Riken Yamamoto สถาปนิกผู้ ‘ขาย’ สถาปัตยกรรมที่เชื่อมโยงชุมชนและเพิ่มคุณค่าให้โลก

นอกจากผลงานที่สร้างขึ้นภายใต้บริษัทของเขาอย่าง Riken Yamamoto & Field Shop แล้ว เขายังเคยดำรงตำแหน่งอาจารย์ในสถาบันการศึกษาที่มีชื่อเสียงหลายแห่งทั่วโลก โดยล่าสุดในปี 2025 เขาได้รับรางวัล Crystal Award จาก World Economic Forum ซึ่งยกย่องผลงานที่โดดเด่นในการฟื้นฟูชุมชน ความยั่งยืน และการออกแบบเพื่อสร้างผลกระทบทางสังคม

ระหว่างงาน Archifest Riken เผยถึงความไม่ชอบส่วนตัวต่อคอนเซ็ปต์การแบ่งแยกแบบสองขั้ว (binary oppositions) เช่น ภายใน-ภายนอก หรือ ส่วนตัว-สาธารณะ โดยเขาเตือนว่าการแบ่งแยกเช่นนี้อาจจำกัดจินตนาการและวิธีที่เราจะอยู่อาศัยในพื้นที่

ชื่อบริษัทของเขาอย่าง “Field Shop” ก็เป็นตัวอย่างของการผสานสองแนวคิดที่ดูขัดแย้งกันอย่างแนบเนียน “Field” สื่อถึงความเปิดกว้างและการเชื่อมโยง ในขณะที่ “Shop” สะท้อนถึงความตั้งใจที่จะแลกเปลี่ยนคุณค่า Riken กล่าวอย่างตรงไปตรงมาว่า “ผมคือนักขาย ผมอยากขายสถาปัตยกรรม และเพิ่มคุณค่าสิ่งที่ดี สิ่งที่เป็นประโยชน์ ไม่ใช่แค่สำหรับเจ้าของ แต่สำหรับทุกคนที่อาศัยอยู่รอบๆ ด้วย”

แทนที่จะหลีกหนีแง่มุมเชิงพาณิชย์ของสถาปัตยกรรม เขากลับเลือกที่จะเผชิญหน้ากับมันตรงๆ และใช้มันเป็นเครื่องมือในการสร้างสรรค์งานออกแบบที่เท่าเทียมและตอบสนองต่อสังคมมากขึ้น ข้อวิจารณ์ที่ Riken มีมานานก็คือเรื่องรูปแบบที่อยู่อาศัยในยุคหลังอุตสาหกรรมที่มีอิทธิพลครอบงำโลกส่วนใหญ่ทุกวันนี้ คือการแยกเป็นหนึ่งบ้าน หนึ่งครอบครัว และความรู้สึกถึงความเป็นส่วนตัว

“โมเดลนี้ทำให้เราเก็บทุกอย่างไว้แค่พื้นที่ข้างใน และทำให้ผู้คนไม่รู้สึกรับผิดชอบต่อสิ่งที่อยู่ข้างนอก”เขากล่าว โดยบอกว่าผลลัพธ์ที่ได้คือสภาพแวดล้อมที่ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อเน้นการขายมากกว่าความเชื่อมโยงกลมกลืน

เราถามถึงความเป็นส่วนตัว เพราะทุกวันนี้มันกลายเป็นสินค้าที่มีมูลค่าไปแล้ว แต่ Riken กลับดูไม่กังวล “หลายคนเชื่อว่าความเป็นส่วนตัวเป็นของครอบครัวใดครอบครัวหนึ่ง” เขาตอบ “แต่บางครั้ง ความเป็นส่วนตัวก็เป็นของชุมชนครับ”

เขาอธิบายว่าในชุมชนดั้งเดิม ความเป็นส่วนตัวไม่ได้เกี่ยวกับการแยกตัว แต่เป็นเรื่องของการเคารพซึ่งกันและกัน รวมถึงจังหวะชีวิตที่แบ่งปันร่วมกัน โดยเฉพาะเมื่อผู้คนทำงานและใช้ชีวิตร่วมกันในพื้นที่เดียวกัน แทนที่จะมองว่าการมองเห็นและความเป็นส่วนตัวเป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน Riken เสนอว่าทั้งสองสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างกลมกลืนภายในโครงสร้างที่เป็นชุมชน

เขายังยอมรับถึงผลกระทบทางอารมณ์ที่เกิดขึ้นจากการแบ่งพื้นที่เหล่านี้ โดยเฉพาะสำหรับสังคมผู้สูงอายุ “เมื่อคนเราอายุมากขึ้น พวกเขาอยู่คนเดียวและมักรู้สึกเหงา”

Riken มองว่าสถาปัตยกรรมมีพลังในการแก้ปัญหาความเหงาและความโดดเดี่ยวของผู้คนได้ แต่ไม่ได้หมายถึงการสร้างตึกใหม่ๆ ให้เยอะขึ้น ตรงกันข้าม เขากลับเชื่อว่าสถาปนิกควรฟื้นฟูแนวคิดเรื่อง “ชุมชน” ในพื้นที่ขึ้นมาอีกครั้ง

“หน้าที่สำคัญของสถาปนิกคือการทำให้สิ่งนั้นมองเห็นได้” เขาเสริม หรือก็คือการออกแบบที่เน้นความสัมพันธ์และการมีส่วนร่วม เพื่อให้ผู้คนรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของชุมชน ไม่ใช่แค่การอยู่อาศัยในพื้นที่ส่วนตัวเพียงลำพัง เพราะความเหงาและความโดดเดี่ยวในสังคมปัจจุบันเป็นปัญหาระดับโลกที่ต้องอาศัยการออกแบบที่ใส่ใจเพื่อการแก้ไขอย่างแท้จริง

เขาเปรียบเทียบเรื่องราวนี้กับเรื่องราวของแม่ของเขาเองว่า ในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ครอบครัวของเขาหนีไปอยู่ที่เมืองเทียนจินและอยู่ที่นั่นเป็นเวลาสองปีขณะรอการส่งตัวกลับญี่ปุ่น Riken เล่าว่าแม่ของเขาเล่าให้ฟังว่าคนท้องถิ่นที่เทียนจีนซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวจีน ช่วยให้ครอบครัวของเขาอยู่รอด เขาจึงเชื่อว่าชุมชนที่เข้มแข็งสำคัญยิ่งกว่าประเทศชาติ “ชุมชนคือสิ่งที่ยั่งยืนเสมอ” เขากล่าว

ในมุมมองของ Riken ความสามัคคีเช่นนี้ไม่ใช่แค่ความทรงจำทางประวัติศาสตร์ แต่เป็นสิ่งที่ยังคงปฏิบัติกันในหลายพื้นที่ของเอเชียและประเทศกำลังพัฒนาทั่วโลก ในอินโดนีเซีย เขาสังเกตเห็นวิถีชีวิตแบบชาวกัมปง (kampong) ที่ยังคงดำเนินอยู่ในใจกลางกรุงจาการ์ตา เขายังเห็นพลวัตที่คล้ายคลึงกันนี้ในเวเนซุเอลาและฟิลิปปินส์ ที่ซึ่งชุมชนนอกระบบดำเนินไปโดยมีระบบสนับสนุนภายในที่แข็งแกร่งและใช้ระบบเศรษฐกิจแบบสหกรณ์

ในเวเนซุเอลา ซึ่งปัจจุบัน Riken มีส่วนร่วมในโครงการด้านการออกแบบชุมชน เขาสังเกตเห็นว่าประธานาธิบดีผู้ล่วงลับอย่าง Hugo Chávez ได้รับรองการตั้งถิ่นฐานอย่างไม่เป็นทางการที่เรียกว่า barrios ซึ่งเป็นที่อยู่ของประชากรถึง 60 เปอร์เซ็นต์ แม้ว่าชนชั้นนำที่ร่ำรวยจะต่อต้านการเคลื่อนไหวดังกล่าว แต่ Riken กลับมองเห็นศักยภาพของมัน นั่นคือรูปแบบชุมชนที่แข็งแกร่งที่สร้างระบบที่พอเพียงได้ด้วยตนเอง “หากสถาปนิกมีส่วนร่วมในการเปลี่ยนแปลงเช่นนี้ แนวคิดของเราก็จะเป็นประโยชน์”

เขากล่าวว่าสิงคโปร์เองก็เคยเฟื่องฟูด้วยจิตวิญญาณของกัมปง และเป็นสิ่งที่เขาเชื่อว่ายังคงแฝงอยู่ในความทรงจำเชิงวัฒนธรรมของประเทศ บทบาทของสถาปนิกตามที่เขากล่าวบนเวทีคือการเปิดเผยและสนับสนุนระบบการใช้ชีวิตร่วมกันที่เป็นมรดกตกทอดเหล่านี้ ช่วยให้มันพัฒนาต่อไป แทนที่จะขจัดมันทิ้งไป

อ่านเพิ่มเติม: Designing for the people: กุลภัทร ยันตรศาสตร์ สถาปนิกไทยผู้ออกแบบ ‘พิพิธภัณฑ์’ เพื่อผู้คนและสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน

ในระหว่างกล่าวสุนทรพจน์ Riken ยกตัวอย่างโครงการ The Circle ที่สนามบินซูริก อาคารแบบผสมผสาน (mixed-use complex) ที่สร้างเสร็จในปี 2022 นี้ตั้งอยู่ระหว่างเมืองเล็กๆ อย่าง Kloten กับโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ของสนามบิน อาคารนี้ได้รับการออกแบบมาเพื่อเป็นสื่อกลางระหว่างพื้นที่สองแห่งที่มีขนาดแตกต่างกันอย่างมาก

“รูปทรงมันเหมือนกล้วย” เขาอธิบาย โดยบรรยายถึงส่วนโค้งที่มาจากบริเวณที่ตั้งซึ่งโอบล้อมสวนสาธารณะรูปวงกลมที่อยู่ติดกับพื้นที่ชุมชนของเมือง Kloten ภายในขอบเขตนั้น เขาได้สร้างสภาพแวดล้อมที่มีตรอกซอกซอยแคบๆ และพลาซ่าที่มีลักษณะที่เป็นเอกลักษณ์ในแถบยุโรป นั่นคือมีความเปิดโล่งแต่มีหลังคา เป็นพื้นที่สาธารณะแต่สามารถปรับเปลี่ยนได้ โดยอาศัยการมองเห็นเป็นตัวกำหนดประสบการณ์ของพื้นที่

เมื่อถูกถามบนเวทีถึงความท้าทายในการให้เหตุผลเรื่องการสร้างพื้นที่สาธารณะแก่ลูกค้าที่ต้องการเน้นสร้างรายได้เป็นหลัก คำตอบของ Riken นั้นชัดเจน “ถ้าอย่างนั้นเราก็ต้องขายให้ดีขึ้น ขายคุณค่า ขาย (สถาปัตยกรรม) แบบที่จะใช้ต่อไปได้อีก 100 ปีข้างหน้า” เขาชี้ไปที่ระบบส่วนหน้าอาคารแบบสองชั้นที่ล้ำสมัยของอาคารเป็นตัวอย่าง แม้ว่าจะมีค่าใช้จ่ายล่วงหน้าสูง แต่มันถูกออกแบบมาเพื่อลดการบำรุงรักษาในระยะยาว นั่นคือกระจกสองชั้นที่มีอากาศกรองหมุนเวียนอยู่ระหว่างกลาง ทำให้พื้นผิวภายในสามารถสะอาดได้นานหลายทศวรรษ

“เราอาจไม่ต้องทำความสะอาดพื้นที่ภายในนานถึง 30 ปี” เขากล่าว พร้อมเสริมว่าสนามบินเห็นด้วยเพราะการออกแบบนี้สมเหตุสมผลในเชิงงบค่าใช้จ่ายในระยะยาว สำหรับ Riken นี่คือสิ่งที่สถาปัตยกรรมที่ดีควรทำ คือการสร้างข้อเสนอสำหรับคุณค่าที่ยืนยาว ทั้งต่อผู้คนและลูกค้า

ในช่วงท้ายของงาน Archifest Riken ถูกถามว่าเขาจะให้คำแนะนำอะไรแก่สถาปนิกรุ่นใหม่บ้าง “ลองคิดถึงการออกแบบที่จะอยู่ไปสักหนึ่งร้อยปี หรือแม้แต่หนึ่งพันปี” เขาตอบกลับ

แนวคิดนี้สะท้อนอยู่ในทุกสิ่งที่เขาแบ่งปัน ตั้งแต่การวิพากษ์วิจารณ์ที่อยู่อาศัยแบบแยกเดี่ยว ไปจนถึงการยืนกรานเรื่องการมองเห็น และผลงานของเขาที่สนับสนุนการตั้งถิ่นฐานแบบไม่เป็นทางการทั่วโลก และแน่นอนว่าไม่มีสูตรสำเร็จตายตัว “แต่ละครั้งคำตอบจะแตกต่างกันไป” เขากล่าว “มันขึ้นอยู่กับวัฒนธรรมของประเทศและวัสดุของสถานที่นั้นๆ และสถาปนิกต้องค้นหาระบบที่ซ่อนอยู่และใช้งานได้จริง”

ในบริบทนี้ Riken มองว่าสถาปนิกไม่ใช่แค่นักออกแบบ แต่ยังเป็นนักตีความ นักเจรจา และผู้สนับสนุน ไม่ว่าจะเป็นในโตเกียว ซูริก การากัส หรือจาการ์ตา แนวคิดของเขาก็ยังคงเดิม นั่นคือเราต้องออกแบบเพื่อผู้คน ไม่ใช่เพื่อชื่อเสียง และจงคิดเผื่ออนาคตไว้เสมอ

This story was originally written in English by Asih Jenie.

ต้นฉบับเขียนเมื่อวันที่ 5 กันยายน 2025 โดย Asih Jenie โปรดคลิกที่นี่เพื่อดูเวอร์ชั่นภาษาอังกฤษ

อ่านเพิ่มเติม:

Audeum วิหารแห่งเสียงโดยฝีมือ Kengo Kuma ได้รับเลือกให้เป็นหนึ่งในพิพิธภัณฑ์ที่สวยที่สุดในโลกในปี 2025

บ้านแสนอบอุ่นในสิงคโปร์ที่เติมเต็มช่องว่างตรงกลางด้วยแมกไม้และแสงแดด

8 ไฮไลต์จุดเช็กอิน ‘Dusit Arun’ สวนลอยฟ้าแลนด์มาร์กใหม่สำหรับคนกรุง