“Bigness” - Siêu kiến trúc từ những vận động của thời đại

Tương tự, tại Hà Lan, tổ hợp De Rotterdam cũng được OMA thiết kế như một "thành phố thẳng đứng". Ba tòa tháp được kết nối trên một khối đế chung, tạo ra hiệu ứng biến ảo về hình khối khi người quan sát di chuyển. Bên trong lớp vỏ kính đó là sự chồng xếp của văn phòng, khách sạn, căn hộ và các tiện ích công cộng, vận hành như một xã hội thu nhỏ tự cung tự cấp. Những ví dụ này cho thấy kiến trúc đương đại đang chuyển dịch từ tham vọng chinh phục chiều cao sang hình ảnh biểu tượng, vừa gây chú ý bên ngoài, vừa có khả năng thích nghi với nhiều chức năng phức tạp và đa dạng bên trong. Chúng là những đứa con của Bigness (sự khổng lồ).

Trong chuyên luận năm 1994, Koolhaas đặt ra giả thuyết nền tảng, khi một công trình vượt qua một "ngưỡng tới hạn" (critical mass) nhất định, nó không còn là một tòa nhà theo định nghĩa truyền thống, mà biến chuyển thành “Bigness”. Tại ngưỡng này, kiến trúc thoát ly khỏi sự chi phối của các quy tắc về bố cục, tỷ lệ hay chi tiết trang trí, những yếu tố thường được xem như kim chỉ nam trong kiến trúc.

Theo phân tích của Koolhaas, lịch sử của Bigness bắt đầu từ vụ nổ "Big Bang" về kỹ thuật cách đây hơn một thế kỷ, được kích hoạt bởi sự hội tụ của thang máy, điện năng, điều hoà không khí và kết cấu thép. Trước khi những công nghệ này xuất hiện, hình thái kiến trúc bị giới hạn bởi khả năng vận động sinh học của con người và tính chất vật lý của vật liệu. Sự ra đời của thang máy, thang cuốn và băng chuyền đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện đó. Nó cho phép tạo ra các không gian vô cùng lớn, mở rộng các khả năng về quy mô và giao thông trong một công trình.

Trong khi đó khả năng vượt nhịp của kết cấu thép và môi trường nhân tạo của điều hòa không khí lại tạo ra sự đứt gãy giữa "lõi" (core) và "vỏ" (envelope). Trong một khối tích khổng lồ như CCTV hay thư viện cộng đồng Seattle, khoảng cách từ trung tâm cấu trúc đến lớp vỏ bao che lớn đến mức mặt tiền không còn khả năng, và cũng không còn nhiệm vụ, phải phản ánh những gì diễn ra bên trong. Nguyên tắc "trung thực" của chủ nghĩa Hiện đại, nơi hình thức phải tuân theo công năng, đã bị vô hiệu hóa. Kiến trúc nội thất và ngoại thất tách đôi thành hai hệ thống độc lập, một bên đối mặt với sự biến động không ngừng của nhu cầu sử dụng bên trong, bên còn lại đóng vai trò tạo ra vẻ ngoài ổn định của một vật thể điêu khắc mang tính biểu tượng.

Một trong những khía cạnh gây tranh luận nhiều nhất trong lý thuyết của Koolhaas, và cũng là đặc điểm dễ nhận diện nhất của các siêu cấu trúc đương đại, là mối quan hệ giữa công trình và đô thị. Koolhaas đã đưa ra nhận định lạnh lùng rằng Bigness không còn là một phần của mô tế bào đô thị, chúng tồn tại mà không cần quan tâm đến bối cảnh xung quanh.

Nếu nhìn vào những đô thị nén tại châu Á, ta thấy mệnh đề này là một mô tả hiện thực. Tại các khu vực phát triển nóng, bối cảnh thường là những vùng đất trống hoặc những khu vực hỗn loạn thiếu bản sắc. Trong hoàn cảnh đó, các siêu cấu trúc không thể hòa nhập vì không có gì để hoà nhập. Chúng buộc phải trở thành những pháo đài tự trị.

Carlos L. Marcos, trong tham luận trình bày tại hội nghị City Futures (Madrid, 2009), đã chỉ ra rằng những công trình này nằm trong một vùng lãnh địa phi luân (amoral). Tác động của chúng lên đô thị hoàn toàn độc lập với chất lượng thẩm mỹ hay đạo đức thiết kế. Một toà nhà siêu lớn, dù xấu hay đẹp, đều sở hữu một quyền lực áp chế lên cấu trúc thành phố thông qua khối tích của nó. Những siêu cấu trúc này cạnh tranh với thành phố, đại diện cho thành phố, và tự thân chúng đã là một thành phố thu nhỏ bên trong thành phố.

Tuy nhiên, Bigness không chỉ là câu chuyện của việc phá vỡ bối cảnh hay biểu tượng của dòng vốn tư bản. Kiến trúc sư Rem Koolhaas, đã nhìn thấy trong đó cơ hội cho sự tái sinh. Trong một thế giới bị phân mảnh, nơi các giá trị cộng đồng dần tan rã, ông cho rằng chỉ có Bigness mới đủ khả năng tái lập lại Cái Toàn Thể (The Whole).

Khả năng chứa đựng một lượng lớn các công năng khác biệt, từ thương mại, cư trú đến văn hoá, giải trí, trong một lớp vỏ duy nhất cho phép các siêu cấu trúc tạo ra những "phản ứng giả kim" về mặt xã hội. Tại De Rotterdam hay CCTV, các hoạt động không bị chia cắt bởi khoảng cách địa lý mà được nén lại, tạo ra sự va chạm và tương tác ngẫu nhiên. Giống như các thanh nhiên liệu trong lò phản ứng hạt nhân, Bigness điều phối sự tương tác giữa các yếu tố độc lập, tạo ra một "chế độ của sự tự do" (regime of freedoms) bên trong lớp vỏ cứng nhắc.

Tại đây, vai trò của kiến trúc sư trải qua một cuộc chuyển dịch căn bản. Họ không còn là những nghệ sĩ kiểm soát từng chi tiết vi mô, mà trở thành những người tổ chức chiến lược. Họ phải chấp nhận một dạng kiến trúc mới được tạo ra nhờ vào sức mạnh của công nghệ và áp lực nén chưa từng thấy của các siêu đô thị đương đại. Kiến trúc sư của Bigness là người thiết lập một hệ thống mở, nơi các hoạt động có thể tự do diễn ra mà không cần sự can thiệp hay uốn nắn của bàn tay thiết kế.

Nhìn lại những khối hộp kỳ lạ đang mọc lên trên đường chân trời của các siêu đô thị, chúng ta có thể thấy hình bóng của lịch sử và cả dự báo về tương lai. Chúng không đơn thuần là những tòa nhà, chúng là những "dụ ngôn bê tông" của thời đại. Chúng phản chiếu tham vọng vươn tới cái tối đa, và quan điểm chấp nhận đánh đổi sự kết nối bối cảnh để lấy vị thế biểu tượng.

Chính những siêu cấu trúc ấy đã làm rõ một điều rằng, chúng ta đang sống trong một thế giới "hậu kiến trúc" (post-architectural), nơi các tòa nhà không còn được đánh giá bằng vẻ đẹp hình thức, mà bằng khả năng tổ chức sự phức tạp của đời sống hiện đại. Kiến trúc sư và nhà phát triển sẽ phải đối mặt với một thế giới, nơi các nhu cầu và quan điểm thẩm mỹ thay đổi chóng mặt trong một khoảng thời gian ngắn hơn rất nhiều so với tuổi đời vật lý của các tòa nhà. 

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 01/2025

ĐỌC NGAY

Peter Steinhauer: Người chạm khắc ký ức đô thị giữa thời của lãng quên

Thiên nhiên trữ tình của khu vườn mùa đông trong BST Ranelagh của Dior Maison

Khám phá Kiến trúc Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại quốc tế đầu tiên ở Thái Lan