13 kiệt tác kiến trúc khẳng định dấu ấn phái nữ

Được bao phủ bởi 15.000 viên gạch gốm trắng, Bảo tàng Nghệ thuật, Kiến trúc và Công nghệ (MAAT) của Amanda Levete tại quận Belém, Lisbon sở hữu hình khối uốn lượn lấy cảm hứng từ những gợn sóng của dòng sông Tagus ngay bên cạnh.

Cấu trúc dạng vòm được tính toán để đóng vai trò như một phần tiếp nối của lối đi bộ ven sông, cho phép du khách đi bộ bên trên, bên dưới và xuyên qua tòa nhà nằm dưới một mái vòm thanh thoát. Trong năm đầu tiên mở cửa, MAAT đã đón hơn 500.000 lượt khách, trở thành bảo tàng công cộng thu hút nhất Bồ Đào Nha.

Levete, người đứng đầu studio thiết kế và kiến trúc AL_A từng giành nhiều giải thưởng quốc tế, là kiến trúc sư đạt giải Stirling của RIBA và được trao giải thưởng Jane Drew dành cho phụ nữ trong ngành kiến trúc vào năm 2018.

The Broad là bảo tàng nghệ thuật đương đại do hai nhà hảo tâm Eli và Edythe Broad xây dựng trên đại lộ Grand, trung tâm thành phố Los Angeles.

Được thiết kế bởi Elizabeth Diller, Diller Scofidio + Renfro (DS+R), công trình đáp ứng nhu cầu của tổ chức về không gian triển lãm công cộng và kho lưu trữ cho thư viện cho mượn, từ đó hình thành khái niệm sáng tạo “lớp voan và hầm chứa” (veil and vault).

Thay vì đẩy khu vực lưu trữ xuống vị trí phụ, “hầm chứa” (vault) đóng vai trò then chốt trong việc định hình trải nghiệm bảo tàng từ lối vào đến lối ra. Khối tích đặc, đục mờ này luôn nằm trong tầm mắt, lơ lửng ở giữa tòa nhà. Bao quanh nó là “lớp voan” (veil) – một cấu trúc vỏ bao che dạng lưới tổ ong cho phép ánh sáng tự nhiên được lọc và xuyên thấu vào bên trong công trình kéo dài trọn một khối phố.

Diller từng được vinh danh trong danh sách “100 người có ảnh hưởng nhất thế giới” của tạp chí Time và là người đầu tiên nhận giải thưởng MacArthur trong lĩnh vực kiến trúc.

Lâu đài Hearst, còn được biết đến với tên gọi “La Casa Grande” (Ngôi nhà lớn) hay “La Cuesta Encantada” (Ngọn đồi mê hoặc), là điền trang của ông trùm báo chí William Randolph Hearst tại San Simeon, California.

Dinh thự mang phong cách Địa Trung Hải Phục hưng (Mediterranean Revival) này là một dự án kéo dài từ năm 1919 đến 1947 của Julia Morgan. Bà là người phụ nữ đầu tiên theo học kiến trúc tại ngôi trường danh giá Ecole des Beaux-Arts ở Paris, Pháp, và cũng là nữ kiến trúc sư chuyên nghiệp đầu tiên hành nghề tại California.

Quá trình đào tạo bài bản giúp bà trở thành lựa chọn duy nhất phù hợp cho dự án đầy tham vọng này, biến Lâu đài Hearst thành một trong những tư gia xa hoa và lộng lẫy nhất thế giới. Công trình đã lồng ghép thành công bộ sưu tập đồ cổ, các tác phẩm nghệ thuật và các cấu kiện kiến trúc đồ sộ của Hearst. Đích thân bà cũng trực tiếp thiết kế từ các hạng mục chính, cảnh quan, bể bơi cho đến những khu nhà ở cho công nhân hay nơi trú ẩn cho động vật tới từng chi tiết nhỏ nhất.

Sauerbruch Hutton, văn phòng kiến trúc có trụ sở tại Berlin, đã giành chiến thắng trong cuộc thi thiết kế phần mở rộng cho một tòa tháp văn phòng – một trong những dự án đầu tiên được xây dựng trong giai đoạn tái thiết Berlin những năm 1950.

Được thiết kế bởi Louisa Hutton, người đồng sáng lập văn phòng cùng Matthias Sauerbruch tại London và chuyển sang Berlin từ năm 1993. Tòa tháp hoàn thành vào năm 1999, và thiết kế của Hutton được ca ngợi nhờ tính thân thiện với môi trường khi mặt đứng sử dụng hệ thống chớp chắn nắng, kính hai lớp và tận dụng tối đa ánh sáng tự nhiên.

Đặc tính cao tầng của tòa nhà mang hơi hướng kiến trúc văn phòng thập niên 50 nhưng vẫn giữ tư duy đột phá về công nghệ. Tòa tháp mới mang đến một môi trường làm việc kiểu mẫu thông qua việc kiểm soát thụ động mức tiêu thụ năng lượng, đồng thời tái định nghĩa một ngôn ngữ kiến trúc nơi giá trị của không gian cảm xúc được đánh giá lại một cách sâu sắc.

Được thiết kế bởi cố kiến trúc sư hiện đại người Brazil gốc Ý Lina Bo Bardi, Bảo tàng Nghệ thuật São Paulo (MASP) được coi là tác phẩm quan trọng nhất trong sự nghiệp của bà.

Được xây dựng mới hoàn toàn trên đại lộ Paulista và khánh thành vào năm 1968, bảo tàng được nâng lên trên các cột trụ (stilts) phía trên quảng trường để không làm che khuất tầm nhìn của thành phố. Tòa nhà là sự kết hợp giữa các yếu tố Hiện đại và Thô mộc (Brutalism). Thay vì che giấu các cột bê tông đồ sộ chịu lực cho toàn bộ khối nhà, Bo Bardi đã sơn chúng màu đỏ rực để thu hút sự chú ý.

Một cải tiến khác nằm ở cách bà lựa chọn trưng bày tác phẩm. Bà đã thách thức các tiêu chuẩn kinh điển của thế giới nghệ thuật phương Tây bằng cách đặt các bức tranh thuộc nhiều chủ đề và thời đại khác nhau cạnh nhau trên các giá đỡ bằng kính. Qua đó, bà thể hiện nguyên tắc tiếp cận lịch sử đầy bản lĩnh với một tư duy sáng tạo bậc thầy.

Dự án Miami Museum Garage của văn phòng WORKac (New York) đã biến hành động đậu xe đơn giản và đôi khi gây ức chế thành một cơ hội bất ngờ cho tương tác xã hội.

Được thiết kế bởi Amale Andraos, giám đốc và đồng sáng lập của WORKac, công trình là một sự khai thác không gian thông minh ngay trên mặt đứng tòa nhà. Với chiều sâu chỉ khoảng 1,2 mét, mặt đứng này tích hợp một chuỗi không gian công cộng theo chiều đứng, bao gồm: triển lãm nghệ thuật graffiti, khu vui chơi trẻ em với cầu trượt và tường leo núi, một khu vườn với cây cọ đơn độc, bục DJ trên đỉnh cầu thang thoát hiểm, thư viện cho mượn, phòng nghe nhạc, đài phun nước, quầy bar, trạm rửa/sạc xe điện và cả không gian cho thú cưng.

Một vài vị trí đậu xe ở tầng thượng được lược bỏ để nhường chỗ cho một thính phòng nhỏ và không gian “bãi biển”. Một bể chứa nước mưa từ mái được dùng để tưới tiêu cho khu vườn. Các khu vực công cộng và hệ thống cầu thang kết nối hiển thị rõ nét trên mặt đứng qua những đường hầm bọc lưới thép, tựa như một “trang trại kiến” đầy sinh động của đô thị phô diễn trước đường phố bên dưới.

Tọa lạc giữa đường chân trời nổi tiếng của trung tâm Chicago tại khu Lakeshore East, Aqua Tower do Jeanne Gang thuộc Studio Gang thiết kế là một sự bổ sung ngoạn mục khi hoàn thành vào năm 2009.

Tòa nhà chọc trời 82 tầng này kết hợp hài hòa giữa công năng và sự thanh lịch. Khối đế rộng hơn 13.000 m² mở ra một khoảng sân thượng đầy ấn tượng rộng khoảng 7.600 m² với vườn tược, bể bơi và cả khu vực đốt lửa trại.

Gang cùng cộng sự ưu tiên tính bền vững với các giải pháp như hệ thống chắn nắng, thiết bị tiết kiệm nước và mái xanh diện tích lớn. Bất chấp những thách thức về cầu nhiệt (thermal bridging), công trình vẫn đạt chứng nhận LEED-NC và cung cấp nhiều tiện ích thân thiện với môi trường cho cư dân. Các giải thưởng của Aqua bao gồm Emporis Skyscraper Award năm 2009 và lọt vào danh sách 200 địa điểm tuyệt nhất Illinois. Đáng chú ý, đây từng là tòa nhà cao nhất thế giới do một phụ nữ thiết kế tại thời điểm khánh thành.

Đừng bỏ lỡ: “Bigness” - Siêu kiến trúc từ những vận động của thời đại

Giữa sa mạc Thar khô cằn ở Rajasthan, trường nữ sinh Rajkumari Ratnavati do văn phòng Diana Kellogg (New York) thực hiện là một công trình độc đáo kết hợp giữa đổi mới và truyền thống. Ngôi trường phục vụ tới 400 trẻ em từ mẫu giáo đến lớp 10, giảng dạy cả các bộ môn nghệ thuật truyền thống như dệt và thêu.

Hình dáng bầu dục của ngôi trường được định hình từ bối cảnh xung quanh và được tính toán kỹ thuật để chịu đựng mức nhiệt khắc nghiệt lên tới 50 độ C. Cấu trúc bằng đá sa mạc vàng trông như một vòng tay bảo vệ, biểu tượng cho sự kiên cường và nữ tính. Nhờ áp dụng các kỹ thuật xây dựng cổ xưa bao gồm vữa vôi và tường lưới jali, không gian bên trong luôn mát mẻ mà không cần máy lạnh. Hệ tường lưới này cũng đóng vai trò như một lớp màn chắn kín đáo, cho phép các em học sinh tự do vui chơi trong khoảng sân trong an toàn.

Công trình đã được vinh danh với giải thưởng AD100 danh giá và giải Honor Award tại AIANY Design Awards 2022, cùng nhiều giải thưởng khác.

Mang vẻ ngoài vị lai và đầy cuốn hút, sân vận động Borisov Arena do Špela Videčnik thuộc văn phòng OFIS Architects thiết kế đã tận dụng tối đa lợi thế tự nhiên của địa điểm và các tác động hiện hữu lên địa hình, đồng thời bảo tồn hệ thống cây xanh tại chỗ nhiều nhất có thể. Cấu trúc công trình tạo ra một ảo giác về sự khép kín khi nhìn từ đường phố, nhưng lại để lộ phần mái vòm mở khi quan sát từ trên cao.

Tầm nhìn của Videčnik là sự giao thoa giữa tính hiện đại và sự hài hòa. Lớp vỏ bên ngoài trông như một dải lụa đục lỗ tinh xảo bao phủ lấy khung xương của sân vận động. Bên dưới đó là một hành lang công cộng sầm uất với các cửa hàng và tiện ích. Phía trên trục đường nhộn nhịp này, các tầng trưng bày (galleries) đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau như văn phòng, phòng chờ VIP và khu vực báo chí. Đây là một sự tôn vinh dành cho thiết kế sáng tạo nhằm tái định nghĩa trải nghiệm tại sân vận động.

Được thiết kế bởi kiến trúc sư Nhật Bản Kazuyo Sejima cùng Ryue Nishizawa, bảo tàng vệ tinh của Louvre là một phần trong kế hoạch tái thiết vùng khai thác than cũ tại miền Bắc nước Pháp.

Thay vì áp dụng kiểu kiến trúc bảo tàng tượng đài (monumental), công trình được định hình bởi khối tích nằm ngang thấp, duy trì ở độ cao xấp xỉ 6 mét để hòa quyện với cảnh quan công viên xung quanh. Mặt đứng được ốp các tấm nhôm đánh bóng tạo ra hiệu ứng phản xạ tinh tế, soi chiếu bầu trời, cây cối và cảnh vật, giúp cấu trúc kiến trúc như tan biến vào môi trường.

Trong một bảng vật liệu tiết chế, năm khối tích dạng gian triển lãm (pavilion) kết nối với nhau được sắp xếp dọc theo một đường cong nhẹ xuyên suốt mặt bằng. Tại đây, hệ vách kính lớn và các giếng trời (skylights) được tính toán kỹ lưỡng giúp ánh sáng tự nhiên tràn ngập không gian triển lãm mà vẫn bảo vệ được các tác phẩm nghệ thuật.

Sắp xếp không gian nội thất cũng mang tính linh hoạt tương tự, nổi bật nhất là phòng trưng bày trung tâm không cột trụ mang tên “Galerie du Temps”, nơi các tác phẩm từ nhiều thời kỳ lịch sử được trình bày theo trình tự thời gian liên tục.

Tọa lạc trên một phi trường quân sự cũ của Liên Xô – một lựa chọn địa điểm mang ý nghĩa biểu tượng mạnh mẽ – nữ kiến trúc sư người Pháp gốc Lebanon Lina Ghotmeh là một trong bộ ba kiến trúc sư của Dorell.Ghotmeh.Tane (DGT) đứng sau dự án này. Công trình đã nhận giải thưởng Bảo tàng Châu Âu của năm 2013.

Thiết kế mô tả một khối tích nằm ngang kéo dài xuyên suốt địa hình, biến đường băng cũ thành một hình khối kiến trúc vươn cao nhẹ nhàng. Hệ mặt đứng kính diện rộng cho phép ánh sáng ban ngày xuyên thấu vào không gian triển lãm, đồng thời duy trì sự kết nối thị giác với cảnh quan xung quanh. Đường mái dốc nhấn mạnh cảm giác về sự chuyển động và biến đổi, phản chiếu cả bối cảnh lịch sử của địa điểm lẫn sự tiến hóa văn hóa của Estonia.

Bên trong, luồng lưu thông (circulation) vận hành một cách hữu cơ xuyên suốt cấu trúc mở kéo dài – một hành trình liên tục thay vì một chuỗi các phòng biệt lập, dẫn dắt du khách đi qua các không gian đa chức năng phục vụ triển lãm, hoạt động giáo dục và hội họp công cộng.

Hoàn thành năm 2012, Trung tâm Heydar Aliyev đã trở thành biểu tượng của thủ đô Azerbaijan, nổi bật với hình khối điêu khắc và sự đoạn tuyệt hoàn toàn với hình học kiến trúc truyền thống.

Tổ hợp văn hóa rộng khoảng 57.500 m² này bao gồm không gian triển lãm, thính phòng và bảo tàng, thể hiện ngôn ngữ thiết kế đặc trưng của kiến trúc sư người Anh gốc Iraq Zaha Hadid. Bằng cách từ bỏ các góc cạnh cứng nhắc và hệ lưới trực giao, hệ thống kết cấu giàn không gian thép (steel space-frame) đã nâng đỡ các đường cong uốn lượn, tạo cảm giác về một cử chỉ kiến trúc duy nhất, không đứt đoạn, trỗi dậy liền mạch từ quảng trường, uốn gấp để tạo nên mái, tường và các lối vào.

Lớp vỏ ngoại thất được ốp bởi hàng ngàn tấm bê tông sợi thủy tinh (GRC) và polyester sợi thủy tinh (GRP) được chế tạo riêng biệt, giúp kéo dài kiến trúc vào cảnh quan và biến không gian công cộng lân cận thành một quảng trường uốn lượn nhịp nhàng, nơi ranh giới giữa mặt đất và công trình bị xóa nhòa.

Bên trong, ngôn ngữ kiến trúc tiếp tục duy trì dòng chảy linh hoạt với các ô kính mở rộng đưa ánh sáng tự nhiên vào các không gian kết nối. Kết quả là một trải nghiệm không gian năng động, khẳng định vai trò của trung tâm vừa là một thiết chế văn hóa, vừa là một tuyên ngôn kiến trúc mạnh mẽ.

ĐỌC NGAY

Home tour: Bên trong biệt thự của nhà thiết kế Đỗ Mạnh Cường

Thanh bình, thân thuộc và tĩnh lặng: Tư duy thiết kế của kiến trúc sư Ngô Việt Khánh Duy

Bảo lưu một ký ức đô thị: Chợ Bến Thành giữa giao điểm Đông-Tây