Kiến trúc sư Andra Matin và nghệ thuật rung cảm trước những điều nhỏ bé

Lúc nhỏ, Andra được cha mẹ cho nhào trộn xi măng để đắp nên những con đường, dòng sông nhỏ, xe đồ chơi. “Những đứa trẻ khác có thể đã bị mắng vì làm bày hầy ra nhà”, ông cười, “nhưng tôi lại được khuyến khích”. Ở nhà, ông được tự do chơi đùa và thỏa sức sáng tạo.

Cha ông, ông Idik Sulaeman Nataatmadja, tốt nghiệp ngành Thiết kế Đồ họa tại Học viện Công nghệ Bandung (ITB), là người đã thiết kế đồng phục học sinh từ cấp tiểu học đến trung học phổ thông trên cả nước, cũng như biểu tượng hội học sinh thêu trên túi áo. Ông cũng là người đặt tên và sáng tạo diện mạo cho Paskibraka (đội nâng và hạ cờ quốc gia Indonesia).

“Tôi vẫn nhớ như in cách cha dạy tôi cầm bút chì”. Là một người trầm lặng, ông Idik vẫn ghi dấu ấn sâu sắc trong lòng con trai qua phương pháp giáo dục của mình. “Một ký ức đáng nhớ nữa là những buổi hai cha con cùng xem phim Star Wars. “Điều đó rất ý nghĩa với tôi vì cha lúc nào cũng bận rộn”, Andra chia sẻ.

Khi thi lên đại học, Andra muốn nối nghiệp cha. Ông nộp đơn vào ngành Mỹ thuật và Quy hoạch Đô thị tại ITB nhưng không trúng tuyển. Hai ngành ông được nhận khi đó là Y khoa tại Đại học Padjadjaran (Unpad) và Kiến trúc tại Đại học Công giáo Parahyangan (Unpar). Trong đợt hướng nghiệp thời cấp ba, ông từng được đánh giá phù hợp với cả hai lĩnh vực y khoa và kiến trúc. “Tôi nói với mẹ rằng tôi sợ máu nên chọn kiến trúc”, ông chia sẻ. Và hành trình với Unpar chính thức bắt đầu từ đó.

Trong thời gian theo học, ông gặp Purnama Salura - khi ấy là trợ giảng đang vận hành một xưởng thiết kế nhỏ. Người thầy này đã trao cho ông cơ hội cọ xát với công việc thực tế của một họa viên kiến trúc (drafter). “Tôi đã rất vui vì kiếm được tiền tiêu vặt cho mỗi bản vẽ”, ông kể. “Từ thầy, tôi học được cách trở thành một kiến trúc sư thực thụ, bởi ở trường đa phần là lý thuyết. Thầy giới thiệu cho tôi nhiều cuốn sách hay và dạy tôi tầm quan trọng của việc đến công trường”. Hiện tại, thầy Salura là Giáo sư Lịch sử, Lý luận và Triết học Kiến trúc tại Unpar, đồng thời là Trưởng khoa hệ Sau đại học.

Sau khi tốt nghiệp, Andra dành gần một thập kỷ làm việc tại văn phòng kiến trúc Grahacipta Hadiprana ở Jakarta trước khi thành lập văn phòng riêng là Andramatin vào năm 1998.

Sau hai thập kỷ làm nghề, Andra tự tay thiết kế ngôi nhà cho chính mình, không bằng bản vẽ kỹ thuật chi tiết hay phối cảnh cầu kỳ, mà hoàn toàn bằng trực giác. “Tôi trao đổi trực tiếp với thợ xây, dùng dây raffia và thước dây để đo đạc. Mọi ý niệm đều được hình dung ngay tại hiện trường”, ông giải thích. “Bản vẽ chỉ được hoàn thiện khi ngôi nhà đã hoàn thành”.

Ngôi nhà trở thành một không gian thử nghiệm: nhiệt độ luôn luân chuyển ra sao, luồng gió đi vào thế nào, tiếng mưa rơi âm vang trầm hổng ra sao. Ông thử nghiệm mái bê tông phủ cỏ và ghi nhận nhiệt độ bên trong giảm xuống đáng kể. “Nhà tôi là một phòng thí nghiệm”, ông nói. “Khi thiết kế cho người khác, tôi đã nắm rõ ‘liều lượng’ vừa đủ cho không gian”. Những dự án từng thực hiện mang lại nhiều bài học, nhưng không công trình nào dạy ông nhiều bằng chính tổ ấm của mình.

Và cũng chính kinh nghiệm từ tổ ấm của mình đã trao cho Andra sự tự tin để thiết kế Sân bay Quốc tế Banyuwangi tại Blimbingsari, Đông Java. Nổi tiếng với triết lý thiết kế thân thiện với môi trường kết tinh từ văn hóa bản địa, công trình kết hợp mái xanh rộng lớn cùng hệ thống thông gió tự nhiên giúp tối ưu hóa năng lượng. Sân bay đã xuất sắc đoạt giải thưởng Kiến trúc Aga Khan 2022 - giải thưởng danh giá được trao ba năm một lần với tổng quỹ giải thưởng 1 triệu USD chia đều cho các dự án xuất sắc nhất. Thành tựu này khẳng định vị thế vững chắc của Andra như một trong những kiến trúc sư hàng đầu Đông Nam Á.

“Xét ở nhiều góc độ, kiến trúc sư rất giống một chuyên gia tâm lý”, ông chiêm nghiệm. Andra thừa nhận kiến trúc đòi hỏi sự thấu cảm xã hội rất sâu sắc. Bảng câu hỏi hoặc các cuộc trò chuyện của ông với khách hàng trước khi bắt tay vào dự án - đặc biệt là nhà ở tư nhân - không xoay quanh cách thiết kế, mà về cách họ sống: họ thức dậy lúc mấy giờ, thói quen ăn uống ra sao, họ có thích vào bếp, hay những sở thích nhỏ nào khiến họ thực sự cảm thấy “thoải mái như đang ở nhà”.

Từ đó, ông nhận diện nhu cầu không gian cốt lõi nhất của họ. Nếu chủ nhân thích du lịch, ông thiết kế phòng chứa hành lý rộng rãi hơn. Nếu họ yêu bếp núc, ông dành trọn sự chăm chút cho không gian nấu nướng và kho trữ lương thực. Với Andra, bản chất của kiến trúc là thấu hiểu con người.

Vậy ông nhìn nhận thế nào về hành trình phát triển của kiến trúc Indonesia? “Chúng ta có nhiều kiến trúc sư giỏi, nhưng nếu tác phẩm của họ chỉ phục vụ nhóm người có điều kiện kinh tế, xã hội sẽ không bao giờ cảm nhận được giá trị thực sự của kiến trúc”, ông khẳng định.

Ông hy vọng các kiến trúc sư Indonesia sẽ tham gia nhiều hơn vào các không gian công cộng. Ông hình dung về những thư viện, những quảng trường, những nhà thờ được tạo dựng từ đôi bàn tay biết sẻ chia và yêu thương. 

Ông cũng nhận thấy thế hệ trẻ ngày nay có ý thức rõ hơn về khí hậu và bản sắc văn hóa. “Họ nhạy bén hơn rất nhiều”, ông nói, và điều đó củng cố niềm tin của ông vào tương lai của kiến trúc bền vững. Sự giàu có của kiến trúc Indonesia không nằm ở vật liệu hay hình khối, mà ở cách không gian chung sống hòa hợp với thiên nhiên.

Nếu có một sợi dây xuyên suốt nối liền cuộc đời và sự nghiệp của Andra, thì đó chính là khả năng nhìn thấy những điều nhỏ bé ý nghĩa. Ông chia sẻ rằng một trong những niềm hạnh phúc lớn nhất là được ngồi trong không gian do chính mình tạo ra, lặng lẽ quan sát những người không hề biết ông là kiến trúc sư của nơi đó - trải nghiệm vừa diễn ra cách đây không lâu tại Nhà thờ Hồi giáo Tubaba ở Lampung.

Đối với Andra, những nhận xét chân thành từ những người có thể chẳng am hiểu gì về kiến trúc nhưng lại cảm nhận trọn vẹn những gì không gian mang lại, chính là phần thưởng vô giá nhất. 

ĐỌC NGAY

Idan Chiang, Giám đốc thiết kế L'atelier Fantasia: Nghệ thuật sưu tầm định hình không gian sống

Nghệ sĩ Olafur Eliasson: Nghệ thuật, công nghệ và cảm giác “mông lung” trong thiết kế

Nhà thiết kế Steffany Trần: Dáng hình của hồi ức