Nữ tiến sĩ hậu duệ của vua Hàm Nghi và nỗ lực đưa di sản hội họa của ngài về Điện Kiến Trung

Năm 2024, TS Amandine Dabat đã xuất bản một cuốn sách có tựa đề “Hàm Nghi - Vị hoàng đế lưu vong, nghệ sĩ ở Alger” (Nxb Khoa học Xã hội), là bản dịch của cuốn sách đã được xuất bản bằng tiếng Pháp bởi Nhà xuất bản Đại học Sorbonne, dựa trên luận án tiến sĩ của bà. Cuốn sách trình bày nghiên cứu lịch sử về cuộc đời và tác phẩm của Hàm Nghi, dựa trên thư từ riêng của ông: hơn 2.500 lá thư, bản nháp thư và giấy tờ cá nhân của vị hoàng đế lưu vong. Trong đó cũng có nhiều ảnh về các tác phẩm nghệ thuật của ông.

Vào tháng 11 năm 2024, một bức tranh sơn dầu của vua Hàm Nghi, có tựa đề “Đồi Deli Ibrahim (Algiers)”, đã được tặng cho Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tại Hà Nội bởi con cháu của ông. Vua Hàm Nghi, người lâu nay chưa được biết đến như một nghệ sĩ, đã chính thức bước vào lịch sử nghệ thuật Việt Nam. Một bức tranh sơn dầu khác, có tên “Hồ ở Dãy Alps”, đã được tặng cho Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế hai năm trước đó.

Khác với các triển lãm trước đây, “Trời, Non, Nước” chỉ trưng bày các tác phẩm chưa từng được trưng bày của cựu hoàng, kể cả tại Pháp.

Đó là lời nhận định khách quan của TS Amandine Dabat về vua Hàm Nghi - tằng tổ của bà.

Vua Hàm Nghi lên ngôi năm 1884, trở thành vị hoàng đế thứ tám của triều Nguyễn khi mới 13 tuổi. Dù sinh ra trong hoàng tộc, ông lớn lên bên mẹ ngoài kinh thành, xa rời chốn cung đình, nên không bị cuộc sống vương giả làm phai nhạt ý chí. Ngay từ nhỏ, vua đã bộc lộ tinh thần yêu nước mạnh mẽ, trở thành linh hồn của phong trào Cần Vương, kêu gọi sĩ phu và nhân dân đứng lên chống lại ách thống trị của thực dân Pháp.

Đọc thêm: Fukui – Viên ngọc ẩn của xứ Phù Tang qua lăng kính du lịch chậm

Phong trào do vua Hàm Nghi khởi xướng nhanh chóng lan rộng từ Quảng Trị, Quảng Bình, Hà Tĩnh đến cả đất Lào, thổi bùng ngọn lửa kháng chiến. Dù được nhân dân hưởng ứng, lực lượng nghĩa quân phân tán khiến cuộc kháng cự gặp nhiều khó khăn. Sau ba năm bền bỉ chiến đấu, phong trào dần suy yếu, vua Hàm Nghi bị bắt vào năm 1888 và lưu đày sang Algérie, đánh dấu một chương bi tráng trong lịch sử dân tộc. Từ bậc đế vương đến kiếp lưu đày, ông buộc phải thích nghi với cuộc sống nơi đất khách. Mất đi quyền lực chính trị, nhưng vua Hàm Nghi vẫn giữ vững khí phách và tìm thấy sự giải tỏa trong nghệ thuật. Trong thời gian đó, hội họa và điêu khắc trở thành phương tiện giúp ông bày tỏ tâm tư, phản chiếu thế giới nội tâm và gìn giữ bản sắc của chính mình.

Tại Algérie, vua Hàm Nghi sống tại biệt thự El Biar, nơi ông dành phần lớn thời gian để nghiên cứu và sáng tác nghệ thuật. Ông học vẽ dưới sự hướng dẫn của họa sĩ Marius Reynaud và sau này tiếp thu sự ảnh hưởng từ trường phái Ấn tượng và Hậu Ấn tượng khi đến Paris. Đặc biệt, vua còn học điêu khắc từ nhà điêu khắc lừng danh Auguste Rodin. Những trải nghiệm này giúp ông phát triển một phong cách riêng biệt, vừa mang hơi thở của nghệ thuật phương Tây, vừa thấm đượm những cảm xúc tinh tế của một tâm hồn Việt Nam xa xứ.

Theo nghiên cứu của TS Amandine Dabat, vua Hàm Nghi là nghệ sĩ Việt Nam hiện đại đầu tiên. Vì vậy, ông cũng là nhà điêu khắc Việt Nam hiện đại đầu tiên. Tác phẩm của ông vẫn chịu ảnh hưởng rất nhiều từ Auguste Rodin. Ông đã tạo ra những tượng chân dung bán thân của phụ nữ và nam giới, cũng như tượng phụ nữ khỏa thân. Tác phẩm của ông có nét khác biệt so với các tác phẩm của các nghệ sĩ Việt Nam sau này.

“Chúng ta có thể đọc trong tranh của ông nỗi nhớ quê hương, nỗi đau đớn của cuộc sống lưu đày. Nhưng vua Hàm Nghi cũng muốn thể hiện tình yêu của ông đối với vẻ đẹp của thiên nhiên. Ngắm nhìn và vẽ thiên nhiên là cách ông tìm ý nghĩa cho cuộc sống của mình. Nghệ thuật là không gian tự do của ông.”, TS Amandine chia sẻ trong bài phỏng vấn cùng tạp chí Art Republik.

Chuyến hồi cố của các tác phẩm nghệ thuật được sáng tác bởi vua Hàm Nghi tại Điện Kiến Trung (Huế) không chỉ là một cuộc hội ngộ đầy xúc cảm giữa nghệ thuật và lịch sử, mà còn là lời tri ân sâu lắng gửi đến vị vua lưu đày nhưng không lạc mất hồn quê. Giữa không gian hoàng gia hoài niệm, từng nét vẽ của ông như tìm lại được hơi thở quê hương. Đây cũng là cơ hội hiếm hoi để công chúng Việt Nam chiêm ngưỡng di sản nghệ thuật của một cái tên lớn, trong một không gian triển lãm đẳng cấp, nơi mỗi tác phẩm đều được tôn vinh trọn vẹn.

Đây là triển lãm thứ hai của ngài tại Việt Nam, cũng là triển lãm có quy mô lớn nhất từ trước đến nay - đánh dấu một sự kiện quý giá trong lĩnh vực nghệ thuật. Trước đây, công chúng trong nước gần như không có cơ hội tiếp cận các tác phẩm gốc của ông, ngoại trừ một bức tranh duy nhất được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội. 

“Trời, Non, Nước” không đơn thuần là một triển lãm tranh, mà còn là hành trình tái hiện cuộc đời nhiều biến động của một vị vua bước ra từ lịch sử, một nghệ sĩ tìm thấy chính mình nơi đất khách. 

Triển lãm sẽ diễn ra tại Điện Kiến Trung, Đại Nội Huế, từ ngày 25/3/2025 và kéo dài trong hai tuần. Đây là cơ hội để người yêu nghệ thuật có thể tiếp cận gần hơn với di sản nghệ thuật của một trong những nhân vật đặc biệt nhất trong lịch sử Việt Nam. 

ĐỌC THÊM

Nuôi dưỡng tâm hồn với loạt triển lãm văn hóa hấp dẫn trong tháng phụ nữ

3 điều không thể bỏ lỡ tại Triển lãm Hội họa lớn nhất từ trước đến nay của Vua Hàm ghi tại Điện Kiến Trung

Kiệt tác hội họa Việt Nam được tôn vinh trong BST nghệ thuật Đông Dương của Philippe Damas