Nghệ thuật định hình: Trận địa của cảm xúc, quyền lực và ký ức tập thể

Một chiếc ghế không chỉ để ngồi, mà là nơi người thiết kế phô diễn một cách kín đáo những mục đích nhân sinh. Ngai vàng thời phong kiến có thể là những gì? Một cái ghế có chất liệu bằng vàng đúc theo khối với những nét khắc rồng cầu kỳ của thợ bậc cao, khung khổ được tính toán sao cho khớp với chiều kích chung của sảnh họp lớn tại cung điện, vị trí được đặt sao cho quần thần luôn phải trong tư thế rướn đầu lên để đối thoại với người trên ngai. Tức là người thiết kế đã thâu gộp cả chất liệu - kinh tế, thị giác - quyền lực, không gian - thiết chế, thẩm mỹ - tư tưởng vào trong một vật thể, đảm bảo con người bao quanh vật thể đó luôn trong một trật tự thần quyền không thể chối bỏ. Cái ghế da trong phòng họp doanh nghiệp ngày nay cũng là một thứ “tháp đứng” thế tục hơn của ngai vàng xưa kia, nhưng thiết kế hóa quyền lực vào chỗ ngồi thì vẫn vậy.

Tương tự vậy, một vật thể khổng lồ như quảng trường trung tâm cũng được thiết kế không phải để đi dạo - nó phản ánh cách một chính quyền muốn định vị bản sắc quốc gia, từ vị trí đặt cột cờ, đài tưởng niệm, đến đường nét mở ra các tuyến phố. Ví dụ kinh điển là quy hoạch Paris dưới thời Haussmann không chỉ là cải tạo kiến trúc với các đại lộ thẳng dài không phải chỉ để thưởng ngoạn, mà để quân đội với xe ngựa cùng pháo lớn có thể dễ dàng thâm nhập vào thành phố nhằm trấn áp các vụ bạo loạn dân sự. Sự ra đời của đại đô thị kèm những bản thiết kế có thể kiểm soát và dự báo hành vi của hàng triệu người với đủ loại quyền lợi và nghĩa vụ là minh chứng sống động nhất cho tuyên bố: Thiết kế là quyền lực.

Về với thế giới vi mô, một chiếc iPhone không chỉ là thiết bị liên lạc. Hệ sinh thái điện tử này được tính toán kỹ lưỡng để thao túng sự chú ý, tối ưu hóa thời gian tương tác, và thúc đẩy hành vi tiêu dùng bất tận. Những cú vuốt chạm theo chiều dọc, màu nút thông báo nhấp nháy, hay cách ứng dụng tổ chức thị giác theo dạng lưới: tất cả đều là kết quả của các quyết định thiết kế tinh vi nhằm đem lại hệ quả hàng loạt đến hàng tỉ người dùng, đem lại nguồn lợi nhuận vô biên cho những người thao túng thiết kế trải nghiệm số. Thiết kế, vì vậy, không hề trung lập. Mục đích của nó trải dài từ nâng cao chất lượng sống đến cưỡng chế “mềm” hành vi, cho nên thiết kế trở thành lực lượng mạnh mẽ nhất nhào nặn ra xã hội hiện đại.

Đọc thêm: Tatler's picks: Một vòng bức tranh nghệ thuật tháng 6

Ở các xã hội nông nghiệp, khái niệm thiết kế chưa được coi như một ngành nghề riêng biệt. Các nghệ nhân thủ công chính là nhà thiết kế, dựa vào kinh nghiệm và cảm quan để tạo nên sản phẩm vừa có công năng vừa mang tính nghệ thuật. Họ hiếm khi vẽ bản thiết kế chi tiết mà làm việc trực tiếp với vật liệu bằng cảm quan cá nhân, thế nên sáng tạo luôn gắn với thân phận con người và địa phương.

Một chiếc thìa súp, dù thô vụng hay bóng loáng, vẫn là sản phẩm độc bản từ bàn tay nghệ nhân, chứ không phải kết quả của một hệ thống sản xuất hàng loạt từ nhà máy chế tác đồ gia dụng, nơi hàng nghìn cái thìa phải giống một cái thìa trên bản thiết kế kỹ thuật.

Từ cuộc Cách mạng Công nghiệp, thiết kế trở thành một kỹ xảo thiết yếu và ngày càng tinh vi. Thị trường tư bản yêu cầu các nhà thiết kế phải tiêu chuẩn hóa và tối ưu hóa bất kỳ sản phẩm nào nhằm phục vụ và kiểm soát nhu cầu của thị trường. Đến cuối thế kỷ 19, khái niệm "design" (thiết kế) được tách hoàn toàn khỏi "craft" (thủ công). Điển hình là các trường phái như Arts & Crafts ở Anh, rồi sau đó là Bauhaus ở Đức, đã đặt nền móng cho việc đào tạo các nhà thiết kế chuyên nghiệp, những người không chỉ tạo ra vật thể mà còn đề xuất một phong cách sống. Kèm với đó, các chính trị gia và kinh tế gia cũng kỳ vọng thiết kế sẽ “nắn chỉnh” cách sống của công dân.

Bauhaus, chẳng hạn, không đơn thuần là trường nghệ thuật, mà là một thí nghiệm xã hội hướng tới việc biến thiết kế thành công cụ tái tổ chức đời sống hậu Thế chiến I. Các sản phẩm như ghế Wassily, bàn Wagenfeld, hay kiến trúc của Gropius đều hướng đến một hình mẫu công dân mới: lý trí, tối giản, hiện đại, và hiệu quả. Thiết kế, từ chỗ phục vụ thiểu số muốn “đo ni đóng giày”, giờ trở thành một phần trong dự án phổ cập hóa “cái đẹp”. Cái đẹp, giờ không còn nằm ở cảm quan của mỗi cá nhân, mà nằm gọn trong các bản thiết kế - thứ thống trị kép cả hành vi sử dụng và cảm quan thẩm mỹ ở cấp độ toàn xã hội.

Chối bỏ sự độc tài ấy, thiết kế trong nửa cuối thế kỷ 20 chuyển hóa thành tư duy tổng hợp. Các nhà thiết kế không chỉ sáng tạo hình thức, mà còn tìm cách định nghĩa lại cách sống. Nguyên lý “Less but better” của Dieter Rams tại Braun (Đức) thành người tiên phong trong triết lý thiết kế tối giản như một cách chống lại chủ nghĩa tiêu dùng xâm chiếm thiết kế, biến thiết kế thành công cụ tiêu chuẩn cho những kẻ giàu có phô trương của nền kinh tế hậu Thế Chiến II. Các thiết kế vật dụng thường ngày của ông – dù là máy ghi âm, radio hay bàn ủi – giúp con người cá nhân cố tìm lại mình lại trong cơn lũ hàng hóa.

Từ những năm 1980 đến cuối thế kỷ XX, thiết kế cũng hòa mình vào phong trào phản văn hóa và công nghệ mới. Dòng sản phẩm Walkman (Sony) không chỉ tạo ra thiết bị nghe nhạc cá nhân mà còn thiết kế lại khái niệm “riêng tư trong không gian công cộng”. Cùng thời kỳ đó, Philippe Starck trở thành biểu tượng cho lối thiết kế giàu biểu cảm và triết lý đậm chất hậu hiện đại. Những vật dụng như đồ vắt cam Juicy Salif là tuyên ngôn thẩm mỹ kích thích tranh luận về vai trò của hình thức so với chức năng, tức là một lời kêu gọi thiết kế quay về với nghệ thuật thủ công.

Ở cấp độ bình dân, chán ngán phong cách trưởng giả hậu chiến, các hãng như IKEA làm thay đổi thiết kế nội thất bằng cách kết hợp công năng, giá rẻ, với ngôn ngữ hình thức tối giản, đồng thời định hình lại cả hành vi tiêu dùng đại chúng – mua đồ, tự lắp ráp, và thay đổi đồ đạc thường xuyên. Thành công này nhen nhóm một tầm nhìn có chút “ảo ảnh”: thiết kế cho toàn cầu, nơi mọi công dân từ các nền văn hóa khác nhau có thể dùng những thiết kế tương tự nhau.

Bước sang thế kỷ 21, công nghệ số mở ra một kỷ nguyên mới: thiết kế hành vi, hay lấy hành vi người dùng làm trung tâm. Không còn dừng ở sản phẩm vật lý, thiết kế len lỏi vào từng thao tác nhỏ: cách bạn đọc hàng chữ trên ứng dụng, cách nút “mua ngay” hiển thị theo nhịp của thuật toán, cách các nền tảng như Facebook, TikTok thiết kế “infinite scroll” để giữ bạn trong vòng lặp vô tận. Thiết kế lúc này không còn phục vụ nhu cầu – nó đẻ ra nhu cầu.

Các công ty công nghệ không sản xuất nội dung, cái họ thực sự làm là thiết kế trải nghiệm sống và thao túng chu kỳ dopamine trong não người dùng. Trong bối cảnh đó, ranh giới giữa thiết kế và thao túng ngày càng mờ nhạt.

Địa hạt gây tranh cãi nhất giữa thiết kế và thao túng là thiết kế thông điệp truyền thông: biến thiết kế trở thành công cụ sắc bén nhằm kiến tạo và truyền đạt tư tưởng. Từ tấm poster Hope của Shepard Fairey trong chiến dịch tranh cử của Barack Obama năm 2008 – với gam màu đỏ, xanh, be và khuôn mặt ngước nhìn đầy kỳ vọng – cho đến kiểu chữ sans-serif tối giản trong khẩu hiệu Build Back Better của Joe Biden, thiết kế không chỉ minh họa mà thực sự tạo ra hình hài cho cho các khái niệm trừu tượng, đảm bảo thông tin được rót vào đầu công chúng một cách vô hình nhất.

Những yếu tố như màu sắc, font chữ, bố cục không chỉ phản ánh mỹ thuật mà còn thể hiện lập trường: sử dụng phông chữ serif có thể gợi liên tưởng đến sự ổn định truyền thống; trong khi sans-serif truyền tải tinh thần đổi mới, gần gũi. Ngay cả trang phục và dàn dựng sân khấu – như cách Tổng thống Pháp Emmanuel Macron luôn lựa chọn bối cảnh phát biểu trang trọng trước lá cờ châu Âu bên cạnh quốc kỳ, hay các hội nghị G7 với thiết kế logo mang đậm bản sắc quốc gia đăng cai – đều là những chiến lược thiết kế hình ảnh chính trị tinh vi.

Thiết kế thực sự là trận địa của cảm xúc, quyền lực và ký ức tập thể. Khi được vận dụng đúng cách, thiết kế có thể biến một chiến dịch chính trị thành một phong trào văn hóa, từ đó mở rộng tầm ảnh hưởng không chỉ trong một cuộc bầu cử, mà trong toàn bộ trí tưởng tượng công cộng của một thời đại.

Với vai trò tư tưởng ấy, thiết kế trở thành một phần quan trọng của việc tạo hình hình bản sắc – từ quy mô quốc gia đến cá nhân. Thiết kế không chỉ tạo ra hình thức bên ngoài, mà còn góp phần kiến tạo những gì ta cảm nhận là “chúng ta”: từ quốc kỳ, đồng phục, tiền tệ, đến logo thương hiệu, giao diện ứng dụng, hay cách bài trí một góc phòng khách. Thiết kế chính là cách bản sắc được biểu đạt, được duy trì, và được chuyển hóa qua thời gian.

Trong một thế giới bị điều hướng bởi thiết kế, câu hỏi không còn là "chúng ta có đang bị thiết kế dẫn dắt không?" mà là "Chúng ta có thể thiết kế một tương lai tốt đẹp hơn không?". Các triết lý thiết kế đương đại đang cố gắng khôi phục vai trò đạo đức của nhà thiết kế như là trung gian giữa công nghệ, văn hóa và con người.

Hướng thiết kế đạo đức này thể hiện rõ trong các chuyển động thiết kế vì môi trường: từ sử dụng vật liệu tái chế, thiết kế vòng đời sản phẩm có thể tháo rời, đến các dự án như “cradle to cradle” (từ cái nôi đến cái nôi) của Michael Braungart. Một chiếc ghế bền vững không chỉ là vật thể. Đó là một lời cam kết sinh thái.

Thiết kế bao trùm (inclusive design) cũng là minh chứng cho một tương lai tốt lành hơn: thay vì xem người khuyết tật là đối tượng ngoại lệ, thiết kế hiện đại khởi đầu từ những nhu cầu đặc biệt rồi mở rộng ra cộng đồng. Ví dụ, đường dốc cho xe lăn đã trở thành chuẩn mực đô thị – không chỉ vì người khuyết tật, mà cho người đẩy xe nôi, người già, và cả… người mang vali.

Ngoài ra, thiết kế phi tập trung, dựa trên mã nguồn mở, co-creation và công nghệ blockchain cũng đang thách thức các mô hình thiết kế đặc quyền. Người dùng không còn là khách hàng mà trở thành cộng tác viên trong thiết kế trải nghiệm. Đây chính là điểm bắt đầu của một nền dân chủ thẩm mỹ: nơi ai cũng có hy vọng "thiết kế lại thế giới" theo cách của mình.

Xét đến cùng, thiết kế không phải là một ngành công nghiệp, mà là một hệ tư tưởng điều chỉnh cách con người muốn sống, tổ chức xã hội, và đối thoại với tương lai.

Từ chiếc váy của Chanel đến giao diện iPhone, từ công viên đô thị đến một chiến dịch tranh cử, thiết kế là lực lượng âm thầm nhưng mạnh mẽ nhất kiến tạo thế giới. Và điều quan trọng nhất: ta cần những nhà thiết kế có đạo đức, có trí tuệ để thẩm mỹ không bao giờ tách rời tiến bộ.

ĐỌC THÊM

Loewe Craft Prize 2025: Định nghĩa ‘couture’ mới đến từ xưởng thủ công

Nghệ sĩ Trung Nghĩa và hành trình hồi sinh cái đẹp từ tro tàn

Ba thập kỷ gìn giữ và làm mới quốc họa của Nguyễn Quốc Huy