Giám tuyển Ace Lê: “Mang di sản hội họa của vua Hàm Nghi trở lại cố đô Huế là lựa chọn tất yếu”

Để triển lãm Trời, Non, Nước có thể diễn ra, anh và đội ngũ đã mất bao lâu để tìm kiếm, tập hợp tác phẩm, làm việc với các nhà sưu tầm, cũng như kêu gọi các đối tác đồng hành, nhằm đưa hơn 20 bức tranh quý của vua Hàm Nghi trở về và ra mắt công chúng tại Điện Kiến Trung?

Từ khi lên kế hoạch, chúng tôi đã đẩy nhanh tiến độ, hoàn tất các khâu chuẩn bị trong hơn một năm qua. Nhờ tính chất phi lợi nhuận của dự án, các đối tác đều nhiệt tình hỗ trợ, giúp mọi việc diễn ra thuận lợi. Gần 10 nhà sưu tập từ ba miền đất nước đã đồng ý cho mượn tác phẩm, đồng thời cùng chúng tôi đầu tư nhiều tài nguyên và công sức để đảm bảo chất lượng phục chế. Trong đó, đội ngũ của chuyên gia Hiền Nguyễn tại studio Tủ Thời Gian đã tham gia phục chế tranh, trong khi đơn vị QFrame hỗ trợ tư vấn và tìm kiếm những khung tranh cổ phù hợp với bối cảnh lịch sử. Quá trình tiếp nhận và vận chuyển cũng được thực hiện theo tiêu chuẩn bảo quản chuyên nghiệp, với sự tham gia của đội ngũ Tree100 -  đơn vị art-handling được đào tạo bài bản, đảm trách việc lập biên bản hiện trạng tranh khi giao nhận.

Xem thêm: ‘Bùi Tiến Tuấn - Một hành trình’ thổi hơi thở thời đại vào ‘lụa’

Như những triển lãm trước, tôi luôn cố gắng áp dụng tiêu chuẩn trưng bày của các bảo tàng quốc tế nhằm đảm bảo tính chuyên nghiệp và tôn trọng khán giả ở mức cao nhất. Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên tôi thực hiện một triển lãm trong không gian di tích quốc gia, đòi hỏi tuân thủ nhiều quy định nghiêm ngặt nhằm bảo vệ kết cấu và nội thất công trình. Chẳng hạn, theo tiêu chuẩn bảo tàng quốc tế, việc lắp đặt hệ thống điều hòa để duy trì nhiệt độ ổn định là điều bắt buộc nhằm bảo quản tranh. Điều này đặt ra bài toán kỹ thuật không đơn giản - đội ngũ của chúng tôi đã nghiên cứu phương án lắp đặt điều hòa sao cho phù hợp với không gian triển lãm mà vẫn đảm bảo an toàn cho công trình.

Chúng tôi cũng lựa chọn mùa xuân làm thời điểm tổ chức triển lãm, không chỉ vì đây là mùa thu hút lượng khách tham quan lớn nhất tại Điện Kiến Trung, dao động từ 7.000 đến 10.000 lượt mỗi ngày, mà còn vì bút danh của vua Hàm Nghi là “Tử Xuân” (con trai của mùa xuân). Điều này mang đến một ý nghĩa biểu tượng đặc biệt, nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức lớn trong việc cân bằng giữa yếu tố an ninh cho tác phẩm và trải nghiệm của khách tham quan.

Trong số các tác phẩm của vua Hàm Nghi được trưng bày tại triển lãm lần này, đâu là bức tranh mà anh và đội ngũ mất nhiều thời gian nhất để tìm kiếm cũng như thuyết phục nhà sưu tập cho mượn?

Tất cả các tác phẩm trong triển lãm đều đã được các nhà sưu tập đấu giá và đưa về Việt Nam trong những năm qua. Việc xác minh không quá khó khăn, bởi trước đó, các nhà đấu giá tại Pháp đều đã mời tiến sĩ Amandine Dabat tham gia cố vấn thẩm định. Tuy nhiên, phần lớn các tác phẩm có mặt trên thị trường đều được vua Hàm Nghi sáng tác khi sống tại Pháp, trong khi phần lớn thời gian lưu đày của ngài lại diễn ra ở Algérie. Để đảm bảo tính toàn diện của triển lãm, tôi đã nỗ lực tìm kiếm những bức tranh vẽ tại châu Phi - một công việc không hề đơn giản. Rất may mắn, cuối cùng tôi cũng tìm được ba tác phẩm thuộc ba bộ sưu tập khác nhau.

Trong số đó, đáng chú ý nhất có lẽ là bức Vue de la résidence d’El Biar (Quang cảnh dinh thự El Biar, 1901). Đây là một trong số hiếm hoi những tác phẩm của vua Hàm Nghi mô tả kiến trúc dinh thự Villa des Pins - nơi ngài từng sống trong thời gian lưu đày.

Giữa cái nắng gay gắt của mùa hè Algérie, vua Hàm Nghi dựng giá vẽ trên một cánh đồng, ghi lại khung cảnh nơi ở của mình. Trong tranh, một gốc cây lớn án ngữ tiền cảnh - hình ảnh quen thuộc trong nhiều sáng tác của ngài. Với bảng màu chủ đạo là các sắc độ nâu đất, vua Hàm Nghi đã tái hiện trọn vẹn hiệu ứng ánh nắng chói chang tràn qua cánh đồng. Tán cây lớn mang lại một khoảng râm mát, trong khi những nhánh cây vươn rộng che chở cho dinh thự trắng phía sau, như một lớp chắn bảo vệ giữa nền trời rực nắng. Điều đặc biệt hơn, bức tranh này từng là món quà mà công chúa Như Lý - con gái vua Hàm Nghi, cũng là cụ của tiến sĩ Amandine, tặng cho người trợ tá thân cận của mình.

Theo tôi được biết, vào năm 1904, sau khi chiêm ngưỡng các tác phẩm của Paul Gauguin ở Paris, ông được truyền cảm hứng bởi những mảng màu phẳng với sắc thái rực rỡ. Từ đây, vua theo đuổi trường phái ấn tượng và hậu ấn tượng. Anh có thể chia sẻ cụ thể hơn về trường phái này khi xuất hiện trong vài tác phẩm tiêu biểu của vua Hàm Nghi sắp tới? Và ngoài ra, còn có nghệ sĩ nào khác ảnh hưởng đến phong cách hội hoạ của vua Hàm Nghi?

Vua Hàm Nghi theo học hội họa dưới sự hướng dẫn của Marius Reynaud và trau dồi điêu khắc với bậc thầy Auguste Rodin - những tên tuổi quan trọng trong nền mỹ thuật Pháp lúc bấy giờ.

Trường phái Ấn tượng và Hậu Ấn tượng là những phong trào tiên phong mở đường cho mỹ thuật hiện đại châu Âu, khi các nghệ sĩ rời xa sự ràng buộc của lối vẽ hàn lâm truyền thống để hướng đến cảm xúc và trực giác. Họ sử dụng phương pháp vẽ trực họa (en plein air), ghi lại những ấn tượng tức thời thay vì trau chuốt tác phẩm trong nhiều tháng tại xưởng vẽ.

Hơi thở của trường phái này được thể hiện rõ trong bức À l’orée du bois (Bên rìa rừng, 1910). Trong tranh, vua Hàm Nghi khéo léo nắm bắt khoảnh khắc ánh nắng xuyên qua tán lá, tạo thành những đốm sáng nhảy múa trên mặt đất, trên thảm cỏ và con đường nhỏ. Sự tương phản giữa ánh sáng và bóng râm mang đến cảm giác ấm áp, gần gũi, như thể người xem cũng đang đứng dưới tán cây ấy, hòa mình vào thiên nhiên. Màu vàng của nắng trên lá và nắng dưới đất hòa quyện, dẫn dắt người xem vào một góc nhìn rất riêng tư của họa sĩ với khu rừng - cũng là một phần tâm hồn ông, nơi ngay cả một chiếc lá rơi cũng có thể khiến ông lặng người suy ngẫm.

Một ví dụ điển hình khác là tác phẩm Berge arborée (Lac Léman) – Bờ rừng (Hồ Geneva), được thực hiện vào khoảng năm 1920 - một trong những bức tranh cuối cùng của vua Hàm Nghi. Sau nhiều mùa hè ở Évian, hồ Geneva trở thành một trong những chủ đề hội họa mà ngài yêu thích nhất.

Ở bức tranh này, ta có thể cảm nhận rõ cách họa sĩ nắm bắt khoảnh khắc ánh nắng chiều tà hắt qua mặt hồ, kéo dài những bóng cây trên vệ cỏ. Chỉ trong chốc lát nữa thôi, bóng tối sẽ dịch chuyển, hình khối sẽ tan biến, nhường chỗ cho một trạng thái khác của thiên nhiên. Phải chăng đây cũng là một ẩn dụ tinh tế về chương cuối của một kiếp người - sau bao thăng trầm vẫn nhìn thấy vẻ đẹp trong từng khoảnh khắc, dù biết rằng chúng chỉ tồn tại trong thoáng chốc trước khi vụt qua?

Có một điều dễ nhận thấy trong các sáng tác của vua Hàm Nghi: phần lớn tranh vẽ thiên nhiên được thể hiện qua gam màu tím, xám, xanh dương và vàng… Liệu đây có phải là sự phản chiếu của nỗi cô đơn nơi đất khách, hay còn lý do nào khác đã khiến ông lựa chọn những sắc độ này?

“Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”. Kể cả với những khán giả chưa am hiểu sâu về hội họa, họ vẫn có thể cảm nhận được nỗi buồn lặng lẽ trong tranh vua Hàm Nghi - lúc đau đáu, khi man mác. Đó cũng là lý do tôi chọn tựa đề “Trời, Non, Nước” cho triển lãm, lấy cảm hứng từ tứ thơ của Bà Huyện Thanh Quan trong “Qua Đèo Ngang”.

Ngày nay, chúng ta tôn vinh vua Hàm Nghi như một anh hùng dân tộc, nhưng khi còn sống, ngài đã trải qua những biến cố lớn của lịch sử, với số phận bị lưu đày nơi đất khách. Trong nỗi khắc khoải nhớ quê và bị chính quyền thực dân kiểm soát chặt chẽ, vua Hàm Nghi không thể thể hiện trực tiếp hình ảnh quê hương trong tranh của mình. Nhà cầm quyền lo ngại rằng ngài có thể gửi gắm những thông điệp ngầm đến phong trào Cần Vương, vì vậy mọi bức vẽ, thư từ của ngài đều bị giám sát chặt chẽ.

Cách duy nhất để vua Hàm Nghi thể hiện nỗi nhớ quê là thông qua bảng màu và bố cục gợi nhắc về đồng quê Việt. Trong bức Vue de la résidence d’El Biar (Quang cảnh dinh thự El Biar, 1901), ông vẽ một cây đại thụ sừng sững giữa cánh đồng - gợi nhớ đến hình ảnh cây đa đầu làng quen thuộc ở Việt Nam. Cây đại thụ ấy không chỉ tỏa bóng mát cho khách thập phương mà còn mang biểu tượng của người đứng đầu một đất nước. Trong cảnh lưu đày, mỗi khoảng trời, rặng cây hay dòng sông mà ngài vẽ đều ẩn chứa tâm tư chất chồng, như câu thơ:

“Một mảnh tình riêng, ta với ta”.

Họa sĩ Đặng Mậu Tựu từng nhận định rằng vua Hàm Nghi sinh ra để làm họa sĩ. “Cần đưa cựu hoàng Hàm Nghi vào trong dòng chảy của mỹ thuật nước nhà.” Trong thời gian tới, sau triển lãm Trời, Non, Nước, anh và Art Republik có kế hoạch gì để tiếp tục giới thiệu sự nghiệp đồ sộ của ngài đến với công chúng?

Đúng vậy, vua Hàm Nghi là một trong hai nhân vật mở đầu cho buổi bình minh của mỹ thuật hiện đại Việt Nam, và cần được ghi nhận xứng đáng với vai trò cũng như đóng góp của mình. Trong bối cảnh nền kinh tế nghệ thuật từng bị chi phối bởi tư duy phương Tây và thị trường, tác phẩm của vua Hàm Nghi đã bị lãng quên suốt một thời gian dài. Giờ đây, chúng ta có cơ hội để kể lại câu chuyện lịch sử và lịch sử mỹ thuật bằng chính ngôn ngữ và góc nhìn bản địa của mình.

Sau triển lãm tại Huế, Art Republik và cá nhân tôi rất mong muốn được tiếp tục hành trình này, mang câu chuyện hội họa của vua Hàm Nghi đến với nhiều địa điểm khác trên cả nước. Không chỉ là trưng bày, chúng tôi còn hy vọng có thể mở ra thêm nhiều cuộc thảo luận học thuật về vị trí và di sản nghệ thuật của ngài trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam.

ĐỌC THÊM

Đạo diễn hiện tượng Na Tra 2: Khi “bướng bỉnh” là chìa khóa của thành công lịch sử

Nghệ sĩ thị giác Yang Yang: Một chú kiến lính trong bảo tàng ký ức

Đường thêu văn hoá dưới Đình Tú Thị