ตึกแถวทรงมลายู อาคารมรดกทางสถาปัตยกรรมของสิงคโปร์และมาเลเซีย

“มันเป็นบันทึกความทรงจำจากอีกวิถีชีวิตหนึ่ง” ศาสตราจารย์ Robert Powell ผู้แต่งหนังสือโต๊ะกาแฟ Origin and Evolution of the Malayan Shophouse พูดถึงเอกลักษณ์ของสถาปัตยกรรมแบบมลายู

ตึกแถวทุกห้องมีเรื่องราว แต่ด้วยการปรับปรุงเชิงพาณิชย์ที่ทำให้เป็น ร้านอาหาร ที่พัก และอะไรอีกมากมาย ทำให้คนมักเดินผ่านโดยไม่ได้สนใจคุณค่าทางประวัติศาสตร์และเรื่องเล่าของอาคารเหล่านี้

แล้วถ้าอาคารสามารถพูดได้จริง ๆ Robert ได้ค้นพบข้อมูลเกี่ยวกับที่มาและวิวัฒนาการของห้องแถวที่ซุกซ่อนอยู่ภายในชีวิตประจำวันจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของภาพที่สลับซับซ้อนของยุคสมัยใหม่

ในระยะเวลาทั้งหมด 175 ปี ระหว่างยุคของ Dutch East India Company (VOC) ในช่วงปลายศตวรรษที่ 18 และยุคหลังมาเลเซียได้รับเอกราชในช่วงกลางศตวรรษที่ 20 มีการสร้างตึกแถวมากกว่า 30,000 หลัง

เอกสารเก่าแก่ปรากฏตึกแถวให้เห็นในระหว่างการเปลี่ยนผ่านจากการปกครองอาณานิคมของดัตช์ไปสู่การปกครองของอังกฤษในเมืองมะละกา โดยโครงสร้างเหล่านี้มีลักษณะเด่นด้วยการออกแบบที่เรียบง่ายและเน้นการใช้งานได้จริง

อาคารสองชั้นสร้างจากอิฐและกระเบื้องดินเผาโดยไม่ได้มีการตกแต่งอะไรมากมาย ออกแบบอย่างเรียบง่าย มีหน้าต่างบานเดียวบนชั้นสอง พร้อมระเบียงส่วนตัวด้านหน้าแต่ละหลัง

ห้องแถวจากยุคดัตช์ปกครอง (ปี 1744 ถึงปี 1824) ได้รับการอนุรักษ์ไว้อย่างดีที่มะละกา โดยเฉพาะบ้านเลขที่ 8 ถนน Heeren สร้างขึ้นในปี 1794 ที่น่าจะเป็นหลังที่เก่าแก่ที่สุกที่มีการบันทึกไว้ในแถบภูมิภาคนี้

ในช่วงศตวรรษที่ 19 ที่กำลังเกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในประเทศจีน ชาวจีนนับล้านคนย้ายไปเมืองท่าต่าง ๆ เพื่อหลีกหนีความยากจน ความอดอยาก การสงคราม และเพื่อหางานทำ มีชาวจีนจำนวนมากที่ถูกดึงดูดด้วยนิคมช่องแคบที่เพิ่งก่อตั้งในปี 1826 ที่ปีนัง สิงคโปร์ มะละกา และดินดิงส์ (ปัจจุบันคือเขตมันจุงในรัฐเปรัคของมาเลเซีย) ภายใต้การปกตรองของบริษัท British East India

การย้ายถิ่นฐานของชาวจีนจำนวนมากสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทำให้เกิดลักษณะทางสถาปัตยกรรมแบบจีนทางใต้ที่มีลักษณะเฉพาะที่ถูกเรียกว่าตึกแถวแบบหนานหยาง

การค้นคว้าของ Robert พบว่าตึกแถวแบบนี้ถูกสร้างขึ้นช่วงปี 1800 – 1850 ได้รับอิทธิพลจากองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมของจีนอย่างมากโดยมีหน้าต่างระแนงต่อเนื่องหรือหน้าต่างคู่ตั้งอยู่ที่ด้านบนของอาคารแผนผังพื้นอาคารที่มีช่องแสงหนึ่งหรือสองที่คล้ายกับลานบ้านแบบดั้งเดิมในจีนแผ่นดินใหญ่

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดของอาคารจากยุคนั้นคืออาคาร East Indies Mansion ในปีนังที่สร้างขึ้นเมื่อปี 1801 โดยผู้นำคนงานชาวจีน ซึ่งมีการประดับตกแต่งด้วยเจี้ยนเหนียน

ช่วงปลายศตวรรษที่ 19 เป็นช่วงที่มีการย้ายถิ่นฐานระลอกที่สอง ระหว่างการปกครองของจักรวรรดิอังกฤษ ซึ่งเป็นช่วงเดียวกับที่มีการจัดตั้งสหพันธรัฐมลายู จึงดึงดูดคนที่มีฐานะที่มีทักษะทางการเงินและการขนส่งทางทะเลมาถึงชายฝั่งมลายู

การหลอมรวมของสามวัฒนธรรมที่แตกต่าง การขยายอาณานิคมของจักรวรรดิอังกฤษ ชาวจีนอพยพ และประเพณีของสุลต่านมลายู ทำให้เกิดเป็นอาคารห้องแถวที่มีการผสมผสานอันซับซ้อนระหว่างองค์ประกอบการออกแบบของตะวันออกและตะวันตก

สถาปัตยกรรมแบบแองโกล-จีน หรือแบบสเตรตส์อีคลีติก (1826-1946) ผสมผสานการเปลี่ยนแปลงในช่วงแรกที่เป็นแบบอีคลีติก โรโกโก และรีเจนซี โดยมีการตกแต่งหน้าต่างอย่างประณีต ใช้สถาปัตยกรรมแบบนีโอคลาสสิกประยุกต์ร่วมกับลวดลายจีน

วิวัฒนาการจากหน้าต่างไม้บานเกล็ดต่อเนื่องไปจนถึงหน้าต่างแบบสามส่วนในช่วงยุคนี้ ควบคู่กับเริ่มมีการทำทางเดิน 1.5 เมตรหน้าบ้าน ได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของหลักการออกแบบตึกแถวแบบมลายู โดยตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือร้านชาจีน Tea Chapter ที่บ้านเลขที่ 9 ถนน Neil ในสิงคโปร์ ร้านอาหาร Baboon House ในเมืองมะละกาของมาเลเซีย และอาคารพิพิธภัณฑ์ซุนยัดเซ็นที่ปีนัง

ในขณะเดียวกัน ในช่วงเวลาที่สะท้อนให้เห็นถึงอิทธิพลสูงสุดของจักรวรรดิอังกฤษ (ปี 1896-1946) องค์ประกอบสถาปัตยกรรมคลาสสิกที่โดดเด่นได้ปรากฏขึ้นในสี่รัฐมลายู คือที่ สลังงอร์ เปรัค เนกรีเซมบิลันและปาหัง

“คลาสสิกเป็นภาษาของจักรวรรดิ” Robert กล่าวในหนังสือของเขาพร้อมอธิบายว่าองค์ประกอบสถาปัตยกรรมคลาสสิกที่มีรากฐานมาจากประเพณีกรีกและโรมันกลายเป็นเครื่องมือของอำนาจจักรวรรดิ

ปรัชญาสถาปัตยกรรมนี้ปรากฏอย่างเด่นชัดในอาคารห้องแถวผ่านลักษณะเฉพาะที่สะท้อนถึงการมีอยู่ของจักรวรรดิ อย่างหลังคาจั่วแบบดัตช์ ทางเดิน 1.5 เมตรด้านหน้า และสัดส่วนในอาคารสามชั้นที่มีให้เห็นที่จตุรัสตลาดเก่าของกัวลาลัมเปอร์ (เมดัน ปาซาร์)

เมื่อตึกแถวโบราณกลายเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาเมือง ช่วงเวลาของอาร์ตเดโค (ปี 1930-1950) เริ่มแพร่หลาย มีการประดับตกแต่งด้านหน้าอาคารที่วิจิตรประณีตมากขึ้น เช่นเดียวกับที่บ้านเลขที่ 12 ถนน Petain ในสิงคโปร์ ที่มีองค์ประกอบคลาสสิกพร้อมรายละเอียดทางเรขาคณิตและศิลปะในลักษณะทางสถาปัตยกรรม

วิวัฒนาการของสถาปัตยากรรมที่ว่านี้มีให้เห็นในเมืองใหญ่ ๆ อย่างมะละกา สิงคโปร์ อิโปห์ และปีนัง แต่ยังมีเมืองอื่น ๆ ที่พัฒนาลักษณะเฉพาะของตัวเองเช่นกัน อย่างที่เมืองกูชิง รัฐซาราวัค ในช่วงที่ถูกปกครองโดยตระกูล Brooke ซึ่ง Robert ใช้คำว่า “เหมือนอยู่นอกกระแส” พร้อมอธิบายเพิ่มเติมว่าสถาปัตยกรรมในเมืองกูชิงกลับแตกต่างจากแบบคลาสสิก เป็นการแสดงให้เห็นว่าการปกครองท้องถิ่นก็มีอิทธิพลในการพัฒนาด้านสถาปัตยกรรมเช่นกัน

ห้องแถวแบบมลายูเหมือนเป็นตัวแทนของการผสมผสานทางวัฒนธรรมและความชาญฉลาดในการใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพของสถาปัตยกรรมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เป็นการบ่งบอกว่านวัตกรรมทางสถาปัตยกรรมไม่ได้อยู่แค่ในเทคโนโลยีใหม่ ๆ เท่านั้น แต่ยังมาจากการผสมผสานมรดกทางวัฒนธรรมเข้ากับความยั่งยืนที่ยังคงใช้งานได้อย่างน่าทึ่งในปัจจุบัน

Robert ค้นพบว่าทางเดินกว้าง 1.5 เมตรหน้าอาคารที่เป็นเอกลักษณ์ของห้องแถวแบบมลายูคือส่วนหนึ่งของ The Jackson Plan โดย Raffles ในปี 1822 สำหรับแผนพัฒนาเมืองในสิงคโปร์ และต่อมาแพร่หลายไปในพื้นที่นิคมช่องแคบและต่อไปส่วนอื่น ๆ ของมาเลเซียตั้งแต่ปี 1826

ทางเดินที่มีหลังคาถึงกันนี้เป็นส่วนสำคัญของการออกแบบก็ว่าได้ ด้วยความตั้งใจให้เป็นประโยชน์ต่อสาธารณะให้คนเดินเท้าในร่มได้ทั่วเมือง เป็นเหมือนพื้นที่สังคมที่มีชีวิตชีวาของเมืองที่ชีวิตส่วนตัวบรรจบกับพื้นที่เชิงพาณิชย์ เป็นการใช้งานที่ยังเป็นประโยชน์จนถึงปัจจุบัน อย่างที่เห็นเป็นพื้นที่นั่งหน้าร้านกาแฟเต็มไปด้วยลูกค้าในช่วงสุดสัปดาห์

ทางเดินนี้นำไปสู่ประตูห้องแถวที่มีวิวัฒนาการไปเป็นแบบต่าง ๆ จากแผ่นไม้แนวตั้งเรียบ ๆ ไปจนถึงที่มีประตูพับ ประตูเลื่อน และรั้วเหล็กดัด นอกจากนี้ยังมีประตูบานสวิงคู่ที่เรียกว่า ‘pintu pagar’ ที่ให้ความเป็นส่วนตัวกับคนในบ้าน แต่ก็ยังมีพื้นที่ให้อากาศถ่ายเท

หัวใจของห้องแถวแบบดั้งเดิมคือช่องให้แสงผ่านหรือเพื่อระบายอากาศกลางบ้าน เป็นลักษณะทางสถาปัตยกรรมที่แสดงให้เห็นถึงความเข้าใจทางวัฒนธรรมท้องถิ่นในการอยู่อาศัยในเขตร้อนอย่างมีศิลปะและเป็นตัวอย่างของหลักการออกแบบที่ยั่งยืนในยุคแรกๆ

สวนหรือลานกลางบ้านเหล่านี้ถูกออกแบบอย่างมีกลยุทธ์ภายในอาคารที่มีความลึก บางห้องมีช่องแสงมากถึงสามช่อง ทำให้เกิดระบบระบายอากาศตามธรรมชาติที่ตอบสนองวิถีชีวิตในอดีตโดยไม่ต้องใช้เครื่องปรับอากาศหรือพัดลม นอกจากจะทำหน้าที่เป็นช่องระบายความร้อนและช่องรับแสงแล้ว พื้นที่เหล่านี้ยังเป็นพื้นที่สีเขียวที่พืชพรรณเติบโตและใช้เก็บน้ำฝนได้อีกด้วย

ความที่ห้องแถวเหล่านี้หน้าแคบ ทุกตารางนิ้วจะถูกวางแผนอย่างระมัดระวัง บันไดวนในบ้านที่ทำจากไม้ แสดงให้เห็นถึงความชาญฉลาดในการประหยัดพื้นที่ด้วยการออกแบบแบบเกลียววนที่กระทัดรัดและยังมีความสวยงาม

บันไดวนด้านนอกเริ่มมีให้เห็นช่วงปี 1920 เป็นการออกแบบสำหรับให้คนที่ทำงานเป็นเจ้าหน้าที่เก็บสิ่งปฏิกูลใช้เป็นทางเข้าอาคารโดยไม่ต้องผ่านหน้าอาคารเพื่อรักษาสุขอนามัย ปัจจุบัน บันไดเหล่านี้กลายเป็นองค์ประกอบสำคัญด้านความปลอดภัยในการวางแผนเมืองในปัจจุบัน คือถูกใช้งานเป็นบันไดหนีไฟ

การใช้กระเบื้องประดับตกแต่งที่มีทั้งประโยชน์ใช้สอยและความสวยงามก็เหมือนภาษาภาพที่เต็มไปด้วยสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรม

กระเบื้องเซรามิกแบบ Majolica จากยุโรปและญี่ปุ่นมักถูกนำมาใช้ตกแต่งกำแพงด้านนอกอย่างมีสีสัน เช่นเดียวกับครึ่งล่างของกำแพงในบ้าน ส่วนพื้นในห้องครัวหรือพื้นที่ทำงานมักถูกปูด้วยด้วยกระเบื้องดินเผา

หลังคาจั่วที่มีลักษณะเฉพาะโดดเด่นประดับอยู่บนผนังของตึกแถวสร้างขึ้นจากวัสดุที่มีความทนทาน เช่น อิฐ ปูนขาว และปูนปลาสเตอร์ แม้จะหายากขึ้นในปัจจุบัน แต่หลังคาจั่วที่มีรูปทรงเฉพาะเหล่านี้แสดงถึงปรัชญาธาตุทั้ง 5 ของจีน ได้แก่ ทอง ไม้ ไฟ น้ำ และดิน

แต่คงไม่มีองค์ประกอบตกแต่งอื่นใดที่สะท้อนถึงฝีมือทางศิลปะของห้องแถวแบบมลายูได้อย่างชัดเจนเท่ากับสิ่งที่เรียกว่า "chien nien" ถูกนำเข้ามาใช้ในช่วงกลางศตวรรษที่ 19 ซึ่ง Robert อธิบายว่า chien nien มีความหมายว่า "ตัดและแปะ" เป็นการตัดชามข้าวด้วยปากคีม แล้วนำชิ้นส่วนเหล่านั้นมาจัดเรียงในปูนขาวเหมือนการสร้างภาพโมเสค ซึ่งมักเป็นภาพเล่าถึงตำนานของจีน

อ่านเพิ่มเติม: Rooted in elegance: การใช้สีน้ำตาลในงานตกแต่งภายในสไตล์โมเดิร์น

ท่ามกลางการขยายตัวของเมืองอย่างรวดเร็วในมาเลเซียและสิงคโปร์ในช่วงไม่กี่ทศวรรษที่ผ่านมา ชุมชนต่าง ๆ ได้ตระหนักถึงความสำคัญในการหาสมดุลระหว่างการอนุรักษ์และการพัฒนา ซึ่ง Robert บอกว่าเป็นที่มาของการก่อตั้งองค์กรที่ดูและเรื่องมรดกตกทอดทางวัฒนธรรมในช่วงปี 1980 คือ Badan Warisan ของมาเลเซีย และ Heritage Society ของสิงคโปร์ และเป็นจุดเริ่มต้นของการสร้างความตระหนักรู้เกี่ยวกับการอนุรักษ์ให้มากขึ้น

สำนักงานพัฒนาเมืองของสิงคโปร์ (Urban Redevelopment Authority หรือ URA) เริ่มทำงานอย่างรวดเร็ว และได้กำหนดแนวทางการอนุรักษ์อย่างครอบคลุม ขณะที่ความพยายามในการอนุรักษ์ในประเทศมาเลเซียเกิดขึ้นเมื่อ UNESCO ประกาศให้มะละกาและจอร์จทาวน์เป็นมรดกโลกในปี 2008 จนเกิดเป็นโครงการ Think City ในปีต่อมาโดยเน้นเรื่องการฟื้นฟูเมือง และโครงการ ICOMOS Malaysia ในปี 2013 ที่ดูแลเรื่องการอนุรักษ์มรดกที่จับต้องได้และจับต้องไม่ได้

Robert ย้ำว่ายังมีอีกหลายอย่างที่ต้องทำเพื่อรักษามรดกทางวัฒนธรรมเหล่านี้เอาไว้

สิงคโปร์ได้ซ่อมแซมตึกแถวถึง 65,000 ห้องในระยะเวลากว่า 40 ปี และในมาเลเซียที่อาคารเก่ามากมายถูกแปลงเปลี่ยนเป็นโรงแรม สตูดิโอ และร้านกาแฟ นับเป็นการประยุกต์ใช้ที่ไม่เพียงสอดคล้องกับจิตสำนึกด้านสิ่งแวดล้อมในปัจจุบันเท่านั้น แต่ยังดึงดูดคนรุ่นใหม่ที่อาศัยอยู่ในเมืองให้มาสนใจพื้นที่เหล่านี้ด้วย

การอยู่รอดและการปรับตัวของตึกแถวแบบมลายูในศตวรรษที่ 21 แสดงให้เห็นว่าความก้าวหน้าและการอนุรักษ์สามารถอยู่ร่วมกันได้ “เราไม่จำเป็นต้องทำลายสิ่งต่าง ๆ แต่เราควรซ่อมสร้างหรือรีไซเคิลแทน มันเป็นเรื่องของการฟื้นตัว เป็นสัญญาณของความแข็งแกร่งของเมืองเมื่อสิ่งเก่าอยู่ร่วมกับสิ่งใหม่ได้” Robert สรุปตอนท้าย

This story was originally written in English by Celeste Goh.

ต้นฉบับเขียนเมื่อวันที่ 7 ธันวาคม 2024 โดย Celeste Goh โปรดคลิกที่นี่เพื่อดูเวอร์ชันภาษาอังกฤษ

อ่านเพิ่มเติม:

11 ไอเท็มแต่งบ้านรูปสัตว์จาก Bottega Veneta ไปจนถึงของสะสมวินเทจ

7 เทรนด์การออกแบบสไตล์สแกนดิเนเวียน ที่ทรงอิทธิพลในแวดวงดีไซน์

5 แบรนด์หรูที่มอบชีวิตใหม่ให้กับพื้นที่สถาปัตยกรรมเก่าแก่