràn và tuôn trào trong những lớp người trẻ như một lẽ dĩ nhiên. Mà Đạt Đỗ, một nhà thiết kế đồ họa, cũng cho biết: “Bỗng một ngày, trong lúc làm việc, Đạt nảy ra câu hỏi ‘sao phải luôn tìm kiếm những kiểu chữ tân thời để thể hiện trong thiết kế thuần Việt mà không chọn những font chữ mang hình hài của đất nước – con người Việt Nam?”. Từ suy nghĩ đó, anh đã tạo ra các bộ font chữ như Vén, lấy cảm hứng từ áo dài Việt Nam; Bén, từ hoa văn cửa sổ cổ; hay Đền, từ hình tượng lư hương, đền chùa, miếu cột. Các bộ chữ này không chỉ được ứng dụng trong triển lãm mà còn xuất hiện trong các ấn phẩm truyền thông Tết của viện bảo tàng lịch sử, thể hiện sự giao thoa giữa cũ và mới.

Ngày nay, thế hệ trẻ chọn cách tái hiện văn hóa truyền thống theo những hình thức mới mẻ nhưng vẫn giữ gìn trọn vẹn hồn cốt xưa. Giang Giô bộc bạch: “Với mình, văn hóa không chỉ thuộc về quá khứ mà cần hiện diện trong đời sống đương đại. Việc đưa văn hóa vào bối cảnh hiện đại không làm mất đi giá trị cốt lõi mà còn tôn lên sức sống trường tồn của nó”.

Minh chứng tiêu biểu là tác phẩm Tâm lý nạn nhân của Giang trong cuộc thi Vẽ Tranh Con Rắn mới đây. Lấy cảm hứng từ những quan sát đời sống, cô phác họa loài rắn qua đường nét mạnh mẽ, nhấn mạnh đặc tính gian xảo, ẩn mình, và liên tưởng đến tâm lý con người – luôn cảm thấy mình là nạn nhân giữa cuộc đời. Giang lý giải: “Nhiều người mang tâm lý rằng xung quanh họ là rắn độc, luôn chực chờ tấn công”. Tác phẩm vừa ẩn chứa nét truyền thống qua khối màu, vừa khắc họa vẻ đẹp của loài rắn với “nhịp điệu” riêng, để người xem cảm nhận được sự hòa quyện của cũ và mới trong từng chi tiết.

Với nhà thiết kế đồ họa Đạt Đỗ, anh quan niệm giá trị truyền thống là những yếu tố cốt lõi và bền vững, trong khi sáng tạo là sự không ngừng xoay chuyển để bắt kịp xu thế của xã hội. Dù hai yếu tố này có vẻ đối lập, nhưng chúng luôn giao thoa tại một điểm chung. Một thứ không có nguồn cội sẽ trở nên vô hồn và thiếu chiều sâu, trong khi một thứ nếu không linh hoạt thích ứng với thời đại sẽ bị mai một và quên lãng. “Vì vậy, giá trị văn hóa truyền thống và tính sáng tạo luôn là một cặp bài trùng, bền vững và phát triển không ngừng theo thời gian”. Song, Đạt Đỗ chọn cách cân bằng giữa tính thẩm mỹ và công năng. Anh giải thích: “Thiết kế chữ (Type Design) cần ưu tiên sự giản lược và trừu tượng hóa đường nét để có thể ứng dụng trong thiết kế. Khác với ảnh chụp, chữ cái không nên sao chép hình ảnh mà chỉ nên giữ lại những gì cốt lõi và tối giản. Điều này đảm bảo tính tạo hình và thẩm mỹ trong thiết kế”. Dù khai thác chất liệu truyền thống, anh luôn khơi gợi sự liên tưởng và tính tạo hình từ biểu tượng văn hóa sẵn có, thay vì sử dụng nguyên bản.

Văn hóa luôn chuyển động và phản ánh đời sống thường nhật của xã hội, song những lát cắt trong dòng chảy của thời cuộc của đi vào ý niệm của văn hóa. Ấy là lúc chúng ta chọn cách thể hiện những giá trị cũ với hơi thở mới. Như cách TCKV đã sử dụng chất liệu truyền thống, kết hợp phong cách thiết kế ấn tượng, bắt mắt, từ đó kéo khán giả trẻ đến gần hơn với nghệ thuật truyền thống nước nhà. Chia sẻ về quá trình nghiên cứu và tiếp cận tài liệu, Bùi Yến Linh cho biết: “Trong nhiều năm hoạt động, đội ngũ đã chủ động tiếp cận nguồn thông tin chính xác và mở rộng giao lưu với các nghệ sĩ. Dự án đã có cơ hội làm việc với các nghệ sĩ gạo cội như NSƯT Xuân Hinh, NSƯT Thanh Thanh Hiền, NSƯT Chu Lượng… nhằm đem tới góc nhìn phong phú và những trải nghiệm thực tế, phản ánh nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh xã hội ngày nay”.

Việc khai thác chất liệu truyền thống luôn là một thách thức lớn đối với nhiều người làm sáng tạo. Họ phải không ngừng tự vấn: “Chúng ta cần gạn lọc, phát triển và khai thác những giá trị nào?”. 

Khi được hỏi về khó khăn trong việc nghiên cứu và tìm kiếm chất liệu cho bộ chữ, Đạt Đỗ chia sẻ: “Văn hóa Việt Nam rất phong phú, trải dài từ Bắc chí Nam. Việc ‘chọn’ một yếu tố nào đó từ kho tàng văn hóa mênh mông là giai đoạn khó khăn và tốn nhiều thời gian nhất. Cách đơn giản nhất là bắt đầu với những hình ảnh quen thuộc với bản thân: những ngôi chùa từng viếng, tà áo dài của nữ sinh, hay họa tiết trên khung cửa sổ quen thuộc. Đó là những thứ tôi dễ tiếp cận và nắm bắt để đưa vào thiết kế chữ”.

Giang Giô cũng đồng quan điểm: “Mỗi yếu tố trong văn hóa, dù là một ngôi làng cổ hay chỉ là một cái nhìn thoáng qua trong đời sống thường nhật, đều chứa đựng những câu chuyện mở ra nhiều chiều sâu và góc nhìn khác nhau. Văn hóa là một kho tàng vô tận, luôn mời gọi sự khám phá, sáng tạo, và truyền tải. Điều làm cho văn hóa đáng khai thác chính là khả năng kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa các thế hệ, đồng thời giúp chúng ta hiểu hơn về chính mình và những cộng đồng xung quanh”.

Bên cạnh việc giữ gìn và truyền tải văn hóa đúng cách, nghệ sĩ trẻ Gen Z còn đang đối mặt với thách thức khi hòa nhập vào dòng chảy đương đại. Dòng chảy toàn cầu với xu hướng phát triển nhanh chóng và dễ tiếp cận đôi khi khiến giá trị văn hóa bản địa bị lãng quên hoặc biến đổi. Làm thế nào để kết hợp hài hòa yếu tố truyền thống mà không bị lạc hậu so với những xu hướng nghệ thuật hiện đại là một bài toán khó. Hơn nữa, việc tiếp cận thông tin dễ dàng cùng sự đa dạng văn hóa đôi khi khiến nghệ sĩ gặp khó khăn trong việc duy trì bản sắc cá nhân giữa một thế giới đa chiều và dễ bị bão hòa. Nhưng nếu biết cách kết hợp khéo léo giữa truyền thống và hiện đại, nghệ sĩ có thể sáng tạo nên những tác phẩm độc đáo, phản ánh sự giao thoa giữa quá khứ và tương lai. 

Bài phỏng vấn khép lại với lời nhắn gửi của Bùi Yến Linh (Manager dự án Trường Ca Kịch Viện):

“Là thế hệ trẻ, chúng ta có cơ hội và năng lực để thổi một làn gió mới vào văn hóa truyền thống. Hãy sáng tạo để làm mới cách tiếp cận, đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với đời sống hiện đại, đặc biệt là qua các phương tiện kỹ thuật số. Cộng đồng chính là sức mạnh, và mỗi người trẻ là một mảnh ghép quan trọng. Chúng ta là cầu nối giữa quá khứ và tương lai, là niềm hy vọng để văn hóa truyền thống Việt Nam mãi trường tồn và thăng hoa”.

ĐỌC NGAY

Tết-Ta: Những món ăn văn hóa mang màu may mắn tại châu Á

Tết-Ta: Đối thoại mùa xuân giữa hai thế hệ vợ chồng họa sĩ

Tết-Ta: 9 sự kiện văn hóa nghệ thuật nổi bật dịp Tết Ất Tỵ